İktisada Giriş — Ünite 8 Soru-Cevap

Toplam talep, ekonomideki tüm sektörler tarafından (hanehalkı, firmalar, devlet ve dış âlem sektörlerince) çeşitli fiyat düzeylerinde belli bir dönemde talep edilen mal ve hizmetlerin toplam miktarıdır.

Toplam talep eğrisinin negatif eğimli olmasında etkili olan unsurlar aşağıdaki şekilde sıralanabilir:

• Reel Balans,
• Zamanlararası İkame,
• Uluslararası İkame.

Fiyat değişikliği dışında herhangi bir nedenle hanehalklarının, firmaların, hükümetin ve dış âlem
harcama planlarındaki değişmeler toplam talep (AD) eğrisini kaydırır.

Toplam talep eğrisini kaydıran faktörler;

• Hükümet politikalarındaki değişmeler,
• Hanehalkları ve firmaların bekleyişlerindeki değişmeler,
• Uluslararası faktörler,
• Toplam servetteki değişmeler şeklinde sıralanır.

Toplam arz eğrisinin şekli, ücret ve fiyat davranışları üzerine yapılacak olan varsayımlara bağlıdır. Eğer ücretlerin ve fiyatların oldukça esnek olduğuna inanılıyorsa toplam arz eğrisi (AS) düşey olur. Ücretler ve fiyatlar esnek değilse ya da katı (yapışkan) ise toplam arz eğrisi (AS) yatay olur.

Toplam arz eğrisini kaydıran parametreler; ücretlerdeki değişmeler, emek dışı girdi fiyatlarındaki değişmeler, teknoloji ve emek verimliliğindeki değişmelerdir.

Enerji fiyatlarındaki artış, 1980’lerin ilk yarısında, 1990’lardaki körfez savaşında ve 2000’li yıllardaki Irak savaşında olduğu gibi, toplam arz eğrisini sola kaydırır.

Firmalar bazı dönemlerde kapasitelerinin üzerinde üretimde bulunabilirler ve çalışanlar daha uzun mesaide kalabilirler. Ancak bunlar sonsuza dek sürdürülebilir bir davranış değildir. Çünkü makinelerde fazla çalışmadan dolayı sorunlar artar, işçiler bıkar ve verimsiz hale gelir. 

İşsizlik ne denli yüksek olursa olsun ücretler aşağıya doğru ayarlanmamaktadır. Bunun çeşitli nedenleri vardır. Asgari ücret, sendikalaşma ve çeşitli hükümet kararları gibi kurumsal faktörler nedeniyle aşağıya düşmezler. Yine yüksek ücretlerin çalışanları teşvik edeceği gibi psikolojik faktörler, ücret indirimine giden firmalarda öncelikle iyi olan işçilerin işten ayrılmaları gibi nedenlerle ücretlerin aşağıya doğru ayarlanması çok güç olmaktadır.

GSYİH, potansiyel düzeyinin (Y_F) üzerinde olduğunda denge aşırı istihdam dengesi olarak adlandırılır.

Aşırı istihdam denge durumunda çalışanlara talep fazla olacağından firmalar yeni çalışan bulmada zorluk çekerler, ellerinde bulunanları kaybetmemek için çaba gösterirler. Böyle bir ortamda her türden çalışanların arzı yetersiz olduğu için (çünkü potansiyelin üzerinde çıktı üretilmektedir) firmalar ücretleri yükseltmeye başlarlar.

Para ve maliye politikaları toplam talebe yönelik politikalar olarak isimlendirilir. Teşvikler ve firma maliyetlerini etkilemeye yönelik politikalar ise toplam arzı etkilemeye yönelik politikalardır.

Maliye politikası, ekonominin performansını yönlendirmek için hükümet harcamaları ve vergilerin ayarlanmasıdır.

İşsizlik sorunu için duruma uygun politikalar; hükümet harcamalarını arttırmak, transferleri arttırmak ya da vergileri düşürmek şeklinde olabilir.

Ekonomik dengenin sağlanması ve sürdürülmesinde kendiliğinden fonksiyon gören, denge sağlayıcı etkiler yaratan mali ya da sosyoekonomik kurumlara otomatik dengeleyiciler ya da stabilizatörler adı verilmektedir.

Ekonomiler için özellikle gelir vergisi ve işsizlik ödemeleri güçlü ekonomik stabilizatörlerdir.

Ekonomide meydana gelen sorunları aşmada ya da ekonominin performansını yönlendirmede, duruma göre uygulanan maliye politikasını kullanma çabalarını ve başarısını sınırlayan bir takım faktörler vardır. Bunları üç başlık altında sıralanabilir:

• Politik Eğilimin Yansımaları Sorunu,
• Gecikmeler Sorunu,
• Dışlama Sorunu.

Merkez Bankası’nın para arzını daraltarak ekonomiyi etkilemesi (faizleri yükselterek harcamaları dolayısıyla milli gelir düzeyini düşürmesi) daraltıcı ya da sıkı para politikası olarak tanımlanır.

Yeni Klasik anlayış iki temel düşünceye dayanır. Birincisi, ücretler ve fiyatların esnek olduğu, ikincisi ise gelecek hakkındaki bekleyişlerin rasyonel olduğu kabul edilir.

Monetaristler’e göre ekonomide istikrarsızlığın kaynağı hükümetlerin para arzıyla oynamasıdır.

Rasyonel bekleyişler teorisi; bireylerin mümkün olan tüm bilgiyi kullanarak gelecek hakkında gerçekçi rasyonel bekleyişler geliştirileceğini öne sürer. Bu teoriye göre hanehalkları ve firmalar sadece geçmiş eğilimleri gelecek için tasarlamazlar, aynı zamanda cari ekonomik gelişmeleri de hızlı bir şekilde değerlendirirler.

Yeni Klasik ekonomi özellikle bekleyişlerin rasyonel biçimde oluşturulması konusunda eleştirilmişlerdir.

Uzun dönemde her iki görüşün üzerinde uzlaştığı üç temel konu vardır. Bunlar:
1. Tüm ekonomik birimler rasyonel davranırlar. Mevcut olan tüm bilgi setini kullanarak doğru kararlar
verirler ve sistematik hata yapmazlar.
2. Uzun dönem toplam arz eğrisi düşeydir, tam istihdam düzeyindedir ve doğal işsizlik oranı geçerlidir.
3. Uzun dönemde para nötrdür. Para miktarındaki değişmeler reel çıktı düzeyini etkilemez.

Tam istihdam, çalışmak isteyen herkesin çalıştığı ya da bir kişinin sağlıklı bir şekilde çalışabileceği durumdur (İş kanunlarının gösterdiği çalışma süresi gibi). Aşırı istihdam ise, kişinin normal çalışma süresinin üzerinde çalıştırıldığı, makinelerin daha fazla kullanıldığı durumu ifade eder.