İktisada Giriş — Ünite 5 Soru-Cevap

Atomizite Koşulu, Mobilite Koşulu, Homojenlik Koşulu ve Açıklık Koşulu tam rekabet piyasasının varlığı
için gerekli temel koşullardır. 

Tüketicilerin gereksinimlerini karşılayan mal ve hizmetlerin el değiştirdiği piyasalar, mal ve hizmet piyasaları olarak adlandırılmaktadır. Üretim kararları doğrultusunda işletmelerin yapacakları üretim için gerekli işgücü, hammadde, vb. üretim faktörlerinin alınıp satıldığı ve faktör fiyatlarının belirlendiği piyasalar faktör piyasalarıdır.

Piyasa talep eğrisi (D), tüketicilerin belirli bir dönemde farklı fiyat düzeylerinde satın almak istedikleri
mal ve hizmet miktarlarını göstermektedir.

Piyasa arz eğrisi (S), piyasa fiyatını etkileyemeyecek kadar çok sayıdaki işletmenin farklı fiyat düzeylerinde satmak istedikleri mal ve hizmet miktarlarını göstermektedir.

Tam rekabet piyasasındaki bir işletmenin toplam hasılatı malın satış fiyatı (P) ile satış miktarının (Q) çarpımına eşittir: TR = P *Q 

Tam rekabet piyasasındaki bir işletmenin ortalama hasılatı toplam hasılatın üretim (satış) miktarına bölünmesi ile bulunur: AR=TR/Q

İşletmenin sattığını ürünün son biriminden elde ettiği hasılata marjinal hasılat (MR) denir. Tam rekabet piyasasındaki bir işletmenin marjinal hasılatı toplam hasılatının son biriminin üretilen son birime bölünmesiyle bulunur ve fiyata eşittir: MR=ΔTR/ΔQ = P

Tek bir mal üretip satan işletmenin karını maksimize  edebilmesi için ürettiği ürünün marjinal maliyetini ürünün satış fiyatına eşitlemesi yeterli olacaktır. Tam rekabet piyasasında kar maksimizasyonu için gerekli koşul P=MC (Fiyat eşittir marjinal maliyet) olacaktır.

Tam rekabet piyasasında kısa dönemde işletmenin ortalama değişken maliyeti (AVC) ürün fiyatının altında ise üretime devam edecektir.

Tam rekabet piyasasında kısa dönemde işletmenin ortalama değişken maliyeti (AVC) ürün fiyatının altında ise üretime devam edecektir. Eğer işletmenin değişken maliyeti ürün fiyatından büyükse kapatma kararı alacaktır.

Monopol piyasa, tek bir arz edici ya da satıcının fiyatlar üzerinde kontrole sahip olması, dolayısıyla piyasanın diğer satıcılara doğal ya da doğal olmayan yollarla kapalı olması durumudur. Monopol
piyasanın temel özellikleri:
• Yakın ikamesi olmayan bazı mal ve hizmetler için piyasada tek bir arz edicinin olması,
• Arz edicinin fiyatlar üzerinde önemli kontrol gücüne sahip olması,
• Arz ediciyi rekabetten koruyan, piyasaya girişleri engelleyen (ölçek ekonomileri, patentler,  hammaddelerin özel sahipliği, kamu ayrıcalığı ve lisans gibi) düzenlemelerin olmasıdır.

Oligopol piyasalar çeşitli kıstaslara göre sınıflandırılabilmektedir: Alışverişe konu olan malların
farklılaştırılmış olup olmamalarına bağlı olarak yani homojen ya da heterojen olmalarına göre, tam
oligopol (saf oligopol) ve noksan oligopol (farklılaşmış oligopol) olarak ikiye ayrılabilir. Oligopollerin
gizli anlaşmalar ya da isteğe bağlı işbirliği ile oluşup oluşmamasına göre de ayrılabildiği gibi, işletmeler arasındaki bağımlılığı kârlarını maksimize etmelerine göre tam ve kısmı oligopol olarak da ayırmak mümkündür.

Oligopol piyasalarda birbirine etki edebilecek kadar az sayıda satıcı ile çok sayıda alıcının karşı karşıya gelir.  Bu piyasalarda işletmelerin ürettikleri mallar homojendir ya da birbiriyle kolaylıkla ikame edilebilmektedir. Ancak, bu piyasada az sayıda işletme piyasadaki tutumlarını birbirine göre ayarlamakta, dolayısıyla birbirlerinden tamamen bağımsız hareket etmemektedirler. 

Fiyat Önderliği Modeli, Cournot’un Düopol Modeli, Bertrand Modeli, Edgeworth Modeli, Chamberlin Modeli, Sweezy Modeli (Dirsekli Talep Eğrisi Modeli), Kartel Teorisi oligopolcü denge modelleri arasındadır.

Tekelci rekabet piyasasının özellikleri: Birbirinden bağımsız olarak hareket eden çok sayıda alıcı ve satıcının olması, farklı satıcıların farklı ürünleri olması, piyasaya giriş-çıkışın nispeten kolay olması, mallar arasındaki ikame ilişkisi ve ürün
grubu olmasıdır.

Üretim faktörlerinin arz ve talebinin dolayısıyla denge fiyatının belirlendiği piyasalara faktör piyasaları denir.

Emeğin marjinal ürün geliri (MRP_L) ise üretime katılan son birim emeğin işletmenin toplam hasılatında yaptığı değişim olarak tanımlanır: MRP_L = ΔTR/ΔL

Bir işletmenin üretimde kullanacağı herhangi bir üretim faktörü (i) için optimum faktör kullanım koşulu şu şekilde genelleştirilebilir: MFC_i (marjinal faktör maliyeti) = MRP_i (marjinal ürün geliri (hasılatı))

Dolayısıyla işletmenin üretimde kullanacağı optimal emek faktörü kullanım miktarı MFC_L (emeğin marjinal faktör maliyeti) = MRP_L (emeğin marjinal ürün geliri (hasılatı))denkliği kurularak bulunabilir. 

Emek arzı belli bir dönemde ilgili mal ve hizmetin üretildiği piyasada ücret dışındaki koşullar sabitken farklı ücret düzeylerinde işgücünün çalışmaya razı olduğu süreleri göstermektedir. Emek arzını ücret düzeyi dışında işin türü, iş güvenliği, işin zorluğu ve işin sosyal statüsü de etkileyebilmektedir. Emek arzı aynı zamanda ülkenin nüfusuna ve nüfusun işgücüne katılma oranına da bağlıdır. Kısa dönemde nüfus artışı mümkün olmadığından emek arzı sabit kabul edilebilirken, işgücüne katılım oranı özellikle denge ücrete bağlı olarak artıp azalabilmektedir. Bununla beraber nüfus artışı ve göçler emek arzı üzerinde uzun dönemde etkili olabilmektedir.

Emek, piyasada üretim yapan işletmeler tarafından talep edilir ve emek talep eğrisi piyasadaki her bir veri ücret düzeyinde işletmelerin emek talep miktarını gösterir. Emek talebini belirleyen ücret düzeyidir ve
bir başka söyleyişle tam rekabet piyasası şartlarında emeğin marjinal verimliliğine bağlı olarak belirlenmektedir. Diğer koşulların değişmediği varsayımı altında üretimde kullanılan emek miktarı arttıkça emeğin marjinal verimliliği veya marjinal fiziki ürünü azalmakta dolayısıyla fiyatların veri olduğu tam rekabet koşullarında marjinal ürün değer eğrisi de (aynı zamanda emek talep eğrisi) azalan eğim göstermektedir.