Bu durumda tam rekabetçi bir firma için fiyat hem ortalama Giriş hasılaya hem de marjinal hasılaya eşit olmaktadır:
Firmaların üretim kararları yani hangi fiyatta piyasaya ne P = AR = MR. kadar ürün sunacakları piyasanın ne kadar rekabetçi olduğu ile doğrudan ilgilidir. Piyasanın rekabetçi olması ise Kısa dönemde tam rekabetçi bir firma piyasa fiyatlarında piyasadaki firma sayısı, ürünün özellikleri, piyasaya giriş- öncelikle üretim yapıp yapmayacağına karar vermek çıkışın kolaylığı gibi pek çok faktöre bağlıdır. İktisatta zorundadır. Firma hiç üretim yapmamaya karar verirse piyasalar tam rekabet ve eksik rekabet piyasaları olarak iki karşılaşacağı zarar toplam sabit maliyeti (TFC) kadar olur. temel başlık altında incelenmektedir. Üretim yapmaya karar veren bir firmanın elde edeceği toplam hasılanın (TR) en azından toplam değişken mali- Bu bölümde farklı piyasa yapılarında firmaların kârlarını yetleri (TVC) karşılaması gerekmektedir. maksimize etmek için nasıl davranmaları gerektiği incelenmiştir. Bu bağlamda öncelikle tam rekabetçi Firmanın ancak ortalama değişken maliyetini piyasanın tanımı yapılmış, tam rekabetçi bir piyasada faa- karşılayabildiği ve bu nedenle üretme ve üretmeme liyet gösteren bir firmanın kısa ve uzun dönemde kârını arasında kayıtsız kaldığı fiyata kapatma fiyatı denir. Fiyat maksimize etmek için piyasaya ne kadar ürün arz etmesi ortalama değişken maliyeti karşılamıyorsa firma üretimden gerektiği tartışılmıştır. Rekabet koşullarının bozulması vazgeçecek ve toplam sabit maliyeti kadar zarar edecektir. durumunda firma dengesinin nasıl olması gerektiği tekel, Fiyat ortalama değişken maliyetin üstünde ise firma kârının tekelci rekabet başlıkları altında ayrıca incelenmiştir. maksimum olduğu noktada üretim yapacaktır. Bu nokta ise Piyasada az sayıda firma varsa ortaya çıkan oligopol bir ek birim üretimin getirisinin, o birimi üretmek için piyasalarının genel özellikleri de bu bölümde özetlenmiştir. katlanılan ek maliyete eşit olduğu noktadır.
Son olarak bu bölümde üretim kararını veren firmanın Kısa dönemde tam rekabetçi bir firmanın kârının üretim faktörlerine olan talebinin nasıl belirlendiği maksimum olduğu üretim miktarı fiyatın marjinal maliyete incelenmiştir. eşit (P = MC) olduğu miktardır.
Tam Rekabet Piyasası Fiyat, ortalama değişken maliyetten düşükse, firmanın Tam rekabet piyasası çok sayıda küçük firmanın homojen kapanması ve hiçbir şey üretmemesi daha iyidir. Bu so- bir ürünü sattığı, piyasaya giriş çıkışın serbest olduğu, nuçlar altında tam rekabet piyasasında çalışan bir firmanın piyasa fiyatları konusunda her firmanın tam bilgiye sahip kısa dönem arz eğrisi, marjinal maliyet eğrisinin ortalama olduğu piyasaya verilen addır. Tam rekabet piyasasında değişken maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır "(kitabın firma fiyat alıcıdır. 85. sayfasındaki şekil 4.5'de gösterildiği gibi)".
Tam rekabet piyasasının dört temel varsayımı vardır. Kısa donemde tam rekabetçi bir firma kar veya zarar Bunlar sırasıyla ürünün homojen (ürün her yönüyle özdeş), edebilir. Kâr eden bir firmanın toplam hasılası toplam olması, çok sayıda küçük alıcı ve satıcının bulunması, maliyetinden büyük olduğuna göre (TR> TC), karşılaştığı piyasaya giriş çıkışın serbest olması (firmaların piyasaya fiyatın da ortalama maliyetinden büyük olması gereklidir. girişleri üzerinde yasal veya teknik herhangi bir engel Fiyat ortalama toplam maliyetin üstünde olduğunda firma olmaması) ve tam bilgi (piyasada bulunan alıcıların ve kâr elde etmekte, fiyat ortalama toplam maliyetin altında satıcıların ürünün fiyatı konusunda bilgiye erişimlerinin olduğunda ise firma zarar etmektedir "(kitabın 85. önünde herhangi bir kısıt olmaması) olmasıdır. sayfasındaki şekil 4.6'da kısa dönemde kâr elde eden bir firmanın durumu ve kısa dönemde zarar eden bir firmanın Bu varsayımlar altında, ürünün piyasa fiyatı birbirinden durumu ise şekil 4.7’de gösterildiği gibi)". bağımsız alıcı ve satıcıların oluşturduğu piyasada arz ve talep dengesi yoluyla belirlenecektir. Piyasadaki firmalar Uzun Dönem Firma Dengesi
çok küçük oldukları için herhangi bir firmanın üretim Tam rekabet piyasasında uzun dönemde piyasada aşırı kâr miktarını değiştirmesinin piyasada oluşan denge fiyatını mümkün müdür? Piyasaya giriş serbest olduğundan başka etkilemesi mümkün olmayacaktır. Bu yüzden firmalar ürün firmalar da bu aşırı kârı paylaşmak üzere piyasaya piyasasında fiyat-alıcı olacaktır ve piyasa talep eğrisi aşağı gireceklerdir. Bu yüzden uzun dönemde tam rekabetçi doğru eğimli olmasına rağmen firma yatay bir talep ile firmaların aşırı kâr elde etmeleri söz durumu söz konusu karşılaşacaktır. değildir. Uzun donemde sektöre giriş çıkış serbest olduğundan, benzer biçimde piyasada var olan firmalar Kısa Dönem Firma Dengesi zarar ediyorlarsa bu piyasadan çıkabileceklerdir. Sonuç Kısa dönemde tam rekabetçi bir firmanın toplam hasılası olarak uzun donem dengesinde piyasada bulunan tüm (TR) fiyat ile miktarın çarpımına eşittir: TR = P x Q. Firma firmalar sıfır kâr elde etmektedirler. piyasa fiyatlarında fiyat-alıcı olduğu için fiyat (P) sabittir. Bu durumda firmanın ortalama hasılası (AR) da piyasa Eksik Rekabet Piyasaları fiyatına eşittir. Tam rekabetçi firma bir birim daha ürün Tam rekabet piyasası ile ilgili yaptığımız varsayımlardan satarsa onu da piyasa fiyatından satacağı için firmanın herhangi birinin ortadan kalkması eksik rekabet marjinal hasılası da (MR) piyasa fiyatına eşit olur. piyasalarına yol açar. Piyasaya giriş çıkışın engellenmesi,
az sayıda firmanın sektöre hâkim olması, ürünün
farklılaştırılması, girdilerin belirli firmaların kontrolünde P = MC olacağından Lerner endeksi sıfır değerini alır, yani olması, piyasada bilginin eksik, yetersiz veya bilgiye firmanın tekel gücü yoktur. Marjinal maliyetin sıfır olduğu ulaşımın pahalı olması gibi pek çok nedenle eksik rekabet durumda tekel gücü en üst düzeye ulaşmıştır ve Lerner piyasaları ortaya çıkabilmektedir. endeksi 1 değerini alır. Bu bölümde eksik rekabet piyasalarında firma dengeleri ve Tekelci Rekabet Piyasası tekel (tek satıcı), tekelci rekabet, oligopol gibi farklı piyasa türleri incelenmiştir. Tekelci rekabet piyasasında tam rekabet piyasasında olduğu gibi çok sayıda firma bulunur ancak firmalar homo- Tekel Piyasası jen olmayan birbirlerinden farklılaştırılmış mal ve
Tekel piyasasının ortaya çıkabilmesi için firma tarafından hizmetler üretirler. Piyasaya giriş kolaydır, giriş önünde arz edilen ürünün yakın ikamesinin olmaması ve firmayı tekel piyasalarında olduğu gibi doğal ya da yapay engeller rekabetten koruyan piyasaya giriş engellerinin bulunması yoktur. Günlük hayattan lokantalar, kebapçılar, pideciler, gereklidir. Bu engeller patentler, lisanslar türünde yasal berber dükkanları gibi pek çok örnek verilebilir. Tekelci engeller olabileceği gibi ölçek ekonomisi, hammaddelerin rekabet piyasalarının özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: ve girdilerin özel sahipliği gibi diğer engeller de olabilir. 1. Ürün farklılaştırması: Birbirine yakın ikame olan Piyasaya girişin engellenmiş olması tekelci firmaya ürünün ürünlerin tüketicilerde iki ürün farklıymış algısı piyasa fiyatını belirleme ve belirlediği fiyattan ürünü satma yaratacak biçimde farklılaştırılmasıdır. Bu olanağını sağlar. farklılaştırma ürünün bileşiminde ve içeriğinde Tekelci bir firma piyasada ürünün tek satıcısı olduğundan farklılaşma olabileceği gibi paketleme, tasarım, firmanın karşılaştığı talep piyasa talebidir ve aşağıya doğru markalaşma, mekân ve reklam gibi yollarla da eğimlidir. Bu durumda tekel satış miktarını artırabilmek elde edilebilir. için ürünün satış fiyatını azaltmak zorundadır. Tekelin bir 2. Fiyat dışı rekabet: Ürünler yakın ikame ol- birim daha fazla satabilmek için ürünün fiyatını azaltmak duğundan firmalar reklam, promosyon gibi zorunda olması, sattığı son birimden elde edeceği hasılanın yollarla kendi ürünlerine olan talebi artırmaya ürünün fiyatının altında olmasına yol açar. Kârını çalışırlar. maksimize etmeyi amaçlayan bir firmanın son birimden 3. Çok sayıda küçük firma ve piyasaya giriş çıkışın elde edeceği getiriyi (marjinal hasıla) o birimi üretmek için serbest olması: Tekelci rekabet piyasalarında çok yapılacak olan ek maliyete (marjinal maliyet) eşitlemesi sayıda küçük firma bulunur. Bu nedenle firmaların gerekir. Bu durumda tekelin kârını maksimize edecek fiyat ve miktar konusunda anlaşabilmeleri optimum üretim miktarı MR=MC eşitliğini sağlayan üretim mümkün değildir. Piyasaya giriş tam rekabet miktarı olacaktır. kadar olmasa da çok kolaydır. 4. Firmaların birbirinden bağımsız hareket etmesi: Karını maksimize eden üretim miktarını bulunduktan sonra Herhangi bir firmanın fiyat ve üretim miktarı ile tekel, ürünün piyasa fiyatını ürüne olan talebi kullanarak ilgili kararı, gruptaki diğer firmaların davranışla- belirleyecektir. Bu nedenle de tekelci bir firmanın arz eğrisi rını etkilemez, her firma kendi üretim kararını yoktur. Tekel piyasalarında firmanın fiyat belirleme bağımsız bir şekilde verebilir. gücünün olması tekelin aşırı kar elde etmesine yol açmaktadır. Tekelci rekabet piyasasında çalışan bir firma kendi ürününü farklılaştırmış olduğundan tekel piyasasında olduğu gibi Piyasaya giriş engeli olduğu için tam rekabetçi bir firmanın aşağı doğru eğimli bir talep eğrisi ile karşılaşmaktadır. aksine, tekelin bu kârlılık durumunu giriş engelleri ortadan Ancak bu talep eğrisi ürünler birbirine yakın ikame kalkmadıkça uzun dönemde de sürdürebilmesi olduğundan tekelin karşılaştığı talebe göre çok daha mümkündür. Kısa dönemde tekelin zarar etmesi söz konusu esnektir. olsa da uzun dönemde bu mümkün değildir. Piyasa giriş engelleri sürdüğü müddetçe tekel ya aşırı kâr ya da normal Tekelci Rekabet Piyasasında Kısa Dönem Firma Dengesi (sıfır) ekonomik kâr elde edecektir. Tekelci rekabet piyasasında çalışan bir firma aşağıya doğru
Tekelci bir firma ile tam rekabetçi bir firmayı kıyaslarsak, eğimli bir talep eğrisi ile karşı karşıya olduğundan kârını tam rekabet piyasasında tüketicinin ödediği fiyat marjinal maksimize etmek için tekelci bir firma gibi hareket maliyete eşitken tekelin uyguladığı fiyat marjinal edecektir. Bu firma için kârı maksimum yapan üretim maliyetten yüksektir. Tekel tam rekabet piyasasına kıyasla düzeyi marjinal hasılanın marjinal maliyete eşitlendiği hem daha az miktarda üretim yapmakta hem de daha üretim düzeyidir. (MR = MC).
yüksek bir fiyatla ürünü satmaktadır. Bu durum ekonomide Tekelci rekabet piyasasında firmanın kısa dönem dengesi etkinlik kaybına yol açmaktadır. tekel dengesine benzemekte ve firma aşırı kâr elde
Tekelin ürünü marjinal maliyetinin üstünde fiyatlaması etmektedir "(kitabın 94. sayfasındaki şekil 4.13'de tekelci Lerner Tekel Gücü Endeksini ortaya çıkarmaktadır. Lerner rekabet piyasasında bir firmanın kısa dönem dengesini endeksi fiyatın marjinal maliyetten ne kadar uzaklaştığının görebilirsiniz)".
fiyata oranı olarak tanımlanır. Lerner endeksi sıfır ile bir arasında değerler alır. Firma tam rekabetçi piyasada ise
Tekelci Rekabet Piyasasında Uzun Dönem Firma Dengesi Edgeworth modeli: Edgeworth firmaların kapasitelerinin Tekelci rekabet piyasasında piyasaya giriş çıkış serbest ve sınırlı olduğunu ve tek bir firmanın tüm pazarı ele kolay olduğundan aşırı kârın uzun dönemde geçirmeye yetecek kadar üretim kapasitesi olmadığını sürdürülebilmesi mümkün değildir. Uzun dönemde varsayar.
piyasaya yakın ikame bir ürünle, ürünün kendi yorumlarını Chamberlin modeli: Bu üç modelde de firmalar süreç geliştirmiş yeni firmalar girerek bu kârı paylaşmak içinde rakiplerinin ya miktar (Cournot) ya da fiyat isteyeceklerdir. Piyasada var olan firmaların aşırı kâr (Bertrand-Edgeworth) konusundaki davranışlarını durumu ortadan kalkana kadar piyasaya girişler devam öğrenememekte ve her koşulda rakiplerinin tepkilerinin edecek ve uzun dönemde tekelci rekabet piyasasında sabit olacağını varsaymaktadırlar. çalışan bir firma normal ekonomik kâr (sıfır kâr) elde Chamberlin ise firmaların süreç içinde karşılıklı bağımlı edecektir. olduklarını fark ederek ona göre davranacaklarını öne
Tekelci rekabet piyasası uzun dönemde aşırı kârın ortadan sürmüştür. Chamberlin’in ulaştığı sonuç firmaların toyca kalkması yönüyle tam rekabet piyasasına benzemektedir. davranmaktan vazgeçip anlaşarak tekel çözümüne Ancak oluşan fiyatın uzun dönem marjinal maliyetin varacakları ve tekel kârını paylaşacakları olmuştur.
üstünde olması nedeniyle burada önemli bir farklılık söz Stackelberg modeli: Cournot modelinin geliştirilmiş konusudur. Tekelci rekabet piyasasında çalışan firmaların hâlidir. Cournot modelindeki firmalardan herhangi biri, hem sattıkları ürünleri farklılaştırmaya hem de ürünlerinin rakibinin davranışını değiştirmediğini ve sürekli üretim dü- farklılığını tüketicilere duyurmak amacıyla reklâm zeyini sabit tuttuğunu fark ederek piyasa payını artırabilir. yapmaya ihtiyaçları vardır. Bu nedenle de firmaların uzun Stackelberg duopol modelinde bu avantajı kullanan firma dönem maliyetleri tam rekabet piyasasına kıyasla daha piyasa lideri olur ve kârlılığını artırır. yüksektir. Tekelci rekabet piyasasında firma tam rekabet piyasasına kıyasla daha az üretim yapmakta ve fiyatı Sweezy Dirsekli Talep Modeli: Dirsekli talep modeli yükseltmektedir. oligopol piyasalarında talep ve maliyet koşullarında değişmeler olsa da fiyatların çok fazla değişmeden istikrarlı Oligopol Piyasaları kalmasını açıklamak üzere oluşturulmuş bir modeldir.
Az sayıda firmanın sektöre hâkim olduğu piyasaya oligopol Modelin temel varsayımı firmalardan birinin fiyatı (az sayıda satıcı) piyasası denir. Oligopol piyasalarında düşürmesi durumunda pazar paylarını kaybetmemek için firmalar homojen bir ürün üretebilecekleri gibi (çelik diğer firmaların da fiyatlarını düşüreceği ancak fiyat endüstrisi), ürün farklılaştırmasına da (otomobil, yükseltilmesi durumunda diğer firmaların fiyatlarını telekomünikasyon sektörleri gibi) gidebilirler. Sektörde az yükseltmeyip sabit tutacakları varsayımıdır. Bu durumda sayıda firma bulunması nedeniyle firmalar rakipleri olan firma açısından biri rakiplerin fiyatlarının değiştiği diğeri firmaların davranışları konusunda da bilgi sahibi olacak ve rakiplerin fiyatlarının sabit olduğu iki farklı talepten söz ona göre kendi davranışlarını belirleyeceklerdir. Oligopol etmek mümkün olur "(kitabın 95. sayfasındaki şekil 4.15'de piyasalarındaki bu karşılıklı bağımlılık nedeniyle stratejik gösterildiği gibi)". davranış en önemli özellik olarak karşımıza çıkmaktadır. Oligopol bir piyasaya ölçek ekonomileri, lisanslar, yeni ve Üretim Faktörlerine Olan Talep
pahalı teknolojiye ulaşımın güçlüğü gibi nedenlerle girmek Faktör piyasası işgücü, toprak ve sermaye gibi üretim kolay değildir. Bu nedenle oligopolistik sektörlerde uzun faktörlerinin fiyatlarının faktör arzları ve faktör talepleri dönemde de aşırı kârlar söz konusu olur. tarafından belirlendiği piyasadır. Kârını maksimize eden bir firma ne kadar üretim yapması gerektiğine karar Oligopol piyasaları açıklamaya çalışan çok sayıda teori verirken, ne kadar üretim faktörü kullanması gerektiğine de bulunmaktadır. Bunların en önemlileri Sweezy dirsekli karar vermektedir. Bu bölümde tek girdi olarak emek talep modeli, fiyat ve miktar konusunda farklı varsayımlar kullanan bir firmanın tam rekabet ve eksik rekabet yoluyla elde edilmiş Cournot modeli, Bertrand modeli, koşullarında kârını maksimize etmek için ne miktarda emek Edgeworth modeli, Chamberlin modeli ve Stackelberg talep etmesi gerektiğini incelenmiştir. modelidir. Tam Rekabet Piyasasında Çalışan Bir Firmanın İşgücü Cournot modeli: İlk oligopol teorisi 1838 yılında Cournot Talebi tarafından geliştirilen duopol (iki satıcı) teorisidir. Cournot modelinin en önemli varsayımı firmaların kârlarını Tam rekabet piyasasında çalışan bir firmanın işgücü talep maksimize edecek üretim miktarını bulurken rakip firmanın eğrisinin aşağıya doğru eğimli olmasının nedeni ürünün çıktı düzeyini veri almalarıdır. Firmaların ürettiği ürün fiyatı P sabit olduğu halde, marjinal ürün eğrisinin aşağıya homojen ve maliyet yapıları aynı olduğundan her iki firma doğru eğimli olmasıdır.
da aynı miktarda üretim yaparak piyasayı paylaşırlar. Tam rekabet piyasasında çalışan bir firma ürünü elde etmek
Bertrand modeli: Bertrand duopol modelinde firmalar için sadece işgücü kullanıyorsa ne kadar işçi kullanmalıdır üretim miktarı üzerinden değil ürünün fiyatı üzerinden ki kârı maksimum olsun?
rekabet halindedirler. Ücreti W, marjinal ürünü MPL ve marjinal ürünün değerini
VMPL ile gösterirsek tam rekabet piyasasında karını
maksimize etmeye çalışan firmanın işgücü talebi; W = P ´ MPL = VMPL olmaktadır.
Tekel’in İşgücü Talebi
Ürün piyasasında tek satıcı olan bir firma kârını maksimize etmek için satacağı son birimin marjinal hasılasını göz önüne almaktadır. Bu durumda tekel ücreti marjinal ürünün değerine değil marjinal ürünün hasılasına (MRPL) eşitleyecektir. Tekelci bir firma için işgücü talep eğrisi W = MR ´ MPL = MRPL olmaktadır.
Marjinal hasıla fiyattan küçük olduğundan marjinal ürünün hasılası (MRPL) eğrisi marjinal ürünün değeri (VMPL) eğrisinin altında yer almaktadır. Ürün piyasasında tam rekabete göre daha az ürün üreten tekel, faktör piyasasında da tam rekabetçi bir firmaya göre daha az işgücü talep edecektir "(kitabın 98. sayfasındaki şekil 4.17'de gösterildiği gibi)". Ayrıca marjinal hasıla fiyatın altında olduğundan tekel tam rekabete kıyasla daha az ücret ödeyecektir.
Faktör Piyasasında Monopson
Tekel piyasasının aksine monopson piyasası ürün, hizmet veya girdilerin tek alıcısının bulunduğu piyasa türüdür. Eğer firma işgücü piyasasında tek alıcı ise bu firma yukarı doğru artan bir işgücü arz eğrisi ile karşılaşacak demektir.
Kârını maksimize etmeyi amaçlayan monopsoncu firma bu durumda işgücüne yapılan marjinal harcamayı (MEL), son işçiden elde edilen ürünün marjinal değerine eşitleyecek düzeyde işçi çalıştıracaktır.
Firmanın kâr maksimizasyon koşulu MEL = VMPL olmaktadır.
Tam rekabetçi bir firmayla karşılaştırıldığında monopson olan firma daha az işgücü kullanmakta ve daha az ücret ödemektedir.