HUK407U-VERGİ İCRA HUKUKU
Ünite 4: Kamu Alacağının Ödenmesi
Giriş
Kamu alacakları özel kanunlarında belirtilen zamanlarda ödenir (AATUHK, m. 37/1). Bu özel kanunlar, VUK, m. 111’e göre vergi kanunları ve diğer özel kanunlar olarak anlaşılmalıdır.
6183 sayılı Kanun’da makbuz karşılığı ödemenin yanı sıra özel ödeme şekillerine de yer verilmiştir. Bu ödeme şekilleri çizgili çek kullanılarak ödeme yapılması, mükellef hesabından aynı bankadaki ilgili vergi dairesi ya da Merkez Bankası hesabına aktarma yoluyla ödeme yapılması, bankalardaki vergi daireleri ya da Merkez Bankası hesaplarına ödeme yapılması, posta idaresi aracılığı ödeme yapılması ve banka kartı, kredi kartı ve benzeri kartlarla ödeme yöntemleri kullanılmaktadır. Ayrıca, kamu alacağının ödenmesi dolayısıyla alınan belgeler ispatlayıcı belge olarak kullanılmaktadır.
Kamu Alacaklarında Ödeme Zamanı ve Yeri
Kamu Alacaklarında Ödeme Zamanı
Kamu alacaklarının ne zaman ödeneceği vergiler bakımından ilgili vergi yasasında belirtilmiştir. Diğer kamu alacakları da ödeme zamanını kendi özel yasalarında düzenlemiştir.
Ödeme süresinin son günü vade tarihidir. Vade tarihi geçirilirse başta gecikme zammı olmak üzere, çeşitli yaptırımların uygulanması söz konusu olur.
Mücbir sebepler, zor durum ve veraset ve intikal vergisinde ek süre hükümlerinin uygulanması dolayısıyla sürenin uzaması hâlinde, vade uzayan sürenin bittiği gün olmaktadır (VUK, m. 111/3).
Gelir vergisi, hesap dönemini izleyen yılın Mart ve Temmuz aylarında iki eşit taksitte; kurumlar vergisi, hesap dönemini izleyen dördüncü ay içinde bir defada; katma değer vergisi vergilendirme dönemini izleyen ayın 26’sına kadar ödenir.
Kamu alacaklarını yasal süresinden önce ödeyenlere “erken ödeme indirimi” yapılması öngörülmesine rağmen indirim oranının sıfır olarak belirlenmesi nedeniyle fiilen bu indirim yapılamamaktadır.
Beyan üzerinden tahakkuk ettirilen vergiler yasalarında belirtilen tarihlerde ödenmesine karşın, VUK’da özel ödeme zamanları da belirlenmiştir:
İkmalen, resen ve idarece tarh edilen vergiler taksit zamanlarından önce tahakkuk etmişse taksit süresi içinde, taksit zamanları kısmen veya tamamen geçmişse tahakkuk tarihinden itibaren bir ay içinde ödenir.
Memleketi terk ve ölüm gibi mükellefiyetin kalkmasını gerektiren hâller dolayısıyla beyan üzerine tarh olunan vergiler, beyanname verme süreleri içinde ödenir.
Uzlaşma yoluyla tahakkuk eden vergilerin de uzlaşma tutanağının tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenmesi gerekir.
Kamu Alacaklarında Ödeme Yeri
Vergi borçları mükellefin ilgili vergi bakımından bağlı olduğu vergi dairesine ödenir. Örneğin, gelir vergisinde mükellefin bağlı olduğu vergi dairesi kural olarak ikametgahının bulunduğu yerdeki vergi dairesidir. Kurumlar vergisinde ise mükellefin işyerinin veya kanuni iş merkezinin bulunduğu yerdeki vergi dairesine ödeme yapılır.
Kamu Alacaklarında Ödeme Şekilleri
Makbuz Karşılığı Ödeme
Kamu alacakları, alacaklı tahsil dairesinin yetkili memuruna makbuz karşılığı yapılır. Alınan makbuzların tahsil zaman aşımı süresinin sonuna kadar saklanması gerekir. Ödemenin yapıldığı ancak usulüne uygun olarak düzenlenmiş makbuzlarla ispatlanabilir.
Özel Ödeme Şekilleri
Esas olarak makbuz karşılığı ödeme yapılması usulü kabul edilmiş olmakla birlikte, kanunda özel ödeme şekillerine de yer verilmiştir. Özel ödeme şekilleri şu şekildedir (AATUHK, m. 41/2):
• Çizgili çek kullanılarak ödeme, • Mükellef hesabından aynı bankadaki ilgili vergi dairesi veya Merkez Bankası hesabına aktarma yapılarak ödeme, • Vergi dairelerinin veya Merkez Bankasının hesabı bulunan bankalara bu daireler hesabına yatırılarak ödeme, • Postaneler aracılığı ile ödeme, • Banka kartı, kredi kartı ve benzeri kartlar kullanılarak ödeme.
Özel ödeme şekillerine dayanılarak yapılan ödemelerde çekin tahsil dairesine ya da bankaya verildiği, paranın bankaya ya da postaneye yatırıldığı, banka, kredi kartı ve benzeri kartlar ile yapılan ödemelerde işlemin kartla yapıldığı, aktarım emri üzerine paranın tahsil dairesi hesabına geçtiği gün ödeme yapılmış kabul edilir (AATUHK, m. 44).
Bankalarca tahsil edilen veya banka kartı, kredi kartı ve benzeri kartlar kullanımı karşılığı olarak ödenmesi gereken paralar süresinde Merkez Bankasına aktarılmadığı, postaneler vasıtasıyla yapılan ödemeler süresinde vergi dairelerine intikal ettirilmediği takdirde, söz konusu kamu alacağı, tahsilâtı yapan bu kuruluşlardan gecikme zammı uygulanarak tahsil edilir (AATUHK, m. 41/5).
Vergi, resim gibi belli bir kamu alacağı ile devamlı olarak mükellef tutulanlar adına tahakkuk ettirilen kamu alacakları ile bunlardan yapılan tahsilatı göstermek üzere vergi cüzdanları düzenlenir. Hazine ve Maliye Bakanlığı vergi cüzdanlarının fiyatını, içereceği bilgileri, cüzdan almaya dair şekil ve esasları, hangi vergiler için uygulanacağını, cüzdanların kimlere verileceğini ve uygulama zamanını belirleme yetkisine sahiptir.
Ödemenin İspatı
Kamu alacağının ödendiği, yetkili ve sorumlu memurlar tarafından verilen makbuzlar ile tahsil daireleri, bankalar ya da postaneler tarafından vergi cüzdanlarına yazılarak imzalanıp mühürlenen tahsile ait kayıtlarla ispatlanabilir (AATUHK, m. 46).
Ödemenin Mahsup Edileceği Alacaklar
Kamu alacağına karşılık isteğe bağlı yapılan ödemeler sırasıyla;
• Ödeme süresi başlamış henüz vadesi geçmemiş, • İçinde bulunulan takvim yılı sonunda zamanaşımına uğrayacak, • Aynı tarihte zaman aşımına uğrayacak alacaklarda her birine orantılı olarak, • Vadesi önce gelen ve teminatsız veya az teminatlı olana mahsup edilir.
Ödemenin, alacak aslı ile fer’ilerinin tamamını karşılamaması halinde mahsup alacağın asıl ve fer’ilerine orantılı olarak yapılır (AATUHK, m. 47/1). Orantılı mahsubun esprisi asıl alacağın tamamen ödenerek, gecikme zammı işlemesinin önüne geçmektir. Böylece, alacak aslı ve ödeme tarihine kadar işlemiş gecikme zammı tamamen ödenmediği sürece, her zaman bir asıl aşacak bakiyesi bulunacak ve bunun için gecikme zammı işlemeye devam edecektir. Geçmişte mükellefler asıl alacak tutarını ödemek suretiyle gecikme zammı işlemesinin önüne geçmekte ve ödenmemiş gecikme zamlarını da zamanın aşındırmasına bırakmaktaydılar.
Kamu borçlusunun çeşitli borçlarına karşılık rızaen yaptığı ödemelerle, tahsil dairelerince cebren tahsil olunan paraların mahsup sırasına ilişkin olarak AATUHK, m.47’de yer alan hükümler hakkında, Tahsilât Genel Tebliği Seri A, Sıra No:1’de ayrıntılı açıklamalara yer verilmektedir.
Mahsup işleminde, her bir alacak aslının, fer’ileri ile birlikte tahsil edilmesi esastır. Ancak, mahsup edilecek tutarın alacak aslı ve fer’ilerinin tamamını karşılamaması hâlinde mahsup, alacak aslı ve fer’ilerine orantılı olarak yapılacaktır.
Ödeme emri tebliği veya teminatlı alacaklar için yapılan bildirim üzerine verilen sürelerde veya daha sonraki tarihlerde yapılacak ödemeler bu tebligatlarla istenilen alacaklara mahsup edilecektir. Ödemenin alacak aslı ve fer’ilerini karşılamaması hâlinde mahsup alacak aslı ve fer’ilerine orantılı olarak yapılacaktır.
Kamu alacağına karşılık cebren tahsil olunan paralar; önce parayı tahsil eden dairenin, artarsa aynı kamu idaresinin takibe iştirak etmiş olan diğer alacaklı tahsil dairelerinin takip konusu alacak aslı ve fer’ilerine orantılı olarak mahsup edilir (AATUHK, m. 47/2).