HUK303U-KAMU PERSONEL HUKUKU
Ünite 2: Memurluk Statüsü
Memurluğa İlk (Açıktan) Atanma
Memurluğa ilk (açıktan) atanma, ilk defa kamu hizmeti ve görevlerine atanmayı ifade etmektedir. Anayasa’nın 70. maddesine göre, her Türk kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir. Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayrım gözetilemez. Anayasa’nın söz konusu maddesinden yola çıkarak memurluğa girişte serbestlik, eşitlik ve görevin gerekleri şeklinde üç ilke bulunduğu söylenebilir. Serbestlik ilkesi, memurluğa girişin kişinin serbest iradesine ve isteğine bağlı olması anlamına gelmektedir. İnsanların insan olma sıfat ve onurunda eşitliği inancına ve herkesin hukuk süjesi olarak kabul edilmesi esasına dayanan eşitlik ilkesi, bütün insanları ve her insanın hukuken kişi kabul edilmesi sebebiyle bütün kişileri kapsamaktadır. Görevin gerekleri ya da Anayasada belirtildiği şekliyle görevin gerektirdiği niteliklerden başka nitelik aranmaması ilkesi, memurun görev yapacağı hizmet gerektirmedikçe, memurluğa girişte aranan niteliklerden başka niteliklerin aranmamasını ifade etmektedir.
Atama Usulü
Kadrosuz devlet memuru çalıştırılamaz. Bu sebeple, devlet memurluğuna atanmanın ilk aşaması, öncelikle kurumların boş kadroları tespit etmesi ve kadro talebinde bulunmasıdır. Devlet Memurları Kanunu(DMK), 33. maddesinde, kamuda kadrosuz memur çalıştırılamayacağını ve bu kadroların, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinde gösterildiği şekilde düzenleneceğini belirtmiştir. Söz konusu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, 10.07.2018 tarih ve 30474 R.G. sayılı, 2 numaralı Genel Kadro ve Usulü Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’dir. 2 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin amacı, kapsamında bulunan kamu kurum ve kuruluşlarına ait kadro ve pozisyonların ihdası, iptali ve kullanılmasına dair esas ve usulleri düzenlemektir.
Kamu kurum ve kuruluşlarına memur ataması yapılması için öncelikle personel atamaya ihtiyaç duydukları boş kadroların sayılarını, sınıf ve derecelerini tespit edip Devlet Personel Başkanlığına bildirmeleri gerekir.
Devlet Personel Başkanlığına kamu kurum ve kuruluşları ve Bakanlıklarca yapılacak kadro talebinden sonra ilan aşaması devreye girmektedir. Bu aşamada Devlet Personel Başkanlığı atama yapılacak boş kadroların sınıf ve derecelerini, kadroların bulundukları kurum ve yerlerini, kadrolara alınacak personel sayılarını, alınacak personelin genel ve özel şartlarını, en son başvurma tarihini, başvurulacak mercileri, sınav yerlerini ve zamanlarını ve gerekli görülen diğer bilgileri başvurma süresinin bitiminden en az 15 gün önce Resmî Gazete, radyo, televizyon ve ülke çapında tirajı yüksek gazetelerden asgari biri ve uygun görülecek diğer araçlar ile duyurur. Sınavsız atama yapılacak yerlere kadro adedinden fazla istekli bulunduğu takdirde açılacak sınavın gün ve yeri yukarıdaki şartlara uygun olarak ayrıca duyurulur.
Devlet Personel Başkanlığınca yapılacak ilanın ardından sınav aşaması devreye girmektedir. Sınav, devlet
memurluğuna atanmanın hem usulü hem de şartıdır. Kural olarak, devlet kamu hizmet ve görevlerine devlet memuru olarak atanacakların açılacak devlet memurluğu sınavlarına girmeleri ve sınavı kazanmaları şarttır. Bu sınav, B grubu kadrolar için Kamu Personeli Seçme Sınavı (KPSS) ve A grubu kadrolar için ise KPSS’ye ek olarak yapılacak bir Giriş Sınavıdır. Fakat bugün için, memuriyete sınavsız alımlar da söz konusudur.
Atanma Şartları
DMK, devlet memurluğuna alınmada aranan şartları genel şartlar ve özel şartlar şeklinde ikiye ayırmaktadır. Genel Şartlar:
• Vatandaşlık Şartı: Devlet Memurları Kanunu, devlet memurluğuna alınacaklarda aranan şartları düzenlediği 48. maddesinde, devlet memurlarının Türk vatandaşı olması şartını, bir genel şart olarak aramaktadır. • Yaş Şartı: DMK, 48. maddesinde memuriyete giriş yaş şartı olarak, Kanun’un 40. maddesinde belirtilen şartları aramıştır. DMK’nin 40. maddesi, “Genel olarak 18 yaşını tamamlayanlar Devlet memuru olabilirler. Bir meslek veya sanat okulunu bitirenler en az 15 yaşını doldurmuş olmak ve Türk Medeni Kanunu’nun 12. maddesine göre kazai rüşt kararı almak şartıyla Devlet memurluklarına atanabilirler” hükmünü haizdir. Genel yaş şartı bu şekilde olmakla birlikte, özel kanunlarına tabi kamu personeli için özel kanunlarında farklı yaş şartlarının belirlenmesi mümkündür. • Öğrenim Şartı: Öğrenim şartı, genel olarak ortaokulu bitirmiş olmak şeklinde düzenlenmişken, ihtiyaç duyulması halinde ilkokul mezunlarının da memuriyete alınabilmesi mümkün kılınmış ve bunlar dışında özel olarak aranacak öğrenim şartlarının ise yapılacak hizmetin niteliklerine yani görevin gereklerine göre belirlenebileceği belirtilmiştir. • Kamu Haklarından Mahrum Bulunmamak Şartı: Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesinin birinci fıkrasının a bendine göre “Kişi, kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak; sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesinden; bu kapsamda, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğinden veya Devlet, il, belediye, köy veya bunların denetim ve gözetimi altında bulunan kurum ve kuruluşlarca verilen, atamaya veya seçime tabi bütün memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilmekten yoksun bırakılır”. • Belirli Suçları İşlememiş Olmak Şartı: DMK’nin 48. maddesine göre, “Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile; kasten işlenen bir suçtan dolayı bir yıl veya daha fazla süreyle hapis cezasına ya da affa uğramış olsa bile devletin güvenliğine karşı suçlar, Anayasal düzene ve bu düzenin
işleyişine karşı suçlar, (...) zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan mal varlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından mahkûm olmamak” şartları memuriyete giriş şartları olarak aranmıştır. DMK’nin 48. maddesinde belirtilen suçları işlemekten kaynaklanan hak yoksunluğu süresiz, yani kişinin hayatı boyunca devam eden bir hak yoksunluğudur. Bu hak yoksunluğunun belli suçlar veya belirli miktar cezalar itibarıyla üç kategori hâlinde düzenlendiği görülmektedir. • Askerlik Şartı: DMK’nın 48. maddesinde, memuriyete giriş için “Askerlik durumu itibarıyla askerlikle ilgisi bulunmamak, askerlik çağına gelmemiş bulunmak, askerlik çağına gelmiş ise muvazzaf askerlik hizmetini yapmış yahut ertelenmiş veya yedek sınıfa geçirilmiş olmak” şartları aranmıştır. • Sağlık Şartı: MK’nin 48. maddesinin 7. bendinde yer alan memuriyete giriş için aranan sağlık şartı, 53. madde hükümleri saklı kalmak kaydı ile görevini devamlı yapmasına engel olabilecek (...) akıl hastalığı (...) bulunmamak şeklinde belirtilmiştir.
Özel şartlar ise tüm memurlar için aranan genel nitelikteki şartlardan farklı olarak, memuriyet sınıflarına veya ilgili kamu hizmetinin niteliklerine göre genel şartlara eklenebilecek olan şartlardır. Bunlar:
• Diploma Şartı: DMK’nin 48. maddesinde yer alan özel şartlar içerisinde, hizmet göreceği sınıf için DMK’nin 36 ve 41. maddelerinde belirtilen öğretim ve eğitim kurumlarının birinden diploma almış olmak şartı yer almaktadır. • Diğer Özel Şartlar: Bir sınıfta belli görevlere atanabilmek veya bu görevlerde belli derecelere yükselebilmek için, kuruluş kanunları veya DMK, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve kuruluş kanunlarına dayanılarak çıkarılacak yönetmelikler ile işin gereğine göre daha yüksek öğrenim dereceleri veya muayyen fakülte, okul veya öğrenim dallarını veya meslek içi veya meslekle ilgili eğitim programlarını bitirmiş olmak veya yabancı dil bilmek gibi şartlar konulabilir. Örneğin; avukatlık hizmetleri sınıfına giriş için aranan, özel kanunlarına göre avukatlık ruhsatına sahip, baroya kayıtlı ve kurumlarını yargı mercilerinde temsil yetkisini haiz olmak şartı gibi.
Aday Memurluk ve Asaleten Atanma
Adaylık statüsü, DMK’nin 54 vd. maddelerinde düzenlenmiştir. İlgili maddeler uyarınca, sınavlarda başarılı olanlardan devlet memurluğuna girmek isteyenler, başarı listesindeki sıraya göre ve ilan edilen kadro sayısı kadar, kurumlarınca memur adayı olarak atanırlar. Aday olarak atanmış devlet memurlarının adaylık süresi, bir
yıldan az iki yıldan çok olamaz ve bu süre içinde aday memurun başka kurumlara nakli yapılamaz. Aday olarak memuriyete atanmış olan memurlar, öncelikle bütün memurların tabi olacağı bir temel eğitime tabi tutulduktan sonra, kendi sınıflarına ilişkin özel bir hazırlayıcı eğitime ve staja tabi tutulup, başarılı olmaları gerekir.
Adaylık süresi içinde temel ve hazırlayıcı eğitim ve staj devrelerinin her birinden başarısız olmuş kişilerin ve hal ve hareketlerinde memuriyetle bağdaşmayacak durumları, göreve devamsızlıkları tespit edilenlerin, disiplin amirlerinin teklifi ve atamaya yetkili amirin onayı ile ilişikleri kesilir. Adaylık süresi içinde veya adaylık süresi sonunda ilişikleri kesilenler, üç yıl süre ile devlet memurluğuna alınmazlar. Fakat, sağlık nedenleri istisnadır. Şöyle ki, adaylık süresi içinde veya sonrasında sağlık nedenleri yüzünden ilişikleri kesilenlerin, tekrar memuriyete alınmalarında 3 yıl bekleme şartları bulunmamaktadır.
Adaylık devresi içinde eğitimde başarılı olan adaylar, disiplin amirlerinin teklifi ve atamaya yetkili amirin onayı ile, onay tarihinden geçerli olmak üzere asli memurluğa atanırlar. Asli memurluğa geçme tarihi, adaylık süresinin sonunu geçemez.
Memurun, adaylık dönemini başarıyla bitirip asaletinin onanmış olması hâlinde, bu aşamadan sonra sınav koşulu nedeniyle görevine son verilemez
Göreve Başlama
Memuriyete ilk defa veya yeniden atamalarda yahut yer değiştirmelerde memurun görev yerine hareketi ve işe başlama süreleri DMK’nin 62. maddesinde belirtilmiştir. Memurlar, söz konusu süreler içerisinde göreve başlamak zorundadır. Aynı yerdeki görevlere atananlar atama emirlerinin kendilerine tebliğ (yazılı bildirim) gününü, başka yerdeki görevlere atananlar, atama emirlerinin kendilerine tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içerisinde o yere hareket ederek belli yol süresini, izleyen iş günü içinde işe başlamak zorundadırlar. Savaş ve olağanüstü hal durumlarında ise bu süreler, Cumhurbaşkanı kararı ile kısaltılabilir.
Bir memurun, atandığı yere taşınması, yerleşmesi ve sosyal ve ailevi durumlarını yeni koşullara göre hazırlaması amacıyla öngörülen on beş günlük süre, uygulamada “mehil müddeti” adıyla anılmaktadır Bir göreve ilk defa veya yeniden atananlardan belge ile ispatı mümkün zorlayıcı sebepler olmaksızın 62. maddedeki süre içinde işe başlamayanların atanmaları iptal edilir ve bunlar 1 yıl süreyle Devlet memuru olarak istihdam edilemezler. Bunların belge ile ispatı mümkün zorlayıcı sebepler nedeniyle göreve başlamama hâli iki ayı aştığı takdirde atama işlemi atamaya yetkili makamlarca iptal edilir. Başka yerdeki bir göreve atananlardan 62. maddedeki süre içinde hareket ederek belli yol süresi sonunda yeni görevlerine başlamayanlara, eski görevlerinden ayrılış ve yeni görevlerine başlayış tarihleri arasında aylık verilmemek şartı ile 10 günlük bir süre daha verilebilir. Belge ile ispatı mümkün zorlayıcı sebepler olmaksızın bu süre sonunda da yeni görevlerinde işe başlamayanlar memuriyetten çekilmiş sayılırlar.