örgütlerce kişisel verilere duyulan gereksinim, Bilişim Teknolojileri ve İnsan Hakları teknolojideki gelişmeler, gözetim teknolojilerindeki
Bilişim ile doğrudan ilgili ilk hukuksal düzenleme 1970 gelişmeler nedeniyle duyulan kaygı. yılında Almanya’nın Hessen eyaletinde kişisel verilerin korunmasına ilişkin olarak gerçekleştirilmiştir. Kişisel Kişisel verilerin korunması, bireyleri, kendilerine ilişkin verilerin korunması hakkı, teknolojinin sağladığı bilgilerin bilişim teknolojileri ya da dosyalama gibi olanakları güçlendirmek ile değil, yarattığı yan etkiler ile geleneksel yöntemlerle işlenmesinden doğacak zararlardan ilişkilidir. Bilişim ile insan hakları arasında dengenin koruma amacına yönelmiş ve bazı temel ilkelerde kurulması açısından da kırk yıldan uzun bir süre içerisinde somutlaşmış bir dizi önlemi ifade eder.
gelişen, çeşitlenen, yaygınlaşan hukuksal düzenlemelerden Özellikle son on yılda iş yaşamımızın, alışveriş yapma ulusal ve uluslararası düzeyde çok çeşitli örnekler şeklimizin, bankacılık faaliyetlerimizin ve sosyal sunmaktadır. ilişkilerimizin teknolojinin sunduğu yeni olanaklarla
dönüşüme uğradığına tanık olmaktayız. Bunu görebilmek Kişisel Veri ve Kişisel Verilerin İşlenmesi için cüzdanlarımızdaki onlarca indirim ve kredi kartına, e- Kişisel verilerin korunması, veri işleme teknolojileri ile postalarımızı ve cep telefonlarımızın mesaj kutularını temel hak ve özgürlükler arasında denge kurmayı hedefler. dolduran reklamlara, her gün biraz daha sıklıkla Bu denge veri işlemenin meşru temellerinin ve uyulması karşılaştığımız el izi, parmak izi, retina tarayan sistemlere gereken ilkelerin hukuksal güvence altına alınmasını ya da yalnızca en yakın mesai arkadaşımıza, yani gerektirir. bilgisayar(lar)ımıza bakmamız yeterlidir. Bu araçların
Kişisel verilerin korunması hakkı, bilişim teknolojilerindeki tamamı kişisel verileri içermekte ve yeni veri işleme gelişmeler ile ortaya çıkan bir insan hakkıdır. Bu yeni ve alanları yaratmaktadır. Bunun yanında ilk aşamada önemi her geçen gün artan hak alanının tanımlanmasında dikkatimizi çekmeyen başka bazı araçların da “veri” (data) kavramının kullanılmasının nedeni de budur. izlenmemize hizmet edebileceğini unutmamalıyız. Bunun Ancak “kişisel veri” kavramının doğrudan kişi ile ilgili en açık örneğini son dönemlerde hızla yaygınlaşan RFID olduğu unutulmamalıdır. oluşturur. İngilizce bir deyim olan “Radio Frequency Identification”ın kısaltması olarak kullanılan RFID’nin Kişisel veri, en genel tanımıyla, belirli ya da belirlenebilir tam Türkçe karşılığı: Radyo Frekanslı Tanımlamadır. Bu bir kişiye ilişkin her türlü bilgidir. O halde kişisel veriden aracın kullanımı her geçen gün yaygınlaşmaktadır. söz edebilmek için, verinin (i) bir kişiye ilişkin ve (ii) bu Giysilerin etiketlerinin içine ya da kartlara yerleştirilmiş kişinin de belirli ya da belirlenebilir nitelikte olması olan bu yongalar şu an belki bizlerin sürekli izlenmesine gerekir. Bu tanımda “her türlü” bilgi ifadesinin hizmet etmiyor, ancak bu teknolojinin hızla yaygınlaştığı, kullanılması oldukça geniş bir alanın hedeflendiğinin geliştiği ve ucuzladığını düşünüldüğünde yakın zamanda işaretidir. Burada bilginin türüne ilişkin herhangi bir ayrım bu ve benzeri teknolojiler ile ilgili daha fazla sorunla yapılmamaktadır. Sayı, yazı, ses ya da görüntüden oluşan karşılaşabileceğimiz ortadadır. Bu örnek, izlemenin bir bilgi bu kapsamda yer alabilir. görünür araçlar yanında, saptamamızın daha zor olduğu
Unutulmamalıdır ki kişiyi doğrudan ya da dolaylı olarak araçlarla da yapılabileceğini ortaya koymaktadır.
belirlenebilir kılan bütün bilgiler kişisel veridir. Bir kişinin Kişisel Verilerin Korunması Hakkı adresi, telefon numarası, pasaport numarası, resmi, ses kaydı, genetik bilgileri, cinsel tercihleri, dini inançları, Kişisel verilerin korunması, kendisinden daha köklü bir sabıka kaydı, hobileri, ziyaret ettiği İnternet siteleri gibi tarihe sahip başka hak alanları ile yakından ilişkilidir. bilgiler bu kapsamda değerlendirilecektir. Dolayısıyla bu Bunların başında özel yaşamın gizliliği hakkı gelir. kapsamdaki bilgiler, kişisel verilerin korunmasında hâkim Ayrıca, kişisel verilerin korunması; düşünceyi açıklama olan temel ilkelere göre işlenmelidir. özgürlüğü, bilgi edinme hakkı, haberleşme özgürlüğü gibi başka bazı değerlerle de kimi zaman karşılıklı destekleme, Bu noktada kısaca kişisel verilerin işlenmesi kavramını da kimi zaman çatışma halindedir. açıklamak gerekir. Yukarıdaki tanıma uygun olan bir bilgi ya da bilgi kümesi, yani kişisel verilerin, üzerinde İnsan Onuru, Bireysel Özerklik ve Bilgilerin Geleceğini gerçekleştirilen her türlü işlem bu kapsamdadır. Belirleme Hakkı
Bilişim teknolojilerinin ortaya çıkardığı tehlikeler Dikkat çekmek gerekir ki verilerin işlenmesi ile kastedilen karşısında kişiliğin korunması ise özel bir önem yalnızca bu bilgilerin kayıt edilmesi ya da kullanılması kazanmaktadır. Mahkemeye göre kendisine ilişkin değildir. Kişisel verileri değiştirme, silme, yok etme gibi bilgilere hangi kapsamda ve kimler tarafından erişildiğini işlemlerin de veri koruma hukuku açısından “işleme” öğrenebilme olanağına sahip olmayan bir kişi, bireysel olarak nitelendirilen etkinliğin kapsamında olduğuna özerkliğin gereklerini yerine getiremeyebilir. şüphe yoktur. Özel Yaşamın Gizliliği Hakkı Kişisel Verilerin Korunmasının Önemi Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı’nda özel yaşamın Kişisel verilerin korunması hukukunun ortaya çıkışında gizliliği ile kişisel verilerin korunması farklı maddelerde temelde üç etkenin bulunduğu söylenebilir: çeşitli
ayrı ayrı hüküm altına alınmıştır. Nitekim Şartın 8. iki hakkın bir arada gerçekleşmeyeceğine dair herhangi bir maddesi “Kişisel verilerin korunması” kenar başlığı ile şu neden bulunmamaktadır. Şöyle söylenebilir; veri koruma düzenlemeyi içermektedir: ve düşünceyi açıklama özgürlüğü arasında temel bir çatışma yoktur, ancak her iki hakkın da diğeri karşısında “(1) Herkes, kendisini ilgilendiren kişisel verilerinin dengelenmesi gerekir. korunması hakkına sahiptir. (2) Bu veriler, adil bir şekilde, belirli amaçlar için ve ilgili kişinin rızasına veya yasa ile Hem düşünceyi açıklama özgürlüğü, hem de özel yaşamın öngörülmüş diğer meşru bir temele dayanarak tutulur. gizliliği hakkı ekseninde tartışılan anonimlik genel olarak, Herkes, kendisi hakkında toplanmış verilere erişme ve bir kişi ya da grubun görüş ve düşüncelerini kimliğini düzelttirme hakkına sahiptir. (3) Bu kurallara uyulması, ortaya çıkarmadan açıklaması ve yayması olarak bağımsız bir makam tarafından denetlenir”. tanımlanabilir. İhbarcılar, muhalifler, utangaç kişiler, görüşlerini açıklamalarının kendilerini olumsuz bir şekilde Özel yaşam, tanınması kolay, tanımlanması güç bir etkileyeceğini düşünenler, kişisel verilerinin olgudur (Cavoukian, Tapscott, 1997). Bu güçlüğü toplanmamasını ve hareketlerinin izlenmesini aşabilmek için, bireyin çevresi ile ilişkileri iç içe geçmiş istemeyenler için anonimlik oldukça yararlıdır. Anonimlik alanlara, çemberlere benzetilmiş ve bu şekilde özel hakkı, özellikle İnternet kullanımının yaygınlaşmasıyla yaşamın sınırlarını belirlemeye çalışılmıştır. Bu çemberler güncellik kazanmış ve tartışılmaya başlanmıştır. Özellikle ortak özellikleri bakımından üç grupta toplanabilir. “Genel yeni yeni yaygınlaşmaya başladığı dönemde İnternet yaşam alanı” olarak adlandırılabilecek dış çember, kişinin ortamında kişilerin kimliklerini gizleyebilmelerinin herkesle paylaşabileceği, kamuya açık yaşam alanlarını kolaylığı dolayısıyla görüşlerini ortaya koymada daha içerir. İkinci olarak “kişinin özel yaşam alanı”, belirli özgürce hareket edebilecekleri dile getirilmiştir. Binlerce kimselerle ve belirli ölçüde paylaştığı yaşam parçalarını insan, İnternet’te kendi özel yaşamlarına ilişkin yalnızca kapsar. En içte kalan “sır alanı” ise kişinin yalnızca kim oldukları bilinmediği takdirde söyleyebilecekleri kendine saklamak istediği alanı oluşturur ve özel yaşam şeyleri açıklamaktadır. içinde değerlendirilir. Özel Haberleşmenin Gizliliği Özel yaşamın gizliliğine duyulan gereksinim, yalnızca kişilerin gizlemek isteyebilecekleri ya da onları Özel haberleşmenin gizliliği ile kişilerin telefon, telgraf, utandırabilecek bilgiler çerçevesinde de mektup, elektronik posta gibi araçlarla gerçekleştirdikleri düşünülmemelidir. Bireylerin, özel olarak utanç özel iletişiminin gizliliğini ve güvenilirliğini korumak duymalarını ya da gizlemelerini gerektirmeyecek hedeflenmektedir. Özel haberleşmenin gizliliğinde ilke, durumlarda, bunlar yalnızca “başkalarını ilgilendirmediği” bireyin dilediği kişilerle dilediği şekilde haberleşmesinin için kişilerin özel yaşamlarını gizli tutma hakları engellenmemesi ve bu haberleşmelerin ilgilinin onayı ya bulunmaktadır. da yasal gereklilikler olmaksızın üçüncü kişilerin müdahalesinden korunmasıdır. Düşünceyi Açıklama Özgürlüğü Diğer Bazı Hak ve Özgürlükler Bu noktada özellikle üzerinde durulması gereken ilk temel hak, düşünceyi açıklama özgürlüğüdür. Düşünceyi Özellikle, “hassas kişisel veriler” olarak adlandırılan ve açıklama özgürlüğü, “insanın serbestçe düşünce ve özel koruma gerektiren bazı veri türlerinin, kökenleri bilgilere ulaşabilmesi, edindiği düşünce ve kanaatlerden oldukça eskiye dayanan bazı ilkelerle korunduğu dolayı kınanması ve bunları tek başına ya da başkalarıyla görülmektedir. Hassas kişisel verilerin özel olarak birlikte (dernek, toplantı, sendika vb.) çeşitli yollarla (söz, korunmasında hareket noktası, bu verilerin hukuka aykırı basın, sinema, tiyatro vb.) serbestçe açıklayabilmesi, savu- ve keyfi bir şekilde toplanmasının, saklanmasının, nabilmesi, başkalarına aktarabilmesi ve yayabilmesi işlenmesinin ve yayılmasının doğurabileceği zararın daha anlamına gelir”. Düşünceyi açıklama özgürlüğü, bu büyük olduğu düşüncesidir. Bu noktada ilk akla gelen kapsamda özgürce yayın yapan kitle iletişim araçları “ayrımcılık yasağı” dır. Kişilerin ırkları, etnik kökenleri, olmadan açık ve aydınlanmış bir toplumdan söz edilemez. cinsel tercihleri dolayısıyla bu kimselere ayrımcılık Ancak Immanuel Kant’ın da belirttiği gibi, sorumlulukla yapılamayacağı ilkesi, insan haklarının eksen özgürlüğü birbirine bağlamak gerekir. Bu nedenle kavramlarından “eşitlik” in bir gereğidir. Bu ilke, pek çok düşünceyi açıklama özgürlüğünün belirli sınırları olduğu devlette anayasal düzeyde korunmaktadır.
kabul edilmektedir. Bu sınırlardan biri de kişisel verilerin Din ve inanç özgürlüğünün kapsamında dinini açıklamaya korunması hakkının da temel dayanaklarından olan zorlamama da yer alır. Gerçekten kimsenin dini inanç ve kişiliğin geliştirilmesine ilişkin ilkelerdir. Nitekim kanaatlerini açıklamaya zorlanamayacağı konuya ilişkin düşünceyi açıklama özgürlüğü, demokratik bir toplumun pek çok metinde de belirtilmiştir. Böylece inanç ve eksen özelliklerinden biri olsa da, bu özgürlük, “Bireylerin kanaate öğrenme biçiminde bile olsa müdahale öğrenmek istedikleri her şeyi bilme hakkı olduğu edilemeyeceği saptanmıştır (Kaboğlu, 2002). Bu bağlamda anlamında yorumlanamaz.” din ve inanç özgürlüğü ile kişisel verilerin korunması
Verilerin korunması hakkı ile düşünceyi açıklama hakkının birbirinin desteklediği söylenebilir.
özgürlüğü arasında kaçınılmaz bir gerilim bulunsa da her
Kişisel Verilerin Korunmasında Hâkim Olan Kamu çıkarının ağır bastığı bazı durumlarda kişisel Temel İlkeler verilerin korunmasına yönelmiş ilkelere istisna getirilmesi olanaklıdır. İstisnaları oluşturan kavramların sınırları Kişisel Verilerin Niteliğine İlişkin İlkeler belirsizdir. Bu nedenle istisna ve sınırlamaların geniş “Verilerin kaliteli olması ilkesi” olarak da ifade yorumlanması kişisel verilerin korunması ilkelerinin edilebilecek bu gerekliliğin içeriği beş alt başlıktan oluşur: özüne zarar verebilir. Ancak temel hak ve özgürlüklere
• Hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun işleme ilişkin bütün metinlerde olduğu gibi burada da • Belirli, açık ve meşru amaçlar için toplanma sınırlamaların dar yorumlanması gerektiği • Toplanma ve sonrasında işlenme amaçlarına unutulmamalıdır.
uygun, ilgili olma, aşırı olmama • Doğru ve eğer gerekli ise güncel olarak tutulma • Amacın gerektirdiğinden daha uzun süre tutulmama
İlgili Kişinin Katılımı ve Denetimine Yönelik İlkeler
Bu kapsamda kişiye bazı haklar tanındığı, veri işleyenlere ise yükümlülük yüklendiği görülür. Bu hak ve yükümlülüklere örnek olarak şunlar verilebilir:
• İlgilinin bilgilendirilmesi • İlgilinin kendisine ilişkin bilgilere erişim hakkı • İlgilinin kendisine ilişkin bilgileri düzeltme hakkı • İlgilinin veri işlemeye itiraz hakkı • İlgilinin otomatik kararların konusu olmama hakkı
Özel Kategorideki Verilerin Nitelikli Korunması
Bu kategoride yer alan veri türleri bazı farklılıklar gösterse de genel olarak ilgili kişinin,
• Irksal veya etnik kökenine, • Siyasal görüşüne, • Dinsel ya da felsefi inancına, • Sendika üyeliğine, • Sağlık ya da cinsel yaşamına ilişkin bilgiler
Bu kategoride sayılmaktadır. Bu bilgilerin işlenmesi kural olarak yasaktır, ancak bazı sınırlı durumlarda ve veri koruma ilkelerini güçlü bir biçimde uygulayarak işlenmeleri olanaklıdır.
Veri Güvenliğinin Sağlanması
Veri güvenliği ilkesi çerçevesinde kişisel verilerin;
• Kazara veya hukuka aykırı tahribine, • Kaybolmasına, • Değiştirilmesine, • Yetkisiz yayımı veya erişimine
Ve bunlara benzer diğer güvenlik açıklarına karşı teknik ve örgütsel önlemleri alması öngörülmektedir.
İstisnalar ve Sınırlamalar
Kişisel verilerin korunması hakkı, sınırsız bir hak alanı değildir. Yukarıda incelenen temel ilkelere belirli durumlarda istisna getirilmesi olanaklıdır. Bu, her şeyden önce buradaki temel hakkın göreceli yapısından kaynaklanır. Hem diğer hak ve özgürlüklerle hem bireysel ya da kolektif olarak başkalarının hak ve özgürlükleriyle dengeli bir yaklaşım benimsenmelidir.