farklı kavramlar kullanılmaktadır. Devlet ve diğer kamu İdarenin Malları tüzel kişilerinin uhdesinde bulunan tüm mallara “kamu
Kamu hizmetlerinin sunulması (idare), bir işletme olarak malı”; kamu tüzel kişilerinin uhdesinde olup kamu hukuku düşünüldüğünde, bu işletmenin bir teşkilatı (hizmetlerin kurallarına tabi olan mallar, “kamusal mal” demeyi tercih hukuki yapısı-idari teşkilat), teşkilatı yöneten ve hizmeti ediyoruz. sunan görevliler (insan unsuru-kamu görevlileri), bu hizmetin yürütülmesinde kullanılan, hizmetin mali ve ayni • Hizmet malları araçları olan mallar (idarenin malvarlığı) şeklinde üç temel • Sahipsiz mallar unsurunun olduğu söylenebilir. İdarenin mal varlığı • Orta mallar
denildiğinde “taşınır ve taşınmaz mallar, haklar, alacaklar Tahsis Kavramı ve borçlar” gibi idarenin tüm varlıkları anlaşılır Tahsis, “bir devlet malının umumun faydalanmasına İdarenin Mal İhtiyacının Karşılanması koyan veya bir amme hizmetine bağlayan, diğer tabirle, Kamu tüzel kişilerinin ihtiyaç duyduğu para, taşınır ve hususî emlâki, orta malı veya hizmet malı kategorisine taşınmaz mal ve hizmet gereçleri çeşitli usullerle koyan veya amme hizmetinin vasıtası hâline getiren idari karşılanır. Bunları kendi içinde “olağan usuller” ve tasarruf” olarak tanımlanmaktadır. Tahsis, genellikle tek “olağanüstü usuller” olarak ikiye ayırabiliriz. taraflı bir idari işlem şeklinde olmakla birlikte, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, hatta idari Olağan Usuller sözleşme ile de gerçekleşebileceği kabul edilmektedir.
• Tabii olarak mal edinme Malın oluşumu ve niteliğine göre tahsis işlemi de farklılık • Satın alma ve bağış suretiyle mal edinme: taşımaktadır.
• Borçlanma suretiyle mal edinme: Sahipsiz Malların Tahsisi • Kamusal yükümlülükler getirme sonucu mal edinme: Denizler, göller, akarsular, dağlar, kayalıklar gibi mülkiyete konu olmayan mallar, doğal oluşumları ile • Bayındırlık faaliyeti sonucunda mal edinme: birlikte kamusal mal niteliğine büründüklerinden, bunlar • İdari sözleşmenin sona ermesinde mal devri kamunun kullanımına kendiliğinden sunulmuş kabul • Düzenleme ortaklık payı şeklinde mal edinme edilirler. • Kamulaştırma suretiyle mal edinme • Devletleştirme suretiyle mal edinme Orta Malı ve Hizmet Mallarının Tahsisi
• Miras yoluyla mal edinme İdarenin sahip olduğu mallar, kural olarak idarenin özel • Para cezaları, müsadere ve mülkiyetin kamuya hukuk malıdır. Bu mallar ancak “tahsis işlemi” ile geçirilmesi suretiyle mal edinme kamusal mal haline gelebilir. Yani idare elindeki bir malı bir kararla, bir hizmete sunarsa hizmet malı haline Olağanüstü Usuller: İstimval getirirse yahut toplumun doğrudan kullanımına sunarsa,
İdarenin “istimval” usulüne başvurabilmesinin temel mal kamusal mal hâline gelmiş olur. şartlarını şu şekilde sıralamak mümkündür: Kamusal Malların Tasnifi • İstimval yetkisinin kanunda açıkça düzenlenmiş • Doğal kamusal mallar olması gerekir. Nitekim sivil istimvaller 2935 • Yapay kamusal mallar sayılı Olağanüstü Hal Kanunu’nda düzenlenmiştir. Kanunun 5-8. maddelerinde para Tahsis Cihetine Göre Kamusal Mallar yükümlülüğü, çalışma yükümlülüğü, mal Hizmet malları yükümlülüğü düzenlenmektedir. Bir kamu hizmetine tahsis edilmiş ve o hizmet için • İstimval yöntemine ancak savaş, seferberlik, biçimlendirilmiş, o hizmetin parçası olacak şekilde olağanüstü hâl gibi olağanüstü durumlarda düzenlenmiş mallar, hizmet mallarını oluşturur. başvurulabilir. Olağan zamanlarda istimvale başvurulamaz. Orta malları • İstimval yöntemi ile el konulan malın karşılığı Kamunun (halkın) doğrudan kullanımına ya da sahibine ödenir. Nitekim 3634 sayılı kanunun 3. yararlanmasına sunulan mallara orta malları denir. Yollar, Maddesinde ve 2935 sayılı kanunun 16. meydanlar, köprüler, tüneller, pazar ve panayır yerleri orta maddesinde bu husus açıkça düzenlenmektedir. mallarının örneklerini oluşturur. • İstimval kararının yargısal denetimi idari yargıda, bedel uyuşmazlıkları ise adlî yargıda görülür. Sahipsiz mallar
Anayasanın ifadesi ile Devletin hüküm ve tasarrufu altında Kamusal Mal-Kamunun Özel Malı Ayrımı olan mallar, Türk Medeni Kanununun 715. maddesinde İdarenin elinde bulunan mallardan bazıları özel hukuka “sahipsiz yerler ile yararı kamuya ait mallar” sahipsiz tabi iken, bazıları ise kamu hukukuna (idare hukukuna) malları oluşturmaktadır. tabidir. Bu iki tür malları birbirinden ayırt etmek için çok
Kamusal Malların Özellikleri Kamulaştırmanın Temel İlkeleri
• Kamusal Malların Devir ve Ferağ Edilmezliği a. Kanunla düzenlenme: Kamulaştırma, mülkiyet • Kamusal Malların Zaman Aşımı İle İktisap hakkına müdahale niteliğinde olduğundan, Edilmezliği kamulaştırmanın esas ve usulleri kanunla • Kamusal Malların Özel Hukuk İşlemlerine Konu düzenlenmelidir. Olamaması b. Kamulaştırma devlet ve kamu tüzel kişileri • Kamusal Malların Kamulaştırılamaması tarafından yapılabilir: Burada şunu da belirtmek • Kamusal Mallar Vergi Gibi Yükümlülüklerden gerekir ki Kamulaştırma Kanunu’nun 3. maddesi Muaf Olması gereğince, kamu tüzel kişileri ancak kendi görev alanları ile ilgili olarak kamulaştırma yapabilirler. • Kamusal Mallar Özel Bir Korumaya Tabi Olması Görev alanları dışında bir kamu hizmeti için Kamusal Mallardan Yararlanma kamulaştırma yapamazlar. Kamusal Mallardan Yararlanmanın Genel İlkeleri c. Kamulaştırma, kamu yararı amacıyla yapılabilir: Kamu yararı dışında bir amaçla kamulaştırma • Kamusal mallardan, tahsis amacına uygun veya yapılamaz. Bu durum Anayasanın 46. ve bu amaçla bağdaşır şekilde yararlanılır ya da Kamulaştırma Kanunu’nun 1. maddesinde “kamu kullanılır. Kamusal mallar, tahsis amacına aykırı yararının gerektirdiği hâllerde” denilerek açıkça ve tahsisin korunmasını tehlikeye düşürecek belirtilmiştir. şekilde kullanılamaz. d. Kamulaştırma, ancak özel mülkiyetteki taşınmaz • İdare, kamusal malları kullanılmaya elverişli mallar hakkında yapılabilir: Bu durum şekilde bulundurmak, tahsis amacı dışında Anayasanın 46. maddesinde “özel mülkiyette kullanılmasını engellemek ve en verimli ve bulunan taşınmaz mallar”, Kamulaştırma ekonomik şekilde kullanılmasını sağlamakla Kanunu’nun 1. maddesinde de “gerçek ve özel görevlidir. hukuk tüzel kişilerinin mülkiyetinde bulunan • Kamu mallarından yararlanmada, idarenin üstün taşınmaz mallar” denilerek ifade edilmiştir. Özel ve bertaraf edilemez yetkileri vardır ve idare bu hukuk kişilerinin taşınır malları kamulaştırmaya yetkileri her zaman kullanabilir. konu edilemez. Bu durum Kamulaştırma • Kamu mallarından yararlanma hakları, idarenin Kanunu’nun 30. maddesinde “Kamu tüzel kamusal malların tahsisini belirleme ve kişilerinin ve kurumlarının sahip oldukları değiştirme yetkisini kısıtlayamaz. taşınmaz mal, kaynak veya irtifak hakları diğer • Ortak yararlanmada, eşitlik ve serbestlik ilkeleri bir kamu tüzel kişisi veya kurumu tarafından çerçevesinde yararlanmak esastır. kamulaştırılamaz” denilerek açıkça belirtilmiştir. • Ortak yararlanmalarda, ücretsiz olarak e. Kamulaştırma, gerçek değerin kural olarak peşin yararlanmak esastır. ve nakden ödenmesi suretiyle yapılır: Anayasa (m.46) ve Kanuna (m.3) göre, kamulaştırma Kamulaştırma yöntemi ile kişinin taşınmazı elinden alındığına
Devlet ve kamu tüzel kişileri; kamu yararının gerektirdiği göre, gerçek bedelinin kural olarak peşin hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel ödenmesi de bir zorunluluktur. Kamulaştırma mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir bedelinin kural olarak peşin ve nakden ödenmesi kısmını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, gerekmekle birlikte, taksitle ödeme ve para kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idari irtifaklar dışında ödeme şeklinde istisnaları da kurmaya yetkilidir. Kamulaştırma bedeli ile kesin hükme bulunmaktadır. bağlanan artırım bedeli nakden ve peşin olarak ödenir. f. Yeterli ödenek temin edilmeden, kamulaştırma Ancak, tarım reformunun uygulanması, büyük enerji ve işlemlerine başlanılamaz. Kısaca önce para temin sulama projeleri ile iskân projelerinin gerçekleştirilmesi, edilecek, sonra kamulaştırma işlemlerine yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması ve başlanacaktır. turizm amacıyla kamulaştırılan toprakların bedellerinin g. Devlet alacakları için öngörülen en yüksek faiz ödenme şekli kanunla gösterilir. Kanunun taksitle ödemeyi uygulaması: Anayasanın 46. ve Kamulaştırma öngörebileceği bu hallerde, taksitlendirme süresi beş yılı Kanunu’nun 3. maddesi hükmü gereğince, aşamaz; bu takdirde taksitler eşit olarak ödenir. kamulaştırma bedelinin herhangi bir sebeple Kamulaştırılan topraktan, o toprağı doğrudan doğruya zamanında ödenememesi hâlinde, yine işleten küçük çiftçiye ait olanlarının bedeli, her halde kamulaştırma bedelinin taksitle ödenmesi peşin ödenir. İkinci fıkrada öngörülen taksitlendirmelerde durumunda, hak sahibine devlet alacakları için ve herhangi bir sebeple ödenmemiş kamulaştırma öngörülen en yüksek faiz oranları uygulanarak bedellerinde kamu alacakları için öngörülen en yüksek ödeme yapılmak zorunluluğu vardır. faiz uygulanır.” h. Kısmi kamulaştırma usulü: İdareler, kamu
hizmeti için gerekli olan miktarı kamulaştırabilirler. Mesela yolun genişletilmesi
için ne kadar miktar arazi gerekiyorsa o kadarını kamulaştırırlar. Yani yol kenarındaki taşınmazın tamamını değil, ihtiyacı olan miktarını kamulaştırırlar. Kısaca kısmi kamulaştırma yapabilirler. i. İrtifak hakkı kurulması: Taşınmaz malın mülkiyetinin kamulaştırılması yerine, amaç için yeterli olduğu takdirde taşınmaz malın belirli kesimi, yüksekliği, derinliği veya kaynak üzerinde kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı kurulabilir (m.4).
Kamulaştırmanın İdari Aşamaları
• Kamulaştırma Bedeli İçin Yeterli Ödeneğin Temin Edilmesi • Kamu Yararı Kararının Alınması • Kamulaştırma Kararının Alınması ve Tapu Siciline Şerh Verilmesi • Kamulaştırma Bedelinin Tespiti • Satın Alma Usulünün Denenmesi
Kamulaştırmanın Adli Aşamaları
• İdarenin, Asliye Hukuk Mahkemesine Müracaatı • Mahkeme Tarafından Meşruhatlı Davetiye Çıkarılması • Kamulaştırma Kararına Karşı İdari Dava Açılması • Duruşmada Tarafların Anlaşması • Taraflar Anlaşamaz ise, Bedelin Mahkeme Tarafından Tespiti • Kamulaştırma Bedelinin İdarece Bankaya Yatırılması ve Tescil Kararı • Mülkiyetin İdareye Geçmesi