Yasama Fonksiyonu organa göre nitelendirilir. Bu anlamda belli bir kişiye maaş bağlanmasına ilişkin kanun, bireyleri belli bir Maddi bakımdan yasama fonksiyonu, genel, sürekli, duruma sokan vatandaşlık ve kadro kanunları, Maliye objektif ve kişisel olmayan işlemler yapmak, yani kural Bakanlığının vergi toplama ve harcama yapmasına izin ve koymak anlamına gelir. Şeklî anlamda yasama fonksiyonu yetki veren bütçe kanunu gibi hukuk normu koymayan ise yasama organı tarafından yasama usullerine uygun kanunlar da, yasama organınca yapıldıkları için şeklî olarak yapılan bütün işlemlerdir. anlamda kanun sayılırlar. Maddi anlamda kanun ise
Türk Anayasa Hukuku bakımından yasama fonksiyonunun yasama organı tarafından, belli usullere uyularak çıkarılan şeklî ve organik kritere göre tanımlanması gerekir. Çünkü, ve yürürlüğe girmesinden itibaren toplum için uyulması Anayasada yasama işlemlerinin mutlaka genel, soyut, zorunlu olan genel, soyut ve sürekli kuralları ihtiva eden objektif ve gayrişahsî olması gerektiğine ilişkin bir hüküm bir işlemdir. Örneğin, Medeni Kanun, Türk Ceza Kanunu, bulunmamaktadır. Buna karşılık Anayasa, Meclisin, savaş Türk Ticaret Kanunu ve Siyasi Partiler Kanunu birer dar ilanına karar vermek, milletvekilliğinin düşmesine ve anlamda maddi kanundur.
dokunulmazlığın kaldırılmasına karar vermek gibi kural- Parlamento Kararları işlem mahiyetinde olmayan bazı işlemleri yapabileceğini de kabul etmiştir. Öte yandan, Meclisin uygulamada kural- Parlamento kararları, Türkiye Büyük Millet Meclisinin işlem mahiyetinde olmayan kanunlar çıkardığı da kanun dışındaki bütün işlemleridir. Parlamento görülmektedir. Örneğin, memlekete olağanüstü hizmet kararlarının konu ve nitelik bakımından çeşitliliği, veren bazı kişilere hidematı amme veya vatani hizmet yukarıda verilen şeklî tanımı dışında, maddi yönden tertibinden maaş bağlayan kanunlar, ilçelerin il tanımlanmasına imkân vermemektedir. yapılmasına ilişkin kanunlar, tabiî afetlerden zarar gören Birinci grup parlamento kararları, yasama organının iç şehir ve kasabalara yardım yapılmasına ilişkin özel örgütlenmesine ve çalışma düzenine ilişkin kararlardan kanunlar kural-işlem mahiyetinde değildir. O hâlde, Türk oluşmaktadır. Bu kararların bazıları doğrudan Anayasa ile Anayasa Hukuku bakımından yasama fonksiyonu, Türkiye bazıları da İçtüzük tarafından öngörülmüştür. Büyük Millet Meclisinin yasama usullerine uygun olarak yaptığı işlemleri ifade eder. İkinci grup parlamento kararları, Cumhurbaşkanlığı hükûmet sisteminin mahiyeti ve işleyişinden Anayasa’nın 87’nci maddesine göre Türkiye Büyük Millet kaynaklanmaktadır. Cumhurbaşkanlığı (başkanlık) Meclisinin görevleri şunlardır: Kanun koymak, sisteminde, yasama ve yürütme organları ayrı ayrı halk değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesin hesap kanun tarafından seçilmektedir ve birbirinden ayrılmıştır. Bu tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve nedenle parlamenter sistemden farklı olarak yürütme savaş ilanına karar vermek; milletlerarası antlaşmaların organı yasama organından güvenoyu almaz ve güvensizlik onaylanmasını uygun bulmak; Türkiye Büyük Millet oyuyla da düşürülemez. Buna karşılık başkanlık Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararı ile sistemlerinde yasama ve yürütme organlarının birbirlerine genel ve özel af ilanına karar vermek ve Anayasanın diğer karşı kullanabileceği bazı denge ve denetleme araçları maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri vardır. Bu kapsamda yasama organının yürütmeye karşı yerine getirmek. Türk Anayasa Hukuku bakımından kullanabileceği bazı denge ve denetleme mekanizmalarını yasama fonksiyonunun şeklî-organik kritere göre işletmesiyle ilgili kararları da parlamento kararı tanımladığımıza göre, TBMM’nin bu görev ve yetkilerini niteliğindedir. yerine getirmek için yaptığı işlemler yasama fonksiyonunu oluşturur. Üçüncü grup parlamento kararları, yürütmenin bazı işlemlerinin yasama organınca onaylanması işlemlerinden Yasama yetkisi ise “Türkiye Büyük Millet Meclisinin oluşmaktadır. kanun yapma ve parlamento kararları alma yetkisi” olarak tarif edilebilir. Anayasaya göre, “Yasama yetkisi Türk Dördüncü grup parlamento kararları, yasama organının Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yüksek yargı organlarına ve bağımsız idari kurullara üye yetki devredilemez” (m.7). Yasama yetkisi genellik, aslilik seçmesine ilişkin kararlardan oluşmaktadır. ve devredilmezlik özelliklerine sahiptir. Beşinci grup parlamento kararları, yasama organının Yasama İşlemleri “yürüme işlemi” niteliğindeki kararlarıdır. Anayasanın yürütme yetkisi ve görevini Cumhurbaşkanına veren genel Kanunlar kuralı (m.8) karşısında, Meclisin idari işlem niteliğinde
Kanun kavramı, “şeklî ve organik anlamda kanun” ve parlamento kararı alabilmesi ancak yine doğrudan “maddi anlamda kanun” olmak üzere iki anlamda Anayasa ile öngörülen hâllerde mümkündür ve istisnai bir kullanılır. Şeklî ve organik anlamda kanun, Anayasanın yetkidir. Nitekim bu türe giren parlamento kararlarını öngördüğü yetkili organ tarafından, Anayasada belirtilen alma yetkisi, bunların sahip oldukları önemden ve istisnai usul ve biçimde kabul edilerek yürürlüğe konulan yazılı niteliklerinden dolayı doğrudan Anayasa ile hukuk kurallarıdır. Şeklî anlamda kanunda, kanunun öngörülmüştür.
muhtevası ve kapsamı önemli değildir. Kanun onu yapan
İçtüzük Kuralları milletvekillerinin, kendilerini seçenlerin direktifleriyle bağlı olmadıklarını ve kendi serbest iradeleriyle Nitelik itibarıyla parlamento kararı olan içtüzükler, görevlerini yerine getireceklerini ifade eder. yasama meclislerinin kendi iç çalışmalarını düzenlemek amacıyla koydukları kurallardır. İçtüzükler, Anayasada yer alan milletin temsili ilkesinden şu sonuçları parlamentonun çalışabilmesi gerekli olan parlamenter çıkarmak mümkündür sistemlerde iktidar-muhalefet, başkanlık sistemlerinde ise 1. Milletvekilleri, seçildikten sonra seçmenlerce çoğunluk grubu/grupları-azınlık grubu/grupları arasındaki görevden alınamazlar (azledilemezler). ilişkilerin dengesini sağlayan ve siyasal önemi yüksek 2. Seçmenler, milletvekillerine hukuken bağlayıcı düzenlemelerdir. Meclisin kendi çalışmalarını içtüzükle nitelikte direktifler veremezler (emredici vekalet düzenleme yetkisi Anayasaya dayanmaktadır. Anayasaya yasağı). Ancak demokratik sistemin bir gereği göre (m.95/1), “Türkiye Büyük Millet Meclisi, olarak seçmenlerin bağlayıcı olmamakla beraber çalışmalarını, kendi yaptığı içtüzük hükümlerine göre her türlü isteklerini milletvekillerine iletmeleri yürütür.” İçtüzükler ile kanunlar arasındaki en önemli fark mümkündür. konu bakımındandır. Buna göre, kanunlar vatandaşlar için 3. Milletvekilleri, milletvekilliğinden ve haklar ve yükümlülükler koyarken, içtüzükler sadece partilerinden istifa edebilir veya parti parlamentoyu bağlayan ve parlamento dışında uygulama değiştirebilirler. alanına sahip olmayan kurallardan oluşurlar. İçtüzükler de 4. Milletvekili seçildikten sonra, milletvekilinin parlamento kararlarına dâhil olmaları nedeniyle seçildiği seçim çevresindeki coğrafi ve Cumhurbaşkanınca değil, Meclis Başkanı tarafından demografik değişmeler milletvekilliği statüsünü yayımlanırlar. etkilemez. Yasama Organı Milletvekillerinin yasama görevlerini hiçbir baskı altında Türkiye Büyük Millet Meclisinin Yapısı ve kalmadan serbest iradeleriyle yerine getirebilmeleri için Milletvekillerinin Seçimi kendilerine yasama sorumsuzluğu ve yasama dokunulmazlığı adı verilen bazı muafiyetler tanınmıştır. 1982 Anayasası, tek meclis sistemini kabul etmiştir. Yasama sorumsuzluğu, milletvekillerinin yasama Anayasa’ya göre yasama organı, Türkiye Büyük Millet faaliyetlerini yürütürken açıkladıkları düşüncelerinden ve Meclisidir. verdikleri oylardan dolayı sorumlu tutulamamalarını ifade
1982 Anayasası’na göre, Türkiye Büyük Millet Meclisi, eder. Anayasanın yasama sorumsuzluğuna ilişkin “Milletçe genel oyla seçilen altıyüz milletvekilinden hükmüne göre (m.83/1),Türkiye Büyük Millet Meclisi kuruludur” (m.75). Seçimler beş yılda bir üyeleri, Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Cumhurbaşkanlığı seçimleri ile aynı günde yapılır (m.77). Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden, o oturumdaki Ancak bu süre dolmadan da Meclisin üye tamsayısının Başkanlık Divanının teklifi üzerine Meclisçe başka bir beşte üç çoğunluğuyla (360) seçimlerin yenilenmesine karar alınmadıkça bunları Meclis dışında tekrarlamak ve karar verebilmesi mümkündür (m.116/1). Cumhurbaşkanı açığa vurmaktan sorumlu tutulamazlar. Yasama da seçimlerin yenilenmesine karar verebilir (m.116/2). Her dokunulmazlığı, milletvekillerinin meclis üyelikleri iki durumda da Türkiye Büyük Millet Meclisi genel süresince Meclis kararı olmadan cezai takibata seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır (m. uğramalarını engeller ve onların keyfi tutuklamalara karşı 116/1-2). Seçilme yeterliliğine sahip ve onsekiz yaşını korunması amacını taşır. Anayasanın yasama doldurmuş olan her Türk milletvekili seçilebilir (m.76). dokunulmazlığına ilişkin düzenlemesine göre (m.83/2-5), Seçime ilişkin temel ilkeleri belirleyen Anayasa, seçim seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir sisteminin belirlenmesini kanuna bırakmıştır. Milletvekili milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya Seçimi Kanunu ile kabul edilen seçim sistemi ise; çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Ağır cezayı d’Hondtlu nisbi temsil, ülke barajı (yüzde 10) ve kural gerektiren suçüstü hâli ve seçimden önce soruşturmasına olarak her ilin bir seçim çevresi olmasını öngören bir başlanılmış olmak kaydıyla Anayasanın 14’üncü sistemdir. maddesindeki durumlar bu hükmün dışındadır. Ancak, bu hâlde yetkili makam, durumu hemen ve doğrudan doğruya Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin Hukuki Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirmek zorundadır. Durumu Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri hakkında,
Anayasa’nın 75’inci maddesinde, “Türkiye Büyük Millet seçiminden önce veya sonra verilmiş bir ceza hükmünün Meclisi genel oyla seçilen 550 milletvekilinden oluşur” yerine getirilmesi, üyelik sıfatının sona ermesine bırakılır; hükmünden milletvekilliğinin seçimle kazanılacağı sonucu üyelik süresince zamanaşımı işlemez. Tekrar seçilen çıkmaktadır. milletvekili hakkında soruşturma ve kovuşturma, Meclisin yeniden dokunulmazlığını kaldırmasına bağlıdır. Türkiye Anayasaya göre (m.80), Türkiye Büyük Millet Meclisi Büyük Millet Meclisindeki siyasi parti gruplarınca, üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri yasama dokunulmazlığı ile ilgili görüşme yapılamaz ve değil, bütün Milleti temsil ederler. Temsili demokrasinin karar alınamaz. önemli bir unsuru olan milletin temsili ilkesi,
Milletvekilliğinin sona ermesi; üyeliğin düşmesi ve diğer yasama faaliyetlerinin sağlıklı yürütülebilmesi için sona erme nedenleri olarak iki başlıkta incelenir. Üyeliğin Başkanın tarafsız olmasını sağlamayı amaçlamıştır. düşmesi; istifa, kesin hüküm giyme veya kısıtlanma, c. Siyasi Parti Grupları milletvekilliğiyle bağdaşmayan bir görev veya hizmeti sürdürmekte ısrar etme ve devamsızlık ile gerçekleşir. Siyasi partiler, Meclis çalışmalarına Meclisteki grupları Diğer sona erme halleri; TBMM seçimlerinin yapılması, aracılığıyla katılırlar. Siyasi partilere mensup cumhurbaşkanı seçilme, cumhurbaşkanı yardımcısı veya milletvekillerinin Meclis komisyonları ve Genel bakan olarak atanma ve ölüm ve gaiplik olarak sayılabilir. Kuruldaki tavır ve oyları Anayasa ve Siyasi Partiler Kanunu’nun izin vermediği durumlar hariç olmak üzere Yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya bu grup toplantılarında belirlenir. Grupların bağlayıcı milletvekilliğinin düşmesine karar verilmiş olması kararlarına uymayan milletvekilleri, parti tüzüğü hâllerinde, Meclis Genel Kurulu kararının alındığı tarihten gereğince disiplin müeyyideleriyle karşılaşabilirler. başlayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekili veya bir diğer milletvekili, kararın, Anayasaya, kanuna veya d. Danışma Kurulu İçtüzüğe aykırılığı iddiasıyla iptali için Anayasa İçtüzüğün 19’uncu maddesine göre, Danışma Kurulu, Mahkemesine başvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptal Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı veya istemini onbeş gün içerisinde kesin karara bağlar. Bu görevlendireceği başkanvekili başkanlığında siyasi parti düzenlemeye göre, Meclis tarafından dokunulmazlığı grup başkanları veya başkanvekillerinden kurulur. Bu kaldırılan (m.83/2); istifa etmesi (85/1), milletvekilliğiyle Kurul, İçtüzükte kendisine verilen görevleri yerine getirir bağdaşmayan bir görev veya hizmeti sürdürmesi (85/3) ve Başkanın istemi üzerine danışma niteliğinde görüş veya devamsızlığı (85/4) nedeniyle Meclis tarafından bildirir. üyeliği düşürülen milletvekilleri bu kararlara karşı Anayasa Mahkemesinde iptal davası açabilirler. Bu iptal e. Meclis Komisyonları davasının süresi yedi gündür. Bu süre, Meclisin kararı aldığı tarihte başlar. Anayasa Mahkemesi davanın açıldığı Çok sayıda üyesi bulunan yasama meclislerinin andan itibaren onbeş gün içinde kararını verir. çalışmalarını verimli ve düzgün yürütebilmek için ön Milletvekilliği Meclisin üyeliğin düşmesine karar verdiği hazırlık ve görüşmeleri yapacak komisyonlara ihtiyacı anda düştüğünden milletvekilliği sıfatı da o anda sona vardır. Meclis komisyonları, konuların Türkiye Büyük erer. Aynı şekilde milletvekili dokunulmazlığı da Meclisin Millet Meclisi Genel Kuruluna gelmeden önce dokunulmazlığın kaldırılmasına ilişkin kararı ile görüşülerek olgunlaştırıldığı kurullardır.
kaldırılmış olur. Anayasa Mahkemesi bu kararları iptal Meclisin Toplanması ve Tatili ederse, milletvekilliği ya da dokunulmazlık tekrar kazanılmış olur. Milletvekilliği dokunulmazlığının Anayasa’ya göre (m.93), Türkiye Büyük Millet Meclisi kaldırılması veya üyeliğin düşürülmesi istemleri Meclis her yıl Ekim ayının ilk günü kendiliğinden toplanır. tarafından reddedilmiş ise, bu kararlara karşı Anayasa Meclis, bir yasama yılında en çok üç ay tatil yapabilir.
Mahkemesine başvurulamaz. İçtüzüğe göre (m.5), tatil, Türkiye Büyük Millet Meclisi
Türkiye Büyük Millet Meclisinin İç Örgütlenmesi ve çalışmalarının belli bir süre ertelenmesidir. Danışma Çalışma Düzeni Kurulunun önerisi üzerine Genel Kurulca başka bir karar alınmadıkça, Türkiye Büyük Millet Meclisi 1 Temmuz Anayasa’ya göre (m.95/1), “Türkiye Büyük Millet günü tatile girer. Meclis, bu üç aylık tatilin dışında da Meclisi, çalışmalarını, kendi yaptığı içtüzük hükümlerine daha kısa sürelerle çalışmalarına ara verebilir. İçtüzüğe göre yürütür.” göre (m.6), ara verme, Meclisin onbeş günü geçmemek
a. Başkanlık Divanı üzere çalışmalarını ertelemesidir. Meclisin ara verme kararı alması, Danışma Kurulunun bu konudaki görüşü Türkiye Büyük Millet Meclisinin Başkanlık Divanı, alındıktan sonra teklifin Genel Kurulca oylanması Meclis üyeleri arasından seçilen Meclis Başkanı, suretiyle olur. Başkanvekilleri, Katip üyeler ve İdare Amirlerinden oluşur. Başkanlık Divanı, Meclisteki siyasi parti Meclis, ara verme veya tatil sırasında Cumhurbaşkanınca gruplarının üye sayısı oranında Divana katılmalarını toplantıya çağrılır. Meclis Başkanı da doğrudan doğruya sağlayacak şekilde kurulur. veya üyelerin beşte birinin yazılı istemi üzerine, Meclisi toplantıya çağırır (AY.m.93). Meclis üyelerinin beşte b. Meclis Başkanı birinin istemi üzerine Meclis Başkanı, Türkiye Büyük Meclis Başkanlığı için bir yasama döneminde iki seçim Millet Meclisini toplantıya çağırmak mecburiyetindedir, bu konuda takdir yetkisi yoktur. yapılır, ilk seçilenin görev süresi iki yıl, ikinci devre için seçilenlerin görev süresi ise o yasama döneminin sonuna Ara verme veya tatil sırasında toplanan Türkiye Büyük kadar devam eder. Anayasa, Meclis Başkanının seçimi Millet Meclisinde, öncelikle bu toplantıyı gerektiren konu ve görevlerine ilişkin olarak koyduğu bu kurallarla, görüşülmeden ara verme veya tatile devam edilemez farklı siyasi parti gruplarının bulunduğu Mecliste (AY.m.93). Ancak İçtüzüğe göre (m.7), toplanan Mecliste
yeterli çoğunluk sağlanamadığı takdirde, toplantı çağrısı düşer.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, yapacağı seçimler dâhil bütün işlerinde üye tamsayısının en az üçte biri ile toplanır. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Anayasada başkaca bir hüküm yoksa toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar verir; ancak karar yeter sayısı hiçbir şekilde üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz (AY. m.96).
Türkiye Büyük Millet Meclisinin Görev ve Yetkileri
Anayasanın yasama organı olarak öngördüğü Türkiye Büyük Millet Meclisinin görevleri şunlardır:
1. Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; 2. Bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek; 3. Milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak; 4. Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararı ile genel ve özel af ilanına karar vermek (m.87) 5. Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmek.
Anayasanın çeşitli hükümleriyle Türkiye Büyük Millet Meclisine verdiği diğer görev ve yetkiler şunlardır:
1. Anayasayı değiştirmek (m.175). 2. İçtüzük yapmak (m.95). 3. Anayasa’nın 119’uncu maddesindeki şartlar çerçevesinde verilen olağanüstü hâl ilan edilmesi kararını onaylamak ve gerektikçe dört ayı geçmemek üzere uzatmak (m.119). 4. Olağanüstü hâl sırasında çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerini üç ay içinde görüşüp karara bağlamak (m.119/son). 5. Kamu Başdenetçisini seçmek (m.74). 6. Anayasa Mahkemesine üye seçmek (m.146). 7. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu üyelerini seçmek (m.133). 8. Hâkimler ve Savcılar Kuruluna üye seçmek (m.159).