incelemesinden geçirilerek Bakanlar Kurulunca İdari İşlem Kavramı çıkarılan yazılı hukuk kuralları idi. Parlamenter
İdâre hukuku alanında idârenin tek yanlı irâde açıklaması rejim dönemimizde çıkarılan tüzükler, ile hukuksal sonuç doğuran, hukuk düzeninde değişiklik yürürlükten kaldırılıncaya kadar veya Danıştay yapan kamu hukuku işlemlerine idârî işlem denir. tarafından iptal edilinceye kadar yürürlükte İdârî işlemlerin özelliklerini şöyle sıralamak mümkündür: kalacaklardır. • Yönetmelik: Devlet teşkilatı içinde bulunan • İdârî işlemler tek yanlıdır, yani idârî işlemden Devlet veya kamu tüzel kişiliğine sahip idârelerin etkilenecek kişinin sonucu kabul edip kendi alanlarını ilgilendiren kanunların ve etmemesinin önemi yoktur. tüzüklerin uygulanmasını sağlayan veya kendi • İdârî işlemler kamu yararını gerçekleştirmek için idârelerinin çalışma yöntemlerini düzenleyen yapılır. hukuk kurallarıdır. • İdârî işlemlerin içeriği ve yapmakla yetkili • Adsız Düzenleyici İşlem: Anayasada yer alan kılınan kamu görevlileri, önceden yasalarla tüzük ve yönetmelik dışında, idârenin bu isimleri saptanmıştır. kullanmadan, yasal yetki ile ve yasalar • İdârî işlemler, hukuka uygunluk karinesinden çerçevesinde kural koyduğu işlemlere verilen faydalanırlar ve yasalara uygun olarak genel isimdir. yapılmaları gerekir. Birel işlemler genel düzenleyici işlemlerin, belli bir kişiye, • İdârî işlemler yürütülebilir işlemlerdir. nesneye veya olaya uygulanması sonucu ve yalnız bunlar • İdârî işlemler, re’sen icra yetkisi çerçevesinde için geçerli durumlar oluşturan işlemlerdir. Birel işlemler, idâre tarafından kendiliğinden uygulanırlar. ilgilisine kural olarak tebliğ edilir. Birel işlemler kendi
İdari İşlemlerin Tasnifi içlerinde koşul işlemler ve öznel işlemler olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. İdârî işlemler beş açıdan tasnife tabi tutulmaktadır. Bu tasnifler, organik açıdan, maddî açıdan, irâdelerin Maddî açıdan hem genel düzenleyici işlem hem de birel açıklanması açılarından, hukuksal etkilerinin niteliği işlem özelliği gösteren işlemlere karma işlem açısından ve iptal davalarına konu edilme açısından denmektedir. Bireysel nitelik taşıyan, fakat aynı durumda yapılmaktadır. bulunan birden çok kişiyi ilgilendiren işlemlerdir.
Organik Açıdan İdari İşlemler İradelerin Açıklanması Açısından İdari İşlemler
İdâre işlevi sadece devletin yürütme organının doğal İrâdelerin açıklanması açısından idârî işlemleri irâdeyi uzantısı konumunda olan idâre aygıtı tarafından değil, açıklama biçimi açısından, sonra da irâde açıklama nedeni devletin bütün organları tarafından yerine getirilmektedir. açısından olmak üzere iki açıdan incelemek gerekir. Böyle olunca idârî işlemler, sadece yürütme organı veya İrâdelerin açıklanma biçimi açısından idârî işlemler, basit, idâre aygıtı tarafından değil, bütün devlet organları birleşme ve kolektif olmak üzere üçe ayrılırlar. İradelerin tarafından yapılması da doğaldır. İşte organik tasnif bir açıklanma nedeni açısından idârî işlemleri re’sen idârî işlemin hangi devlet organı tarafından yapıldığını yapılanlar ve katılma işlemler olmak üzere ikiye belirleyen bir tasniftir. Organik tasnife göre idârî işlemler; ayırmaktayız. yasama organının idârî işlemleri, yargı organının idârî işlemleri ve yürütmenin (idârenin) idârî işlemleri olmak Hukuksal Etkisinin Niteliği Açısından idari İşlemler üzere üçe ayrılmaktadır. İdârî işlemlerin doğurduğu hukuksal etkinin niteliği üç
MaddiAçıdan İdari İşlemler ayrı açıdan incelenebilir. Dolayısıyla, idârî işlemin sonucunun içeriği açısından, bireylerin sahip olduğu İdârî işlemlerin, doğurdukları hukuksal sonuca göre kendi haklara etkisi açısından ve etkileme süresi açısından ayrı aralarında yapılan tasnife, maddî açıdan tasnif ayrı tasnife tabi tutmak gerekmektedir. denmektedir. Bu tasnife göre idârî işlemler, dörde ayrılmaktadır. Bunlar; genel düzenleyici işlemler, birel Hukuksal etkisinin içeriği açısından idârî işlemler; üç işlemler, karma işlemler ve birden çok ilgiliye yönelik türlüdür. Bunlar; emredici idârî işlemler, yapıcı idârî bireysel işlemlerdir. işlemler ve belirleyici idârî işlemlerdir.
Genel işlemler ile sürekli, soyut, nesnel ve genel durumlar Bireylerin sahip olduğu haklara etkisi açısından idârî belirlenir. Bunlar, hukuk düzenine yeni kurallar getiren, işlemler; yararlandırıcı idârî işlemler, yükümlendirici idârî var olan kuralları veya bir kuralı değiştiren ya da kaldıran işlemler ve güvence sağlayan idârî işlemler olmak üzere işlemlerdir. İdârî işlem niteliğindeki genel işlemler; üçe ayrılmaktadırlar. tüzükler, yönetmelikler ve adsız düzenleyici işlemlerdir. Etkileme süresi açısından idârî işlemler, geçici etkili idârî • Tüzük: Bir kanunun uygulanmasını göstermek işlemler ve etkisi sürekli idârî işlemler olmak üzere ikiye veya emrettiği işleri belirtmek üzere, kanuna ayrılmaktadır. aykırı olmamak şartıyla ve Danıştay’ın
İptal Davalarına Konu Olup Olmayacağına Göre idari “yer yönünden yetki” denir. amu görevlilerine tanınan İşlemler işlem yapma yetkisinin hangi süre içerisinde kullanılması İptal davasına konu olup olmayacağına göre idârî işlemler gerektiğini belirleyen kavrama, “zaman yönünden yetki” ikiye ayrılmaktadırlar. Bunlar iptal davasına konu denir.
olabilecek idârî işlemler ve iptal davasına konu olmayan Şekil (Biçim) idârî işlemlerdir. Şekil, idârî işlemin hem biçimini hem de yapılırken İdari İşlemleri Öğeleri uyulması gereken usulü gösterir. İdârî Yargılama Usulü Özel hukuk işlemlerinin kurucu öğeleri, irâde açıklaması Kanunu tarafından idârî işlemin bir öğesi olarak sayılan (icap ve kabulü içeren irâde açıklamaları), bu irâdelerin şekil hem idârî işlemin hazırlanış yöntemini hem de dış yöneldiği sonuç (hukuksal işlemin sonucu) ve bazı görünüşünü kapsayacak biçimde kullanılmıştır. Bir idârî durumlarda şekilden ibarettir. Fakat idârî işlemler gerek işlemin yapılmasında hangi şekle uyulacağının hukuk yöneldikleri amaç gerekse yapılışlarında açıklanan irâde kuralı tarafından belirlenmesi durumunda, söz konusu ve birçok açıdan özel hukuk işlemlerinden oldukça işlemin bu şekle uygun biçimde yapılması idâre açısından farklıdır. Bu farklılık yasa koyucu tarafından da dikkate bir zorunluluktur. Bir idârî işlem yapılırken izlenen usul alınmış ve İdârî Yargılama Usulü Kanunun 2. maddesinde veya yöntemler, o işlem geri alınırken veya kaldırılırken idârî işlemlerin öğeleri; yetki, şekil, sebep (neden), konu de uygulanır. Buna “usulde paralellik ilkesi” denir. Ancak ve maksat (amaç) olarak saymıştır. yazılı hukuk kuralları, bunun aksini de hüküm altına alabilirler. İdârî işlemlerin şekil öğesi, yazılı olup Yetki olmamalarına göre yazlı şekil ve yazılı olmayan şekil İdâreye sağlanan hukuksal güce, yetki denmektedir. Bu olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.
güç idâreye yasalarla verilir. “İdârenin kanuniliği ilkesi” Şekil kuralları, aslî olup olmadıklarına göre iki kümeye gereğince, idâreye tanınmayan bir yetki kullanılamayacağı ayrılır. Bunlardan birincisi “aslî” şekil kuralları, diğerleri gibi, idâreye tanınan yetki de mutlaka kullanılmalıdır. de “tâlî” ya da ikincil şekil kurallarıdır. Eğer idâreye yasalarla tanınan yetkinin dışına çıkılmışsa veya bu yetki hiç kullanılmamışsa, yapılan idârî işlem İdârî işlem yapılırken mutlaka uyulması gereken şekil, aslî yetki yönünden hukuka aykırı olur. şekildir. Şekle ilişkin bir kuralın asli şekil kuralı olup olmadığı, idârî işlemin sonucunu etkileyip etkilemediğine İdârî işlemler kamu gücü kullanılarak yapılmaktadırlar. bakarak anlaşılabilir. Asli şekil kuralları, yapılan idârî İdârî işlem yapma yetkisinin geçerli ve hukuka uygun işlemin yönünü belirleyen veya bireylerin haklarını olabilmesi için, iki koşulun bir arada bulunması gerekir: koruyan usul kurallarının içerisinde yer almaktadır. Şekil Bunlardan birincisi; ilgili makamda bulunan ve idâre adına kurallarına aykırılık idârî işlemin sonucunu irâde açıklayan gerçek kişinin (kamu görevlisinin) fiil etkilemeyecekse, söz konusu şekil kuralı tali şekil ehliyetine sahip olmasıdır. İkincisi de o kişinin bu yetkiyi kuralıdır. kullanabilmesi için kamu gücüyle donatılmış olmasıdır. Sebep Bir idârî işlem yapılırken yetki kuralları, o işlem geri alınırken veya kaldırılırken de uygulanacaktır. Buna İdârî işlemin sebep öğesine “neden” de denmektedir. İdârî “yetkide paralellik ilkesi” denmektedir. Ancak yazılı işlemin yapılmasından önce var olan ve idâreyi o işlemi hukuk kuralları, bunun aksini de hüküm altına alabilirler. yapmaya yönelten nesnel etkenlere sebep denir. Sebep öğesi, hukuksal bir işlem olabileceği gibi, bir olay da Bir idârî işlemin yapılmasında hangi idârî makam veya olabilir. organın yetkili olduğu, bir sorun olarak karşımıza çıktığında, yetki kavramının kişi, konu, yer ve zaman Gösterilen sebebin sadece hukuka uygun olması yetmez, açısından ayrı ayrı incelenmelidir. aynı zamanda gerçeğe de uygun olması gerekir. Sebep açısından idârî işlemler üç kümede toplanabilir. Bunlar; İdârî yetkili olan kamusal makamlar veya kamu görevlileri sebebi belli idârî işlemler, sebebi idâreye bırakılan idârî mevzuatta ayrıntılı biçimde düzenlenmişlerdir. Bu nedenle işlemler ve sebep gösterilmesi öngörülmemiş idârî mevzuat tarafından belirtilmeyen makam veya görevlilerin işlemlerdir. yaptıkları işlemler hukuk açısından sakat olarak ortaya çıkmaktadırlar. Çünkü idâre adına irâde açıklamaya yetkili Konu
olmayan bir görevlinin yaptığı idârî işlemler “kişi Konu, idârî işlemin doğuracağı sonuçtur. İdârî işlemin yönünden yetkisizlik” durumunu, bir başka deyişle yetki konusu, o işlemin hukuk düzeninde yapacağı değişikliktir. gaspı durumunu ortaya çıkarmaktadır. Maksat (Amaç)
Konu yönünden yetki kavramı, hangi konulara veya İdârî işlemin maksadının mevzuat tarafından belirlenmesi görevlere ilişkin idârî işlemlerin, hangi idârî kuraldır. Mevzuat böyle bir belirleme yöntemine makamlardaki kamu görevlileri tarafından yapılacağını başvurmazsa idârî işlemin maksat öğesi, kamu yararı ifade eder. İdârî makamlara verilen görev ve yetkilerin olacaktır. hangi coğrafi alan içerisinde kullanıldığını anlatan terime,
İdârî işlemin diğer öğelerindeki sakatlıkların araştırılması, tali şekil kuralıdır. Genellikle, tali ya da ikincil şekil kamu düzenini ilgilendirdiği için, davacı ileri sürmese bile kurallarına uyulmadan yapılan idârî işlemler sakat kabul idârî yargı yerleri tarafından kendiliğinden araştırılır. edilmez. Fakat maksat öğesindeki sakatlıkların araştırılması kamu İdârenin işlem yaparken gösterdiği veya istek üzerine düzenini ilgilendirmediğinden, davacı tarafından ileri açıkladığı neden, o işlem için öngörülen neden değilse sürülmelidir. Maksat öğesi mevzuatta düzenleniş veya gösterilen neden başka bir hukuksal sonuç açısından, “genel maksat” ve “özel maksat” olmak üzere doğuruyorsa, ya da neden olarak gösterilen olgu ile işlem ikiye ayrılmaktadır. arasında kamu yararı açısından olağan bir ilişki yoksa İdari İşlemlerdeki Sakatlıklar işlem sebep yönünden hukuka aykırı olur.
İdârî işlemlerde ortaya çıkan sakatlıklar üç türlüdür. Konu yönünden yokluk kadar ağır olmamakla birlikte Bunlar, yokluk sonucunu meydana getiren sakatlıklar, hukukun öngörmediği sonuçları doğuran idârî işlemler, idârî işlemin iptalini gerektiren sakatlıklar ve idârî işlemin konu yönünden hukuka aykırı olurlar. iptalini gerektirmeyen sakatlıklardır. İdârenin kamu yararı dışında bir amaç güderek işlem Yokluk Sonucu Meydana Getirilen Sakatlıklar yapması, idârî işlemi genel amaç yönünden sakatlar.
dârî işlemin ana öğelerinde ortaya çıkan ve o idârî işlemin Ayrıca, idârî işlem yapılırken, mevzuatın aradığı özel varlık kazanmasına engel olan sakatlıklara yokluk amacın dışında bir amaç güdülürse, yine işlem hukuka sonucunu meydana getiren sakatlıklar denir. Kısaca aykırı olur ve iptal edilir. yoklukla sakat idârî işlemlere yok hükmünde idârî işlem İdari İşlemin İptalini Gerektirmeyen Sakatlıklar veya yok sayılan idârî işlem denir. Yok sayılan idârî işlemler, herhangi bir hukuksal sonuç doğurmazlar. Ancak Bu tür sakatlıklar, idârî işlemin geçerlilik kazanmasına idâre, yok sayılan işlemini de uygulamaya kalkışabilir. Bu engel olmayan, kamu düzenini olumsuz etkilemeyen durumda, bireyin tespit davası niteliğinde iptal davası sakatlıklardır. Bu tür sakatlıklar ileri sürülerek iptal davası açmaktan başka bir seçeneği yoktur. Fakat böyle açılması durumunda idârî yargı yeri davayı reddeder.
durumlarda açılacak iptal davası süre kısıtlamasına İdari İşlemlerin Sona Ermesi uğramadan her zaman açılabilir. İdârî işlemleri sona erdiren nedenler, işlemi yapan Yokluk oluşturan sakatlıklar; fiilî memurluk, işlev gaspı, idârenin irâdesine bağlı olup olmaması açısından iki yetki gaspı, ağır ve açık yetki aşılması, hukukun açıkça biçimde ortaya çıkar. Bunlardan birincisi, “işlemi yapan öngördüğü sebebe dayanmadan işlem yapılması, hukukun idârenin irâdesi dışında gerçekleşen nedenler” diğeri de açıkça öngördüğü şekil/usul kurallarına aykırı davranış ve “işlemi yapan idârenin irâdesine bağlı nedenler”dir. hukukun öngörmediği konunun gerçekleşmesi İdari işlemi yapan idârenin irâdesi dışında gerçekleşen biçimlerinde ortaya çıkmaktadırlar. nedenler İdari İşlemin İptalini Gerektiren Sakatlıklar şlemi yapan idârenin irâdesi dışında gerçekleşen sona
İptali gerektiren sakatlıklar, idârî yargı tarafından iptal erdirici nedenler, hukûkî nedenler, fiilî nedenler ve idârî edilmedikçe veya idâre tarafından geri alınmadıkça ya da işlemin kendiliğinden sona ermesi olmak üzere üçe kaldırılmadıkça idârî işlemin geçerliliğini etkilemeyen ayrılmaktadır. İdârî işlemlerin görevli yargı yerleri sakatlıklardır. Bu tür sakatlıkları, yokluktan ayıran en tarafından hukuka aykırılık nedeniyle iptal edilmesi ve önemli özellik, süresi içinde dava açılmazsa, idârî işlemin yarar sağlayan idârî işlemlerin yararlanıcısının bu hukuka aykırılığı artık idârî yargı önünde iddia yararlanmadan feragat etmesi; idârî işlemi yapan idârenin edilemeyecek olmasıdır. Fakat idârî işlemin hukuka irâdesi dışında sona erdiren hukûkî nedenler olarak aykırılığı yine de devam eder. İdârî işlemin iptalini değerlendirilmektedir. Bir idârî işlemin ilgilisinin veya gerektiren sakatlıklar, idârî işlemin her öğesi açısından konusunun ortadan kalkması, idârî işlemi ortadan kaldıran ortaya çıkmış olabilir. Bu sakatlıklar; yetki yönünden fiilî nedenler olarak karşımıza çıkar. İdârî işlemin iptali gerektiren sakatlık, şekil yönünden iptali gerektiren kendiliğinden sona ermesi durumu, belli bir süre veya sakatlık, sebep yönünden iptali gerektiren sakatlık, konu koşula bağlanmış idârî işlemler açısından ortaya çıkar. Bu yönünden iptali gerektiren sakatlık ve amaç yönünden gibi durumlarda işlemin ortadan kalkması için idârenin iptali gerektiren sakatlık olarak ifade edilmektedir. herhangi bir şey yapmasına gerek yoktur.
İdârî işlemlerdeki yetki yönünden iptali gerektiren İdârî İşlemi Yapan İdârenin İradesine Bağlı Olarak sakatlıklar; “yer yönünden yetkisizlik”, “zaman yönünden Gerçekleşen Sona Erdirici Nedenler yetkisizlik” ve “konu yönünden yetkisizlik” biçiminde İşlemi yapan idârenin irâdesine bağlı gerçekleşen sona adlandırılmaktadır. erdirici nedenler, dört tanedir. Bunlar; geri alma, kaldırma,
Şekil kurallarına aykırılık, idârî işlemin sonucunu değiştirme ve düzeltmedir.
etkileyecekse, söz konusu şekil kuralı asli şekil kuralıdır. • Geri alma: Hukuka aykırı bir idârî işlemin, Bunun tersi ise, yani şekil kurallarına aykırılık idârî idârenin yapacağı yeni bir idârî işlemle geçmişe işlemin sonucunu etkilemeyecekse, söz konusu şekil kuralı etkili olacak biçimde ortadan kaldırılmasıdır.
Sakat idârî işlemi geri alan ikinci karar, sakat idârî işlemi hükümsüz hâle getirmekte, doğurduğu ve doğuracağı bütün sonuçları ortadan kaldırmaktadır. Hukuka uygun yararlandırıcı ve birel idârî işlemler hiçbir zaman geri alınamaz. Fakat Yargıtay ve Danıştay içtihadı birleştirme kararları dikkate alındığında, ilgilisine yarar sağlayan hukuka aykırı idârî işlemlerin, dava açma süresi içinde geri alınabileceği sonucu çıkmaktadır. • Kaldırma: İdârî işlemlere geleceğe dönük olarak son verilmesine kaldırma denmektedir. Kural olarak hukuka uygun idârî işlemlerin dayanakları yürürlükte olduğu sürece kaldırılmaları söz konusu olamaz. Bazı durumlarda, hukuka uygun idârî işlemler de yasalarda öngörülen koşulların gerçekleşmesi veya hukuksal dayanakta değişiklik meydana gelmesi durumunda kaldırılabilirler. Hukuka uygun birel işlemlerin kaldırılması kural olarak mümkün değildir. Fakat genel düzenleyici idârî işlemler, kamu yararı gereğince her zaman kaldırılabilirler. • Değiştirme: İdârî işlemlerde zaman içinde değişiklikler yapılması gerekebilir. Değişiklik bazı durumlarda yeni bir işlem yapılması anlamına gelir. İdârî işlemlerde yapılacak değişiklikler, ancak yasaya uygun ve geleceğe yönelik olarak yapılabilir. Aksi uygulama idârî işlemlerin geriye yürümezliği ilkesine aykırılık teşkil eder. • Düzeltme: İdârî işlemi oluşturan irâdenin metne yanlış olarak geçmesi üzerine yapılan işlemdir. Düzeltme yeni bir öğe içermediği için, yanlış yapılan işlem tarihine kadar geriye ve geleceğe yürütülür. •