HİT201U-HALKLA İLİŞKİLER UYGULAMA TEKNİKLERİ
Ünite 2: Halkla İlişkilerde Geleneksel Baskı, Dijital Baskı ve Uygulamaları
Giriş
Halkla ilişkilerin en temel iletişim biçimlerinden biri olan basılı yayınları anlamak için baskı tekniklerini anlamak ve incelemek gerekir. Basılı yayınlar çeşitli baskı teknikleri kullanılarak üretilen ve çoğaltılan yayınlardır; görsel iletişimi kâğıt ve diğer bazı baskı yüzeyleri aracılığıyla gerçekleştirirler. Bilginin hızla yaygınlaştığı dönem, baskı teknolojilerinin geliştiği döneme denk gelir. Kurumların ilan, afiş ve duyurularının çok sayıda üretilebilir hâle gelişi, ardından matbaanın icadıyla kitap ve her tür yayının artması ve ulaşılabilir hâle gelmesi bilgi alışverişini hızlandırarak yeni bir çağa geçiş yapmamıza ön ayak olmuştur. Tüm bunlar geleneksel baskı tekniklerinin geliştirilerek endüstriyel hâle gelmesiyle mümkün olmuştur.
Geleneksel Baskı Teknikleri
Baskı, aslında bir kalıbın ortaya çıkarılması ve bu kalıp aracılığıyla basım yapılabilmesi demektir. Baskı tekniklerini ve tarihini de incelerken öncelikle kalıp üzerinden yola çıkılır. Kalıbın oluşturulduğu malzeme ne ise genellikle baskı tekniği de o malzeme üzerinden adlandırılır. Çoğaltım ise yine bir kalıp aracılığıyla aynı imgenin birçok kez tekrarlanabilmesidir. Bu tekrarlar ile imge veya mesaj pekiştirilir, güçlenir, yayılır. Bu nedenle baskı teknikleriyle üretilen imge ve yazılar iletişimde ve sanatta önemli adımların atılmasına temel oluşturmuştur.
Baskının Kısa Tarihi
Baskı resmin ilk örneklerine mağara duvarlarında rastlarız. Elin kendisinin kalıp olarak kullanıldığı bu baskılar şablon baskı örneğidir. O zamandan bu zamana gerekli pigmentleri bulmak, teknik deneme yanılmalarla uzun ömürlü ve kalıcı iz bırakma çabası ile bir iz bırakarak diğerleri ile iletişime geçmek ve zaman içinde varlığını devam ettirme güdüsü çok değişikliğe uğramamıştır.
Çin’in geleneksel sanatlarından biri olan mühür oymacılığı, baskı tekniklerinin bulunmasında önemli bir rol oynamıştır. Bu mühürler de bir baskı kalıbının hazırlanması ve imza olarak defalarca kullanılması prensibine dayanır. Ağaç baskı tekniği, Çin’de özellikle Budizm adına üretilen kitaplarda kullanıldı ve dini metinleri yaymak amacı ile geliştirildi.
Tarihte baskı teknolojisinin kullanıldığı en önemli örneklerden bir diğeri de 1450’de Gutenberg’in, Çinlilerin daha önceden geliştirmiş olduğu bir teknik olan rölyef baskıdan esinlenerek tipografi tekniğini geliştirmesi olmuştur.
19. yüzyılda basılı malzemelerin sayısında görülen önemli artış endüstriyel gelişimler aracılığıyla oldu. Yüksek hızdaki üretim otomatik makinelerle yapılmaya başlandı. Seri üretim yaygınlaştı ve seri üretim yoluyla hem farklı yayınlar, hem de aynı yayının daha fazla baskısı yapılabilmeye başlandı.
Tüm bu gelişmelerin ardından masaüstü teknolojilerin gelişmesi ve sonrasında ise dijital baskı tekniklerinin gelişimi baskıda önemli değişiklikleri beraberinde getirmiştir. Diğer yandan geleneksel baskı tekniklerinin kalitesinin gelişen teknolojik olasılıklar ve malzemeler ile birlikte giderek artması bu alandaki seçeneklerin çeşitlenmesine olanak vermiştir.
Geleneksel Baskı Teknikleri ve Uygulama Prensipleri
Geleneksel baskı teknikleri çok basit malzemelerle veya daha uğraş gerektiren zahmetli işlemlerle üretilebilir. Önemli olan baskıda bir kalıp kullanıldığı ve bu kalıptan transfer yöntemi ile üretim yapıldığını hatırlamak ve üretimin kaç adet olacağı ve ne amaçla kullanılacağını belirlemektir. Geleneksel baskı teknikleri günümüzde genellikle sanatsal üretim amaçlı kullanılırlar. Bu nedenle süreç daha yavaş ve zahmetli olabildiği gibi, sonuç çok daha etkileyici ve el işçiliğini öne çıkarıcı olmaktadır.
Geleneksel baskı teknikleri günümüzde halkla ilişkilerde kullanılan pek çok basılı grafik üründe endüstriyel olarak kullanılan üretim tekniklerin temelini oluşturur. Bu nedenle bu tekniklerin temel işleyiş prensiplerini anlamak gerekir.
Baskı teknikleri genellikle dört temel başlık altında incelenir: Yüksek baskı teknikleri, çukur baskı teknikleri, düz baskı teknikleri ve elek baskı teknikleri. Bu dört temel sınıflandırma, boyanın baskı yapılacak yüzeye aktarılma biçimine göre ve kalıbın hazırlanış biçimine göre yapılmaktadır.
Yüksek baskı kalıptan yüzeye aktarılacak olan yerlerin yüksekte kalarak mürekkep aldığı tekniklerdir. Bu teknikte kalıp oyularak çukur alanlar oluşturulur, çukurda kalan bu alanlar mürekkep merdanesine temas etmediğinden mürekkep almaz ve kağıtta boş (beyaz) görünür. Kalıp için kullanılan malzemeler genellikle ağaç ve linol adı verilen yumuşak plastik veya kauçuk malzemelerdir. Kullanılan kalıba göre bu teknikler linol baskı veya ağaç baskı şeklinde de adlandırılır ancak prensip olarak yüksek baskı tekniğini kullanır.
Çukur baskı, indirgeme yöntemiyle oyularak hazırlanan kalıplar için kullanılan bir terimdir, burada mürekkep kalıpta çukurda kalan yerlere dolar ve yumuşatılan kâğıt çukurdaki mürekkebi toplar. Gravür bir çukur baskı tekniğidir. Metal plakalar (genellikle çinko veya bakır) oyularak plaka hazırlanır. Plaka oyma işlemi özel oyma ve çizim aparatlarıyla yapılabilir veya asitli bir çözelti kullanılarak kimyasal işlemler ile hazırlanabilir. Plakada oyulmuş girintili bölgelerde plaka üzerine uygulanan mürekkep birikir, yüksekte kalan yüzey silinirken, girintilerdeki mürekkep kalır. Nemli ve yumuşak kâğıda baskı yapıldığında girintilerde kalan mürekkep kağıda aktarılmış olur. Çukurda kalan yerler kâğıda aktarıldığından bu tekniklere çukur baskı adı verilir.
Düz baskı, kalıbın herhangi bir çukur veya tümsek bölümü olmaksızın, genellikle fotografik yöntemlerle mürekkebin kağıtla buluştuğu tekniklerdir. Çinko, alüminyum, bakır ve taşın kullanıldığı bu yöntemde baskı kalıbında hiçbir
yükseklik farkı, çukur veya tümsek alanlar yoktur. Bu prensiple çalışan en yaygın teknik litografidir. Litografi taş baskı olarak da geçer, kelime anlamı olarak da taşa çizim yapmak anlamına gelir.
Elek baskı mürekkebin kalıbın geçirgen olan veya olmayan yerlerinden yüzeye aktarılmasıyla elde edilen baskıdır. Serigrafi, şablon baskı da elek baskı adı altında ele alınır. Kalıp bir elek gibi mürekkebin alta geçebilmesine olanak verir, bu nedenle elek, baskı olarak adlandırılırken kalıbın malzemesi olan ipek kumaşı nedeniyle serigrafi veya ipek baskı da denir. Temel prensibi tahta veya metal bir kasnağa gerilerek tutturulmuş ipek kalıp ve bu kalıbın üzerine konulan boyanın el aletiyle veya makineyle basınç uygulanarak alttaki kumaş veya kağıt yüzeye aktarılması olan serigrafi, tam olarak bu nedenle ipek baskı veya elek baskı olarak da adlandırılır. Çünkü elek olarak kullanılan malzeme ipek kumaştır, tekniğin prensibi de elekten geçirilen boyanın baskı yapılacak yüzeye aktarılmasıdır.
Endüstriyel Baskı Teknikleri
Endüstriyel baskı seri üretim anlamına gelir. Baskı teknikleri iletişim ve sanatsal amaçlı ortaya çıkan tekniklerdir ancak Endüstri Devrimi’nde geliştirilen makinelerle giderek yaygınlaşan üretim biçimlerine dönüşmüşlerdir. Endüstriyel üretimde üretilen ürünün adedi binlerce hatta on binlerce olmaktadır. Burada ta- sarıma ve tasarımcıya düşen rol hayati önem taşır. Tasarım yalnızca basılacak ürünün görsel olarak düzenlenmesi değildir, tasarımcı aynı zamanda üretimi de tasarlar. Malzemeler, baskı yöntemi, tekniğin üretim amacına uygun olup olmadığı, uzun ömürlülük, sürdürülebilirlik gibi konular tasarımcının bir basılı ürünü endüstriyel olarak üretilirken üzerinde düşündüğü konulardan sadece bazılarıdır. Endüstriyel baskı teknikleri tipo baskı, ofset baskı, serigrafi, tifdruk, fleksografi, tampon baskı başlıkları altında ele alınabilir.
Tipo baskı ofset litografi öncesinde temel baskı tekniklerinden biriyken ofset litografinin verdiği özgürlükle geleneksel bir baskı türü hâline dönüşmüştür. Metal veya ağaç harf kalıplarının dizilerek yan yana getirildiği düzenlemeleri yapan ustalar zamanla kaybolmuş, yerini fotografik tekniklere ve dijital kalıp hazırlamaya uygun ofsete vermiştir. Tipo baskı ile üretim sayıca çok fazla yapılmasa da daha butik işlerde ve yüksek kaliteli baskı arandığı zaman kullanılmaktadır. Özellikle yüksek gramajlı kağıtlar, el yapımı kağıtlarda gofre veya yaldız uygulamalarda tercih edilmektedir.
Taş baskı yani litografi tekniğinin endüstriyelleşmiş hâli olan ofset baskı tekniği yine su ve yağın ayrışması prensibi ile çalışır. Metal plakadan üretilen ve fotografik yöntemlerle pozlanan kalıp, baskı makinesine yerleştirilir ve kalıptan kauçuk silindire aktarılan mürekkep tekrar kauçuktan kağıda transfer edilerek baskı elde edilir. Teknik, adını bu transfer edilme hâlinden (offset) almıştır ancak prensip olarak litografi tekniğinin hızlanmış hâlidir. Kullanılan kalıplar da taş kalıp değildir ancak kireç taşı ile
aynı prensipte mürekkebi iletir. Ofset baskıda kalıplar pek çok baskı öncesi aşamayla hazırlanır ve genellikle dört renk baskı yapıldığından, dört ayrı kalıp hâlinde renk ayrımı yapılarak oluşturulur. Ofset baskı makineleri buna bağlı olarak genellikle dört renk ünitesine sahiptir. Kimi makinelerde renk ünitesi sayısı daha fazla olabilmektedir, bunun nedeni ekstra renkler (spot renkler) ve vernik uygulamalarını aynı geçişte uygulayabilmek ihtiyacıdır. Ofset tekniği tabaka ofset ve web ofset olarak iki temel türe ayrılır.
Serigrafi işlemi birçok endüstriyel alanda ve reklamcılıkta kullanılmaktadır. Kağıt ürünleri, plastikler, metaller, cam, seramik ve tekstiller dahil olmak üzere çok çeşitli yüzeylerde çok iyi sonuç verir. Amacına bağlı olarak, hava koşullarına ve ışığa dayanıklı, şeffaf veya opak, parlak veya mat, kimyasallara dayanıklı, yıkanabilir veya elektriksel olarak iletken mürekkepler kullanılarak baskı yapılabilir. Bunların yanı sıra metalik, fosforlu, fosforesan (karanlıkta parlayan), sedefli, kazınabilir veya kokulu mürekkepler gibi özel efektli mürekkeplerle baskı yapmaya da uygundur. Serigrafi, bir kaplama tekniği olarak çok yönlü ve kullanışlı bir tekniktir. Hemen hemen tüm endüstriyel ürünlerin üretiminde tasarım dijital ortamda hazırlanır ve serigrafi kalıpları da fotografik pozlama veya CTS/DTS ile üretilir. Dijital kalıp hazırlama yöntemleri özellikle endüstriyel üretimde süreci hızlandırır ve üretimin kusursuz olmasına yardımcı olur.
Tifdruk baskı bir çukur baskı tekniğidir. Aynı geleneksel gravür tekniğinde olduğu gibi bakır veya çinko malzeme üzerine hazırlanan kalıplarda çukurda kalan yerlere mürekkep dolar ve kağıda çukur kalan bölgeler aktarılmış olur. Bu teknik genellikle kıymetli evrak ve para baskılarında tercih edilir çünkü metalden üretilen kalıplar çok sayıda baskıya elverişlidir ve dayanıklıdır. Aynı zamanda hassas ve yüksek kaliteli görüntülerin basılmasını mümkün kılar, birbirinin tüm detaylarıyla aynısı olan yüksek kalite ve tiraj gerektiren işlerde tercih edilir. Silindir bir tambur üzerine baskı plakasının yerleştirildiği hâline rotagravür adı verilir.
Fleksografi, gıda ve içecek, ilaç ve kozmetik gibi çeşitli endüstrilerde kullanılan çok yönlü bir baskı yöntemidir. Fleksografide, kauçuk veya fotopolimerden yapılmış esnek baskı plakaları kullanılır ve bu bir yüksek baskı tekniğidir. Plakalar bir silindire monte edilir ve mürekkep verilir. Mürekkebi alan plakalar, görüntüyü baskı yapılacak yüzeye aktarır. Fleksografi, kâğıt, plastik ve metal gibi çeşitli malzemeler üzerinde baskı yapmak için kullanılır. Genellikle etiketler, ambalaj ve diğer detaylı malzemelerin baskısı için kullanılır. Hızlı, verimli ve yüksek kaliteli sonuçlar verir.
Tampon baskı, bir silikon tampon kullanarak baskı yapılacak yüzeye görüntü aktaran bir baskı yöntemidir. Görüntü elde etmek için, baskı plakasındaki mürekkepli alanlar silikon pedle alınır ve baskı yapılacak yüzeye aynı pedle aktarılır. Bu teknik, kağıt, plastik, metal ve cam gibi çeşitli malzemeler üzerinde baskı için kullanılır.
Dijital Baskı Teknikleri
Mürekkep püskürtmeli baskı, bir alt yüzeye küçük mürekkep damlacıkları kullanarak bir görüntü oluşturmak için kullanılan bir dijital baskı tekniğidir. Mürekkep, bir baskı başlığından alt yüzeye püskürtülür ve bu damlacıklar yüzey tarafından emilir, görüntü böylece oluşturur. Mürekkep püskürtmeli baskı, özellikle iyi kalitede fotoğraf, belgeler ve diğer grafiklerin baskısı için kullanılır.
Lazer baskı, bir alt yüzeye bir görüntü oluşturmak için bir lazer kullanan bir dijital baskı tekniğidir. Lazer, genellikle kâğıt olan alt yüzeye yönlendirilir ve lazer ışını, toner parçacıklarını ısıtmada kullanılır ve böylelikle toner yüzeye yapışmış olur ve görüntü aktarılır. Lazer baskı, belgelerin, fotoğrafların ve diğer grafiklerin baskısında genellikle mürekkep püskürtmeli baskıya göre daha hızlı olduğu için kullanılır.
3D yani üç boyutlu baskı, bir dijital dosyadan üç boyutlu katı nesnelerin üretildiği baskı türüdür. 3D baskı süreci, bir bilgisayar destekli modelleme yazılımında bir 3D modelinin oluşturulması ile başlar. Bu 3D model, sonra 3D yazıcı tarafından okunabilecek bir biçime dönüştürülür. 3D yazıcı, veriyi okur ve nesneyi katman katman oluşturmaya başlar.
UV baskı, baskı sırasında ultraviyole (UV) ışığını kullanarak mürekkebi kurutmak veya kurutmak için bir tür dijital baskıdır. UV ışığı anında mürekkebi kurutur ve böylelikle daha hızlı üretim süreleri için tercih edilir bir baskı yöntemidir. Plastik, metal, cam, ahşap, seramik ve diğer malzemeler için elverişli bir baskı türüdür. Ayrıca az sayıda baskıya da uygundur. Üç boyutlu nesnelerin üzerine baskıya uygundur ve bu nedenle telefon kılıfları, laptoplar, hediyelik eşyalar, ödüller gibi promosyon malzemelerinde de sıklıkla kullanılır.
Endüstriyel Baskı Tekniklerinde Dijital Teknolojinin Kullanımı
Dijital teknolojiler baskı sürecinin gelişmesinde ve iyileşmesinde büyük rol oynamıştır. Ofset, serigrafi gibi teknikler hâlâ temel prensiplerini kullanarak baskı üretiyor olsa da süreç içinde dijital teknolojiden büyük ölçüde faydalanılmaktadır. Dijital teknolojiler daha hızlı ve verimli basılı malzeme üretimine izin verir. Dijital teknolojiler, baskı sürecinde kullanılan renklerin de çok daha doğru olmasını sağlayan renk yönetim sistemlerine de olanak vermiştir. Matbaalarda kullanılan baskı makineleri son derece hassas ölçüm yapabilen dijital teknolojiler kullanmaktadır.
Baskı Öncesi ve Baskı Sonrası Uygulamalar
Basılacak ürünler baskıya gönderilmeden önceki çeşitli adımlar baskı öncesi aşamalar olarak adlandırılır. Bu aşamalar arasında tasarım, düzeltiler, renk yönetimi, renk ayrımı, montaj bulunmaktadır. Tasarım, içeriğin görsel hale getirilmesi ve uygun formatta hazırlanması aşamalarını içerir. Düzeltiler, alınan prova baskılar veya maket çıktılar üzerinden tasarımda hataların baskı öncesi son kez kontrol
edilmesini içerir. Renk yönetimi, tasarımda yer alan görsellerin ve renklerin doğru basılabilmesini sağlamak için yapılan ayarlamaları ve prova baskıları içerir. Montaj (imposition), işin doğru ve verimli bir şekilde üretimini sağlamak için baskı yapılacak kâğıt tabakasının ölçülerine uygun olacak şekilde görsel tasarımın kalıp hazırlığı için düzenlenmesini içerir.
Baskı aşamasının ardından, basılan halkla ilişkiler ürününe ve basım tekniğine de bağlı olarak bu ürünün alıcısına sağlıklı bir şekilde ulaşması için bazı işlemler gerçekleştirilir. Baskı işlemi tamamlandıktan sonra, baskılı malzeme bitirme bölümüne gönderilir. Mücellit olarak da adlandırılan bu aşama, kesme, katlama, ciltleme, kaplama (laminasyon) ve özel bıçak kesim gibi işlemleri içerir. Burada adı geçen işlemlerin bazıları ise yine baskı teknikleridir ancak genellikle halkla ilişkiler amaçlı kullanılan ofset baskı işlemlerinin ardından ek bazı işlemler için kullanılan lak, kabartma, folyo baskı gibi uygulamalardır. Bu uygulamalar baskının hemen ardından, çoğu zaman kesim ve ciltleme öncesinde gerçekleştirilir. Tüm üretimin ardından paketleme ve nakliye işlemleri de baskı sonrası işlemler olarak ürünün alıcıya ulaşmasındaki son adımlardır.