HİŞ302U-HAVAYOLU YÖNETİMİ
Ünite 2: Havayolu İşletmelerinin Sınıflandırılması ve İş Modelleri
Giriş
Havayolu işletmeleri, havacılık endüstrisinin merkezinde yer alır. Havayolu işletmeleri, hava araçlarını kullanarak topluma hava taşımacılığı hizmeti sunarken aynı zamanda kâr elde etme amacını güden işletmelerdir.
Havayolu İşletmelerinin Sınıflandırılması
Havayolu taşımacılığı sektörü, doğası gereği teknolojik, iktisadi, siyasi ve çevresel değişimler açısından oldukça hassas bir sektör olmasının yanında yolcu beklentileri bağlamında da çok değişik tercih ve beklentilere sahip olan müşterilere hitap eder. Havayolu taşımacılığı sektörü analiz edildiğinde, bu sektördeki önemli oyuncular olan havayolu işletmelerinin birbirlerinden çok farklı niteliklere sahip oldukları ve bundan dolayı da farklı şekillerde sınıflandırılabilecekleri görülmektedir.
Havayolu İşletmesi Sınıflandırma Mantığı
Havayolu işletmeleri, öncelikle ulusal, bölgesel ve uluslararası kuruluşlar tarafından sınıflandırılmaktadır. Bununla birlikte, havayolu işletmelerinin hizmet kalitesini ölçen özel kuruluşlar ve müşteriler de havayolu işletmelerini sınıflandırılabilmektedir. Aynı zamanda havayolu işletmesinin bizzat kendisi de reklamlarında ya da benzer ortamlardaki söylemlerinde, kendisini bazı kategorilerde sınıflandırabilmektedir. Ayrıca ulusal veya uluslararası düzenleyici otoriteler, havayollarının uymak zorunda olduğu düzenlemelere göre havayolu işletmelerini sınıflandırmaktadır.
Havayolu işletmelerinin sınıflandırılmasında ekonomik boyut bir diğer unsurdur. Havayolu sektörünün yapısıyla ilgili ekonomik analizler, havayolu işletmelerinin sınıflandırılması sayesinde daha derinlemesine ve ayrıntılı bir biçimde yapılabilmektedir. Bunun yanında, sınıflandırmanın bir diğer ekonomik boyutu ise havayolu taşımacılığı sektörünün önemli altyapı bileşenlerinden olan havaalanı-havayolu ilişkisine ilişkindir. Bu doğrultuda, havalimanı işleticileri kapasitelerini havayolu işletmelerinin türlerine göre bölebilmekte ve tarifeli, tarifesiz veya charter şeklinde sınıflandırılmış olan havayolu işletmelerine yönelik ayrı ve özel pazarlama ve satış faaliyetleri yürütebilmektedir.
Hem havacılık analistleri hem de havacılık sektörü profesyonelleri, havayolu işletmelerinin ekonomik, stratejik, emniyet vb. performanslarını belirlemek için kıyaslamak istedikleri havayolu işletmesi ile benzer niteliklere sahip havayolu işletmelerini belirleyerek farklı parametreler bağlamında değerlendirmeler yaparlar. Söz konusu değerlendirmelerin sağlıklı bir şekilde yapılabilmesi için, benzer sınıflara mensup havayolu işletmelerinin var olması gerekmektedir.
ICAO Sınıflandırması
Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı (International Civil Aviation Organization-ICAO), havayolu işletmelerini yayınlamış olduğu “Doc9626 Manual on the Regulation of
International Air Transport” adlı elkitabına göre belirli kriterler dâhilinde sınıflandırmaktadır.
Havayolu işletmeleri (kitabın 38. sayfasındaki Tablo 2.1’de gösterildiği gibi) farklı kategorilere göre birçok farklı açıdan sınıflandırılmıştır. ICAO, aynı zamanda bu kategorilerden farklı olarak belirli bazı havayolu türlerini de tanımlamış ve bu havayolu türlerinin farklılıklarını ortaya koymuştur.
ICAO’nun havayolu işletmelerini sınıflandırırken kullandığı ilk ölçüt gerçekleştirilen seferlerin belirli bir tarifeye göre yapılıp yapılmadığıdır. Tarife, havayolu işletmesinin uçuş tarihinden önce operasyonunu ve söz konusu bu operasyona ilişkin detayları üçüncü kişilere ve kamuoyuna duyurmasını ifade eder. Tarifeli havayolu işletmeleri ise, tarifesiz seferler de düzenlemekle birlikte, çoğunlukla önceden duyurdukları tarifeye bağlı kalarak seferler düzenleyen havayolu işletmeleridir. Buna karşın seferlerini belirli bir tarifeye göre yapmayan havayolu işletmeleri tarifesiz havayolu işletmesi olarak adlandırılır. Tarifesiz seferler yapmakla birlikte, müşterileri genellikle tur operatörleri olan işletmeler ise charter havayolu işletmesi olarak tanımlanabilir. Charter seferi/uçuşu, bir uçağın mevcut olan koltuk kapasitesinin ya tamamını ya da bir kısmını üçüncü şahısların kiralaması şeklinde gerçekleştirilen seferler veya uçuşlardır.
ICAO’nun sınıflandırmasında kullanılan ölçütlerden bir diğeri ise taşımaya konu olan unsurun türüdür. Buna göre, havayolu işletmelerini taşınan trafiğin türüne göre yolcu ya da kargo havayolu işletmesi şeklinde sınıflandırılmaktadır.
ICAO’nun sınıflandırma yaparken kullandığı bir diğer ölçüt havayolu işletmelerinin ulusal veya uluslararası pazarda üstlendikleri rol ya da operasyonlarının büyüklüğüdür. Buna göre havayolu işletmeleri büyük, bölgesel, besleyici, günübirlik ve mega olarak beş farklı şekilde sınıflandırılmaktadır.
Havayolu işletmeleri ICAO’nun sınıflandırmasına göre pazardaki hakimlik durumları ve ekonomik olarak haiz oldukları önemlerine göre de üç farklı şekilde sınıflandırılmıştır. Buna göre;
1. Pazarın yalnızca belirli bir bölümü için hizmet vermek üzere uzmanlaşmış havayolu işletmeleri belirli bir pazar bölümüne hitap eden havayolu işletmesidir. 2. Yeni kurulmuş bulunan işletmeler yeni kurulan işletmelerdir. 3. Yeni bir pazara girme teşebbüsünde bulunanlar ise yeni giren havayolu işletmesidir.
ICAO havayolu işletmelerini iş modeli sınıflandırmasına göre de tam hizmet, sade ve düşük maliyetli olmak üzere üç farklı şekilde sınıflara ayırmıştır.
Havayolu işletmelerinin sınıflandırılması hususundaki bir diğer yaklaşım da ticari birliklere üyelik bağlamında şekillenmektedir. Burada bahse konu olan ticari birlik
havacılık sektörü açısından oldukça önemli bir birlik olan Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği’dir
ICAO’nun bir diğer sınıflandırması ise havayolu işletmelerinin sahiplik yapılarına ilişkindir. Bu sınıflandırma biçimi devletin havayolu işletmesinin sahipliğinde pay sahibi olup olmadığını dikkate almaktadır.
Ülkelerin Sınıflandırma Biçimleri
Havayolu işletmeleri Amerika Birleşik Devletleri (ABD) mevzuatlarına göre sınıflandırılırken havayollarının yıllık gelirleri dikkate alınmaktadır. ABD’de havayolu işletmelerinin bilanço, nakit akışı, gelir durumu vb. finansal veriler aylık, üç aylık, altı aylık ve yıllık periyotlarla derlenmektedir. Bu derleme sonucunda ABD’de havayolu işletmeleri yıllık gelirlerine göre büyük, ulusal, büyük bölgesel ve orta büyüklükte bölgesel olmak üzere dört temel sınıfa ayrılmaktadır.
ABD’de iş modeline göre ayrı bir sınıflandırma daha mevcuttur. Bu sınıflandırmada havayolu işletmelerinin izlemekte oldukları iş modelleri temel alınmakta ve havayolu işletmeleri buna göre sınıflara ayrılmaktadır. Buna göre, havayolu işletmeleri ağ havayolu işletmeleri, düşük maliyetli ve bölgesel havayolu işletmeleri şeklinde sınıflandırılmaktadır.
Türkiye’de havayolu taşımacılığı sektörü Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’na bağlı bir kuruluş olan Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) tarafından düzenlenmekte ve denetlenmektedir. SHGM’nin havayolu taşımacılığına ilişkin düzenlemeleri havayolu işletmelerinin uymakla yükümlü olduğu unsurları belirlerken diğer yandan da havayolu işletmelerini belirli kategorilere ayırmaktadır.
Türkiye’de havayolu işletmeleri, 16.06.1984 tarihinde yayınlanan “SHY 6A-Ticari Hava Taşıma İşletmeleri Yönetmeliği”ne göre aşağıdaki gibi sınıflandırılmıştır:
• Tarifeli/tarifesiz yolcu ve yük taşımacılığı yapacak havayolu işletmeleri. • Sadece tarifesiz olarak yolcu ve yük taşımacılığı yapacak havayolu işletmeleri. • Tarifeli/tarifesiz sadece yük taşımacılığı yapacak havayolu işletmeleri. • Hava taksi işletmeleri.
Derecelendirme Kuruluşlarının Sınıflandırma Biçim
Havayolu işletmeleri ülkelerin ilgili düzenlemeleri, bazı uluslararası kuruluşlar tarafından ve düzenleyici olmamakla birlikte önem arz eden bazı diğer kurum ve kuruluşlar tarafından sınıflandırılabilmektedir. Bu sınıflandırmadaki amaç, temel alınan kimi kriterler açısından müşterilerin algıladıkları hizmet kalitesine göre havayollarını belirli sınıflara ayırabilmektir. Bu kapsamda en bilinen derecelendirme Skytrax adlı bir kuruluş tarafından “Dünya Havayolu Derecelendirmesi” adıyla yapılmaktadır. Skytrax adlı kuruluş, havacılık sektörünün ana aktörlerinden olan havalimanı ve havayolu işletmelerine yönelik olarak derecelendirme ve
değerlendirme faaliyetleri gerçekleştiren bir danışmanlık firmasıdır.
Skytrax’ın yaptığı bu sınıflandırma, havayolu müşterilerinin geçmişte yaşadıkları uçuş tecrübelerine dayalı olarak kendilerine sunulan hizmetin kalitesini nasıl algıladıklarına yönelik yaptıkları puanlamayı esas almaktadır. Skytrax derecelendirmesinde havayolu işletmeleri en yükseği beşten başlayarak azalan bir yıldız derecelendirmesiyle sınıflandırılmaktadır.
Değerlendirmeye konu olan ölçütler; hizmeti sunan işletmenin internet sitesi, rezervasyon süreçleri, çevrimiçi gerçekleştirilen check-in olanakları, uçak kabini ve tuvaletlerin temizliği, uçuşta sunulan ikramın içeriği, çeşitliliği ve kalitesi gibi boyutlardan oluşmaktadır.
Havayolu İş Modelleri
Farklı istek ve ihtiyaçlara hitap eden havayolu işletmeleri bunları karşılayabilmek için farklı iş yapma biçimleri benimsemektedirler. Bu farklı iş yapma biçimlerine iş modeli denilebilir. Havayolu iş modeli kavramı, esasında havayolu işletmelerinin nasıl faaliyet gösterdiklerini ve müşterilerine değer yaratma biçimlerini ifade etmektedir.
İş Modeli Kavramı
İş modeli, işletmelerin iş yapma biçimi ve mantığı ile paydaşları için değer yaratacak hangi faaliyetlerde nasıl bulunduğunu açıklamaktadır. İş modelini, stratejinin uygulanması sonucu ortaya çıkan iş görme biçimi olarak düşünebiliriz. Bu noktada strateji ise firmanın bulunduğu pazarda rekabet edebileceği iş modelinin seçimine işaret etmektedir.
İş modeli strateji, işletme ve bilgi sistemlerini bir araya getiren ve işletme süreçleri ile bilgi sistemlerinin uygulanmasının temelini temsil eden işletme stratejisinin kavramsal uygulamasıdır.
Havayolu İş Modelleri
Oldukça esnek ve dinamik bir sektör olan ve ayrıca yoğun bir rekabetin var olduğu havayolu taşımacılığı sektöründe faaliyet gösteren havayolu işletmeleri, uzun bir süre boyunca ilginç bir biçim de birbirine çok benzeyen iş modelleriyle faaliyet göstermişlerdir. Havayolu iş modeli kavramı, en genel ifadesiyle bir havayolunun müşterilerine nasıl değer yarattığını ifade eder.
Havayolu taşımacılığı sektörü tarihsel olarak incelendiğinde en eski ve köklü uygulaması bulunan iş modelinin geleneksel havayolu iş modeli olduğu söylenebilir. Bununla birlikte, önce 1970’li yılların sonunda ABD’de ve daha sonra 1990’lı yıllarla birlikte Avrupa Birliği’nde ortaya çıkan serbestleşme politikaları, havayolu taşımacılığı sektörünün yapısını değiştirmiş; bu da havayolu işletmelerinin iş yapma mantıklarını gözden geçirerek güncelleme ve değiştirme konusunu gündeme getirmiştir. Yani, havayolu iş modellerinin değişimi ve çeşitliliklerinin artması yalnızca havayolu işletmelerinin isteklerine değil ekonomik düzenlemelerin sektördeki
rekabet dinamiklerini değiştirmesine bağlıdır. Aşağıda geleneksel, düşük maliyetli, tarifesiz, bölgesel ve son olarak bağlı düşük maliyetli havayolu iş modelleri ele alınmaktadır.
Geleneksel Havayolu İş Modeli
Geleneksel havayolu iş modelinin havacılık sektöründe ortaya çıkışının 1930’lara, hatta daha erken bir tarihe dayanarak günümüzde hâlen varlığını sürdürdüğü ifade edilmektedir. Geleneksel modeli takip eden havayolları, genel olarak pazarın tüm bölümlerinde yer alan müşterilere hizmet sunmaya odaklanır. Çoğunlukla uçuş ağ yapıları diğer iş modellerine göre daha büyük ve geniştir. Bu tür işletmeler, bilinçli ya da değil, havayolu ürününü farklılaştırarak değer yaratmak durumunda kalırlar.
Geleneksel havayolu iş modelini tercih eden havayolu işletmeleri, geleneksel havayolları (traditional airlines), tam hizmet sağlayıcı havayolları (full service carriers), ağ (network carriers) havayolları, köklü (legacy) havayolları ya da küresel havayolu (global airline) olmak üzere farklı kaynaklarda farklı şekillerde isimlendirilebilmektedir.
Söz konusu havayolları, müşterileri için çeşitlendirilmiş tam hizmet sunumu yoluyla değer yaratmaktadırlar.
Düşük Maliyetli Havayolu İş Modeli
Düşük maliyetli havayolu iş modelini benimseyen havayolları, bütçeye uygun (budget), düşük ücretli havayolu (low fare airlines), sade hizmet sunan (no frills) havayolları olmak üzere yabancı yazında pek çok farklı tanımlarla yer almaktadır.
Düşük maliyetli havayolu işletmeleri, genellikle noktadan noktaya kısa ve orta menzilli hatlarda uçuş yapmakta ikincil ve düşük yoğunluklu havaalanlarını kullanmakta, tek tip filo ve uçak içi sınıf yapısıyla hizmet vermekte, uçak içi ikram hizmetleri bulunmamakta veya ücretli olarak sunulmakta ve pazarlama ve dağıtımda internet gibi doğrudan ve aracısız kanallardan yararlanmaktadırlar.
Bu iş modelini tercih eden havayolları müşterilerine düşük fiyatla ve basit bir hizmet sunumu gerçekleştirerek değer yaratmaktadırlar.
Tarifesiz Havayolu İş Modeli
Tarifesiz havayolu işletmeleri, daha önceden kamuoyuna ilan edilmiş ve bağlayıcılığı olan herhangi bir tarifeye bağlı kalmaksızın operasyon yapan ve genellikle tatil amaçlı olarak paket tur satışı yapmakta olan tur operatörleri ile seyahat acentelerine, filolarında bulunan uçaklardaki koltukların tamamını veya bir kısmını blok satış yöntemiyle satan veya filolarındaki uçaklarını başka havayolu işletmeleri ve/veya tur operatörleri ile seyahat acenteleri için kiralayarak gelir elde eden havayolu işletmeleridir.
Bu iş modelini kullanan havayollarının bağlantı sayısı diğerlerine göre daha azdır. Uçuş sıklığı sezona bağlı olarak değişir. Talebin yüksek olduğu tatil sezonlarında
sıklık artar. Uçuş ağı genellikle kısa ve orta mesafeli hatlardan oluşur. Ülkemize gelen yabancı ziyaretçilerin Avrupa ve Rusya’dan olması bu tür hatlar için iyi bir örnek teşkil eder.
Tarifesiz havayolu iş modelini izleyen havayolu işletmeleri yolcularına, tatil amaçlı paket tur satan acenteler aracılığıyla değer yaratmaktadır.
Bölgesel Havayolu İş Modeli
Bölgesel havayolu iş modelini tercih edenler, kapsama alanı görece daha dar olan belirli bir bölgedeki havayolu pazarına odaklanmış havayolu işletmeleridir. Genellikle talebin görece daha az olduğu hatları daha yoğun olan hatların merkezlerine bağlarlar. Bu bağlamda büyük ya da küresel havayolu işletmelerinin Topla Dağıt ağ yapılarını besledikleri söylenebilir. Bu işlevi görme potansiyeli taşıyanlar geleneksel havayolu iş modelini kullanan büyük ağ işletmelerinin iş birliği yapmak için tercih listesinde yer alırlar.
Bölgesel havayolu iş modelini izleyen havayolu işletmeleri, ihtiyaç duyduğu hâlde normal koşullar altında havayolu taşımacılığı hizmetine ulaşamayan yolculara değer yaratmaktadır.
Bağlı Düşük Maliyetli Havayolu İş Modeli
Geleneksel havayolu işletmelerinin bu gelişmelere ayak uydurabilmesi ya da başka bir deyişle maruz kaldıkları rekabet baskısına cevap vermeleri gerekmiştir. Ortaya çıkan yeni uyum stratejilerinden biri de kendi bünyelerinde düşük maliyetli havayolu iş modelini kullanan havayolu işletmeleri ya da birimleri kurmak olmuştur. Sonuçta, bağlı düşük maliyetli havayolu iş modeli ortaya çıkmıştır. Bu tür iş modeline ülkemizden örnek olarak, Türk Hava Yollarının bir markası şeklinde, Ankara merkezli faaliyet gösteren AnadoluJet gösterilebilir.