HİŞ302U-HAVAYOLU YÖNETİMİ
Ünite 1: Havayolu Yönetimine İlişkin Temel Kavramlar
Giriş
Havayolu taşımacılığı sağladığı sosyal ve ekonomik faydalar sayesinde dünyanın vazgeçilmezlerinden olmuştur. Havayolu taşımacılığının merkezinde havayolu işletmeleri yer alır.
Genel Olarak Taşımacılık
Yolcu ve yük taşımacılığı olarak ikiye ayırabileceğimiz taşımacılık kavramı “insan, canlı veya cansız varlıkların bir amaç doğrultusunda bir noktadan diğerine doğru yer değiştirmesini sağlayan hizmet” olarak tanımlanabilir. Söz konusu yer değiştirmenin belirli araçlar kullanılarak belirli amaçlar doğrultusunda yapılması, ulaştırmanın ekonomik bir kavram olduğunu göstermektedir. Taşımacılığın hacmi, aciliyeti, ağırlığı, fiyatı gibi faktörler taşımacılık seçeneklerinin belirleyicilerindendir. Ulaştırmanın ekonomik, sosyal ve politik olmak üzere üç temel fonksiyonu vardır. Ekonomik fonksiyon, üretim faaliyetlerinde kullanılan girdi ve çıktıların (insan kaynağı ya da ürünler gibi) istenilen zamanda istenilen yere ulaştırılması yoluyla zaman faydası yaratılmasını ifade etmektedir. Tarım, madencilik, turizm gibi alanlarda ulaştırma faaliyetlerinin iyileştirilmesi elde edilen gelirlerin artmasını sağlayacaktır. Ulaştırma faaliyetlerinin gelişmemiş olduğu bölgeler de ekonomik faaliyetlerde istenilen düzeye erişememektedir. Ulaştırma hizmetinin sosyal fonksiyonu; şehir, dünya ve ülke çapında mal ve hizmet ulaşımına imkân sağlamanın yanında toplumun eğitim, sağlık ve eğlence gibi gereksinimlerini de kolaylaştırmasıdır.
Karayolu taşımacılığı ilk defa çeşitli hayvanların evcilleştirilmesi ile başlamıştır. Günümüzde ise otomobil, otobüs ve tır gibi birçok vasıta insan ve yük taşımacılığında kullanılmaktadır. Deniz taşımacılığı ise 13. yüzyıla kadar ilkel deniz araçlarıyla yürütülürken, 15. yüzyılda denizcilik teknolojilerinin gelişmesi ile deniz araçları büyürken pusula ve haritacılığın gelişmesiyle kıyı boyu taşımacılık açık denizlere doğru taşımacılığı da mümkün kılmıştır. Demiryolu taşımacılığı Avrupa’da 19. yüzyılda buharlı tren kullanımıyla başlamıştır. Ekonomik faaliyetler büyük ölçüde taşımacılık aracılığıyla yürütülür ve üretilen ürünlerin nihai tüketicilere ulaştırılması veya insanların bir yerlerden bir yerlere ulaştırılması için taşımacılık hayati öneme sahiptir. Bu bakımdan taşımacılık faaliyetlerinin ekonomiye büyük katkısı olduğunu söylemek yerinde olacaktır. Ülkelerin Gayrisafi Millî Hasılası (GSMH) ile yük trafiği arasındaki pozitif ilişki bu durumun sayısal bir göstergesi niteliğindedir. Hava taşımacılığı I. Dünya Savaşı’ndan sonra hayat bulmaya başlamıştır. Savaş zamanında uçak teknolojisinde yaşanan gelişmeler ve savaş sonrası ortaya çıkan uçak fazlalığı nedeniyle 1918 yılında Avrupa’da havayolu işletmeleri kurulmuştur. Avrupa dışında 1918 yılında ABD posta ofisi tarafından hava araçlarının kullanımı bir diğer önemli girişimdir. ABD Posta Ofisi 1918 yılında Washington ve New York 5 Havayolu Yönetimi 1 arasında hava posta hizmetini başlatmıştır. Sonraki süreçte hava taşımacılığı ile yük ve
insan taşımacılığı faaliyetleri jet motorların kullanımı ve büyük ticari uçakların üretilmesiyle artış göstermiştir. Bu süreçte 1944 yılında Chicago Konvansiyonu ile sivil havacılığın temelleri genel hatlarıyla çizilmiştir. Havayolu taşımacılığı tüm seçenekler arasında kuşkusuz en hızlı olanıdır. Bu özelliği zaman faydasını öne çıkartmaktadır. Özellikle uzun mesafeli ve deniz aşırı bölgelerde yolcu taşımacılığını diğer seçeneklere göre çok daha avantajlı hâle getirmektedir. Hacmi ve ağırlığı küçük buna karşın ekonomik değeri yüksek olan yüklerin taşınmasında da büyük ekonomik faydalar sağlamaktadır. Yatırım ve faaliyet maliyetlerinin yüksekliği en önemli dezavantajıdır.
Genel Havacılık ve Havayolu Taşımacılığı Arasındaki Farklar
Hava taşımacılığı “İnsanların, yükün ya da postanın bir hava aracı ile bir noktadan diğerine havadan taşınması işlemidir.” Söz konusu hava taşımacılığı faaliyeti asıl işi bu olan işletmeler tarafından yapılabileceği gibi bireysel amaçlarla yapılan uçuşlar aracılığıyla da gerçekleşebilir. Gerçekleşme şekli hangi amaçla olursa olsun bu tür eylemler hava taşımacılığı olarak adlandırılır.
Hava taşımacılığı faaliyetleri birbiriyle karıştırılabilen “havayolu taşımacılığı” ve “genel havacılık taşımacılığı” şeklinde iki ayrı bölüme ayrılmaktadır. Hatta bu sınıflandırmaya “amatör havacılık” kavramı da eklenebilir. Kitabımız havayolu taşımacılığına odaklanmaktadır. İki tür taşımacılık arasındaki farkları vermek tanımlarını yapmaktan daha faydalıdır. Nitekim ülkemizde hava taşımacılığını tanımlayıp düzenleyen 3 ayrı yönetmelik bulunmaktadır. Ticari Hava Taşıma İşletmeleri Yönetmeliği (SHY-6A) havayolu işletmesinden ve hava taksi işletmesinden söz etmektedir. Buna göre havayolu işletmeleri “koltuk kapasitesi yirmi ve üzeri olan uçaklarla ticari amaçlarla ve ücret karşılığında yolcu ya da yük taşımacılığı yapan ticari hava taşıma işletmeleri” şeklinde tanımlanmaktadır. Hava taksi işletmesi ise en fazla on dokuz koltuk kapasitesine sahip hava araçları ile ticari hava taşımacılığı yapan işletmeler şeklinde tanımlanmaktadır. Gerede (2015) genel havacılık ve havayolu taşımacılığı arasındaki farkları kâr amacı güdülüp güdülmediği, uçuş operasyonunu gerçekleştiren hava aracının özellikleri, uçuş faaliyetinin asıl işlevinin ne olduğu, üretim ölçeğinin boyutu, taşımacılığın kapsadığı alanın genişliği ve hizmetin kamuya açık olup olmadığı gibi kıstaslar açısından ortaya koymaktadır. Buna göre havayolu taşımacılığı yapan işletmeler kesinlikle kâr amacıyla hareket etmektedir. Fakat genel havacılık taşımacılığında kâr amacı gütmek şart değildir. Kâr amacı gütmeyen kamu kuruluşları da hava taşımacılığı yapabilmektedir. Havayolu işletmeleri mutlaka uçakları kullanırken genel havacılık ve amatör havacılık taşımacılığında sabit ya da döner kanatlı hava araçları, balonlar, yamaç paraşütleri gibi her türlü hava aracı kullanılabilmektedir. Havayolu taşımacılığında kullanılan uçakların maksimum kalkış ağırlıkları ve dolayısıyla koltuk kapasiteleri görece daha fazladır. Kullanılan uçakların hızları genel havacılıktaki uçaklara göre daha yüksek,
menzilleri ise daha fazladır. Bu sayede havayolu taşımacılığının ölçeği daha büyük olabilmekteyken kapsama alanı da daha geniş tutulabilmektedir ya da tersini söylemek de mümkündür. Havayolu taşımacılığındaki asıl işlev hızlı bir şekilde yer değiştirme sağlamaktır. Oysa genel havacılık ya da amatör havacılık taşımacılığındaki yer değiştirmeden beklenen uçuş eğitimi, fotoğraf çekimi, ilaçlama ya da tohumlama yapmak olabilir. Havayolu taşımacılığında tek bir uçuştaki üretim miktarı daha fazladır. Daha fazla yolcu, yük ya da posta daha uzun mesafelere götürülmektedir. Diğer yandan uçakların yüksek hızı ve menzili, geniş ve büyük uçuş ağları havayolu taşımacılığının kapsadığı coğrafi alanı küresel boyutlara taşımaktadır. Oysa genel havacılık taşımacılığındaki kapsama alanı çok daha dardır. Son olarak havayolu taşımacılığında toplu bir taşımacılık söz konusudur. Buna karşın genel havacılıkta sınırlı sayıda insan ya da yük taşınabilir. Ayrıca havayolu işletmeleri teknik birtakım düzenlemelere (emniyet, güvenlik, sınır geçişleri gibi) uyulması koşuluyla ücretini ödeyen herkese bilet satmak zorundadır. Bu durum kamuya açık bir toplu hizmete işaret eder. Oysa genel havacılık taşımacılığında kimin uçuş yapacağına ilişkin keyfi uygulamalar söz konusu olabilir.
Havayolu Taşımacılığı Hizmeti
Havayolu Hizmeti
Havayolu işletmeleri havayolu taşımacılığı hizmeti sunan işletmelerdir. Bu hizmet yolcu, posta ya da yükün bir yerden başka bir yere ulaşması konusundaki ihtiyaçları karşılar. Havayolu taşımacılığının tercih edilmesinin en büyük nedeni seyahat süresi avantajıdır.
Havayolu Hizmet Sunumunun Bileşenleri
Havayolu hizmet sunumu (ürünü) temel olarak iki havaalanı arasındaki yer değiştirme hizmetidir ve bazı bileşenleri mevcuttur. Örneğin Eskişehir-Lyon hattında ihtiyacı karşılayan temel hizmet bir yolcunun Eskişehir’den Lyon’a taşınmasıdır. Fakat bu uçuşun fiyatı ve uçuş sürecindeki kabin içi hizmetler gibi bazı bileşenleri algılanan hizmet kalitesini etkileyecektir. Havayolu hizmet sunumunun bileşenleri; fiyat, tarife, konfor, hizmet sunumunun uygunluğu ve havayolu işletmesinin imajı ile ilgili bileşenlerdir. Havayolu işletmelerinin müşterileri seyahat tercihleri sürecinde bu beş bileşenden etkilenerek satın alma kararlarını vermektedirler. Fiyatla ilgili bileşenler kapsamındaki bilet fiyatları ve bu kapsamdaki koşullar hizmet sunumunun en belirgin bileşenidir. Ayrıca talebi en çok etkileyen faktörlerin başında gelir. Tarifeyle ilgili en önemli bileşen toplam seyahat süresidir. Çünkü havayolu taşımacılığını öne çıkaran en önemli yanı, yüksek hızı sayesinde oluşan zaman faydasıdır. Toplam seyahat süresini etkileyen yedi önemli özellikten biri uçuş ağının ne kadar büyük olduğu, başka bir deyişle ne kadar çok noktayı birleştirdiğidir. Diğer faktörler uçuş sıklığı (frekans), uçuşun direkt olup olmadığı, zamanında kalkış performansı, uçağın hızı, şehir merkezleri ile kalkış ve varış havaalanları arasındaki mesafe ve bu noktalar arasındaki taşımacılık seçenekleri ve kalkış ve varış havaalanındaki
bilet, bagaj, pasaport, gümrük gibi kontrol işlemlerinin hızıdır. Konforla ilgili bileşenler uçuş öncesi, uçuş ve uçuş sonrası süreçler kapsamında sınıflandırılabilir. Uçuş öncesi yerde sunulan hizmetler kapsamında havayolu işletmesinin yer hizmeti faaliyetlerini kendi personeli ile yapıp yapmaması, bilet ve bagaj kontrol (check-in) işlemleri için havaalanında kaç banko açılacağı, bankolarda kaç personel görevlendirileceği, bankoların uçuştan ne kadar zaman öncesinde açılacağı, bilet kontrol işlemlerinin havaalanına gelmeden önce yapılıp yapılamayacağı bu bileşenlerden bazılarıdır. Ayrıca farklı yolcu sınıfları için farklı bankoların ayrılması da konforla ilgili bir bileşendir. Havaalanlarında yolculara özel bekleme salonlarının bulunması, terminalde özel araba park hizmetlerinin sunulması diğer bileşenler arasındadır. Uçak kabinin görünüşü, ışıklandırması, ferahlığı, tuvalet sayısı, koltukların genişliği, büyüklüğü, aralarındaki mesafe, arkaya yatış açıları, yatağa dönüşme durumları, kabin görevlisi sayısı, kabin görevlilerinin yolculara karşı tutumu, eğlence sisteminin zenginliği ve niteliği, internet ya da telefon etme imkânları kabin içi konfor bileşenleri arasındadır. Bu kapsamdaki diğer bir bileşen şüphesiz ikramın varlığı, zenginliği ve niteliğidir.
Hizmet sunumunun uygunluğu ile ilgili bileşenler öncelikle ihtiyaç doğduğunda istenilen zamanda uçuşta boş koltuk bulabilme, bilet rezervasyon ve satış sistemlerine kolayca erişebilme olanaklarından oluşmaktadır. Yolcuların istedikleri zaman bilet satın alabilmeleri müşterilerin ihtiyaçlarını karşılayan bir ürün özelliği iken bu durum havayollarının pazara fazladan kapasite sunması anlamına gelir. Rezervasyon yaptırıp gelmeyenleri ve son dakika yolcularını yönetebilmek için bu tip sistemler havayolu işletmelerinin işini kolaylaştırmaktadır. Son dakika iş amacıyla veya acil bir durum karşısında uçak bilet bulunabilirliği yolcular açısından çok önemli bir hizmet sunumu uygunluğu bileşenidir. Öte yandan havayolu işletmesinden kolayca bilet satın alabilme ve rezervasyon yaptırabilme kolaylıkları havayolunun yeterince bilet satış ofisine sahip olup olmadığına, biletlerini doğrudan kendisinin satmasına ya da küresel dağıtım kanallarına üye olup olmamasına ve çağrı merkezlerindeki faaliyetlerin etkinliğine bağlıdır. Havayolu işletmelerinin biletlerini hangi dağıtım kanalından satacağına karar vermeleri telefondan, internetten, seyahat acentelerinden ya da internet aracılarından müşterilerine nasıl kolay bir şekilde ulaşabileceklerini etkiler. Hizmet sunumunun uygunluğu ile ilgili diğer bile şen ise Sık Uçan Yolcu Programlarının olup olmadığı ve bunun yolcu açısından nasıl algılandığıdır. Havayolu işletmesinin imajı ile ilgili bileşenler ise işletmenin müşteri ve halk üzerinde yaratmak istediği imaj ile ilgilidir. Reklam ve özendirme faaliyetleri, havayolunun logosu, uçakların iç dizaynları ve dış boyaları, satış ofislerinin görünümleri, havaalanlarındaki özel yolcu bekleme salonları ve havada ve yerdeki personelinin yarattığı hizmet kalitesi gibi çeşitli unsurlar daha göze çarpıcı olanlardır. Bu kapsamdaki diğer bileşen ise
havayolu işletmesinin emniyet performansıdır. Yaşanan kazalar havayolu imajını olumsuz yönde etkilemektedir.
Havayolu Hizmet Sunumunun Özellikleri
Havayolu taşımacılığı hizmetinin kendine özel bazı özellikleri de bulunmaktadır. Bu özelliklerden ilki kapasite ile ilgilidir. Kapasite olması gerekenden fazlaysa bu durum doluluk oranını ve gelirleri düşürecek, buna karşın birim maliyetleri artıracaktır. Diğer hizmet sunumlarında olduğu gibi sunulan havayolu hizmetinin nasıl algılanacağı kişiseldir. Aynı havayolu hizmet sunumunu farklı yolcular farklı şekilde algılayabilir. Bu özellik nedeniyle aynı uçuşta her yolcunun istek ve ihtiyacını ayrı ayrı karşılamak güçtür. Fiziksel ürünlerden farklı olarak, sunulan kötü hizmet sunumunun yenisi ile değiştirilmesi mümkün değildir. Bu özellik nedeniyle hizmet kalitesini düşük algılayan bir yolcunun bu deneyimini telafi etmek güçleşir. Bu özellik havayolu işletmelerinde müşteri ilişkileri yönetiminin önemini artırmaktadır. Havayolu taşımacılığı aynı anda üretilen ve tüketilen bir hizmettir. Yolcular üretim ve tüketim sürecine katılırlar. Dolayısıyla kalitenin uçuştan önce kontrol edilmesi ya da denenmesi mümkün değildir. Bu özellik üretim sürecine katılan yer hizmetleri personelini ve kabin görevlilerini önemli bir role sokmaktadır. Sözü edilen personelin gerçeklik dakikaları olarak adlandırılan ve yolcuyla karşı karşıya geldikleri bu anlardaki tutumu hizmetin algılanan kalitesini etkilemektedir. İşte bu nedenle söz konusu süreçlerin ve personelin yönetimi havayolu işletmelerinin yönetimi açısından son derece önemli hâle gelmektedir. Tarifeli havayolu işletmelerinin dahi uçuş tarifelerinde sunmayı taahhüt ettikleri uçuşları gerçekleştirmeleri kesin değildir. Meteorolojik koşulların kötüleşmesi, uçak bakım gereklilikleri ya da güvenlik sorunları gibi faktörler uçuşun ertelenmesine hatta iptal edilmesine neden olabilir. Bu özellik operasyonel planlamayı, üretim süreçlerini ve ağ yapılarını havayolu yönetimi bağlamında önemli bir hâle getirmektedir. Havayolu işletmeleri kullandıkları uçakların büyüklüğüne bağlı olarak aynı anda çok sayıda yolcu için üretim yapmaktadır. Kamuya açık toplu bir ürün sunumu söz konusudur. Bireysel hizmet mümkün değildir.
Havayolu Pazarı
Havayolu pazarı havacılığa dair tüm işlemlerin gerçekleştiği, yolcu bağlamındaki müşterilerin ve havayolu hizmetini sunan havayolu işletmelerinin bir araya geldiği, bu kapsamdaki ticari işlemlerin yapıldığı ve bilet fiyatın belirlendiği yerdir. Havayolu ürünü iki nokta arasındaki yer değiştirme faaliyetinden oluşur. Bu durumda havayolu pazarı bu ürünü sunanlar ile talep edenlerin karşılaştığı yerdir. Sözü edilen noktalar havaalanları olduğundan havayolu pazarı çoğunlukla “havaalanı çifti pazarı” olarak karşımıza çıkar. Özellikle tek bir şehirde birden fazla havaalanı varsa bu daha geçerli bir isimlendirme olur. Örneğin Paris ile İstanbul Havalimanı, İstanbul Atatürk Havalimanı ya da Sabiha Gökçen Havalimanı farklı ürün ve pazarlara işaret etmektedir. Öte yandan çoğu şehirde tek bir havaalanı olduğu için “şehir çifti pazarı” olarak da anılır.
Buna Eskişehir– Lyon ya da Ankara-Frankfurt pazarı örnek olarak verilebilir. Bu pazarlar sözü edilen hatta sefer yapan havayolu işletmelerinin ve müşterilerinin karşılaştıkları yer anlamını taşır. Çok sayıda şehir ya da havaalanının oluşturduğu çiftler bölgesel pazarlara işaret eder. Türkiye iç hatlar pazarı buna örnek olarak verilebilir.
Havayolu Pazarının Bölümlendirilmesi
Pazarı bölümlendirme, bir ürün veya hizmeti talep etme potansiyeline sahip müşterileri anlamlı bir şekilde gruplandırma faaliyetidir. Havayolu işletmelerinde pazar bölümleri genellikle seyahatin amacına göre iş ve eğlence amacıyla olmak üzere iki ana sınıfta incelenir. Pazar bölümlendirmesi için sıklıkla kullanılan ölçütler ve ortaya çıkan gruplar Tablo-1.1’de sunulmuştur.
Havayolu Taşımacılığında Talep
Havayolu Taşımacılığı Talebinin Tanımlanması
Havayolu için talep havayolunun değişken bilet fiyatlarının her bir düzeyinde bilet satın almak isteyen ve dahası satın alma gücü bulunan tahmini yolcu sayısını ifade etmektedir. Talepten farklı olarak trafik ise karşılanan talebin alt kümesidir Turizm, eğitim, sağlık gibi sektörlerdeki talep miktarı havayolu ile yer değiştirme ihtiyacı doğurabilir. Başka bir deyişle bu sektörlerdeki hizmetlere duyulan talep havayolu taşımacılığına olan talebi etkilemektedir. Sanayi açısından da girdi temini, tüketim mallarının talebi gibi hususlar havayolu taşımacılığına talep yaratabilir.
Havayolu Taşımacılığı Talebini Etkileyen Faktörler
Demografik Faktörler: Bir bölgenin potansiyel yolcu sayısı o bölgenin nüfus sayısı ile ilişkilidir. Bir bölgenin nüfus miktarı ne kadar fazla ise havayolu taşımacılığına olan potansiyel talebin de o denli artacağı söylenebilir. Havayolunda cinsiyet, yaş, milliyet, gelir durumu, medeni durum, anadil, meslek, eğitim geçmişi ve din gibi unsurlar sosyodemografik bölümlendirme değişkeni olarak kullanılmaktadır.
Coğrafi Faktörler: Bir ülke veya bölgenin coğrafi konumu, coğrafya ve iklim özellikleri talebi etkileyen faktörler arasında yer alır. Coğrafi faktörler bazen diğer ikame ulaşım seçeneklerinin rekabet gücünü azaltmakta hatta bazen bu olanakları tamamen ortadan kaldırmaktadır. Ana karadan ayrı düşmüş adalar bunun için güzel bir örnektir. Soğuk ve sıcak iklim koşullarının hakim olduğu bölgelerde havayolu taşımacılığına olan talep artmaktadır.
Ekonomik Faktörler: Bir ülke ya da bölgenin ekonomik gelişmişlik düzeyine ilişkin değişkenler havayolu talebini en fazla etkileyenler arasındadır. Bunların başında gayri safi yurt içi hasıla gelir. Kişilerin harcanabilir gelir seviyesi arttıkça seyahat etme potansiyeli de artar. Bu durum hem eğlence amaçlı hem de iş amaçlı seyahat eden yolcuları etkiler.
Sosyo-Kültürel Faktörler: İnsanlar tatil yapmak, eğlenmek, eğitim almak, sağlık, spor amacıyla ve iş yapmak gibi farklı nedenlerle seyahat ederler. Seyahat ihtiyacını ortaya çıkaran sosyal ve kültürel etkileşimlere
yönelik özellikler bu grup altında yer alır. Ülkelerin resmî ve dini tatil günleri ve bu günlerin halk için neyi ifade ettiği bu tür faktörlere örnektir.
Havayolu Ürünü Bileşenlerinin Özellikleri
Havayolu hizmet sunumu bileşenlerinin neler olduğu ve sahip oldukları özellikler bir önceki bölümde açıklanmıştı.
İkame Ürünlerin Özellikleri
Yolcuların havayolu taşımacılığına olan ilgisi hızlı, emniyetli, güvenli ve konforlu bir seyahat imkânı sunması nedeniyle her geçen gün artsa da diğer taşımacılık modlarının varlığı ve niteliği havayolu taşımacılığı talebini etkiler. Bilet fiyatlarının pahalı olması, sınırlı bagaj taşınabilmesi ve ulaşılmak istenilen her yere direkt uçuşun olmaması gibi sebeplerle yolcular diğer ulaşım modlarını tercih edebilirler. Ayrıca farklı fiziki şartlar ve ekonomik gelişmişlik düzeyleri nedeniyle her bölgede bütün ulaşım modları mevcut değildir. Ulaşım ihtiyacı duyanlar seçeneklerden kendilerine en uygun olan ulaşım modunu tercih edeceklerdir. Demiryolu ya da kara yolu taşımacılığının sağladığı faydalar arttıkça havayoluna olan talep azalır. Talep kısa mesafeli hatlarda ikame ürünlerle daha kolay bir şekilde yer değiştirebilir. Özellikle “hızlı trenlerle” belirli bir mesafeye kadar yapılan taşımacılık havayolu taşımacılığına önemli bir rakiptir. İkame ürünlerin havayolu karşısındaki rekabet gücünü azaltan bir diğer faktör sert coğrafi ve iklim koşullarının hüküm sürmesidir.
Havayolu Taşımacılığı Talebinde Elastikiyet
Talebin söz konusu faktörlerden etkilenme derecesi elastikiyet adı verilen bir kavramla ölçülmektedir. Talepte değişiklik yaratan faktöre “bağımsız değişken”, bu faktörden etkilenerek değeri değişen talebe ise “bağımlı değişken” denilir. Bağımsız değişkendeki bir değişim buna bağımlı olan talebi etkiler. Örneğin talebin fiyat elastikiyetinden söz ediliyorsa bilet fiyatları “bağımsız değişken”, bilet fiyatlarına bağlı olarak değişen talep miktarı ise “bağımlı değişkendir”. Bilet fiyatlarında meydana gelen %1’lik bir değişimin talebi ne ölçüde değiştirdiğini ifade eder. Bu oranın 1’den büyük olması talebin esnek olduğunu, 1’e eşit olması talebin birim esnek olduğunu ve 1’den küçük olması ise talebin esnek olmadığını gösterir. Havayolu taşımacılığı talebinde fiyat elastikiyetine etki eden bazı faktörler vardır.
Havayolu Taşımacılığı Talebinin Özellikleri
Havayolu talebi diğer endüstrilerden etkilenen ve diğer sektörlerin girdisi konumunda olan türev bir taleptir. Havayolu talebi saatlik, haftalık, aylık, dönemlik ve mevsimlik olarak sürekli değişiklik gösterdiği için dalgalı bir seyir izler. Havayolu taşımacılığı talebi; bireylerin seyahat etmeye karşı geliştirdikleri tutum ve tercihleri, yaşam tarzları, eğitim düzeyleri ve ekonomik durumları gibi faktörlere bağlı olarak değişebilmektedir. Havayolu işletmeleri talebin bu dinamik yapısı ile ellerindeki kapasiteyi en uygun şekilde eşleştirebilmek ve kârlılıklarını sağlayabilmek amacıyla altı aylık dönemler ile kış ve yaz
tarifelerini yayınlayarak bu duruma uygun pozisyon almak isterler. Eğer havayolu işletmeleri arz ettikleri ürün ile talep miktarını uygun şekilde eşleştiremezlerse kârlılıkları düşer. Bu dengeyi kurmak için dinamik fiyatlamayı yoğun bir şekilde kullanırlar.
Havayolu Taşımacılığı Sektörünün Özellikleri
Ölçek ve Kapsam Ekonomilerinden Yararlanma
Ölçek ekonomisi, işletmenin üretim (çıktı) miktarı arttıkça birim maliyetlerin azalması anlamına gelir. Havayolu işletmeleri de ölçek ekonomisinden faydalanabilmek için üretim miktarını artırmaya çalışmaktadır. Bunun için pazara sunulan Arz Edilen Koltuk Kilometre değerini artırmak gerekir. Daha büyük uçaklar kullanmak, çok sefer yapmak ve uzun mesafeli hatlarda uçmak bunun yollarındandır. Havayolu işletmelerinin büyüklükten yararlanma yolları kapsam ekonomisini kullanmaktan geçmektedir. Kapsam ekonomisi tek bir ürün üretiminde uzmanlaşmak yerine farklı ürünlerin aynı firma, marka ya da coğrafi bölgede üretiliyor olmalarının birim maliyetleri düşürmesi anlamına gelmektedir.
Oligopolistik Pazar Özellikleri
Birbirlerinin kararlarından etkilenebilecek az sayıda satıcının, çok sayıda alıcı ile karşı karşıya geldiği piyasa türüne oligopol piyasa adı verilir. Havayolu işletmeleri oligopol piyasalarda faaliyet göstermektedirler. Pazarda az sayıda havayolu işletmesi trafiğin büyük bir bölümünü taşımaktadır. Pazara giriş koşulları kolaylaştırıldığı için pazardaki işletme sayısı artsa bile zamanla yüksek miktarda sermaye gereksinimi, yoğun rekabet, kalifiye iş gücü ihtiyacı gibi nedenlerle havayolu taşımacılığındaki işletmelerin sayısı yeniden azalabilmektedir.
Kapasite Yönetiminin Güçlüğü
Havayolu taşımacılığı ekonomik ve siyasi krizler, küresel terörist faaliyetler vb. faaliyetler sonucu ortaya çıkan belirsizliklere karşı en hassas sektörlerden biridir. Bundan önceki yerel ve küresel krizlerde (11 Eylül, Covid-19 vb.) insanların hızla havayolu taşımacılığına ilgisi sınırlanmakta ve durum en çok havayolu taşımacılığı sektörünü etkilemektedir.
İş Gücü ve Yakıt Maliyetlerinin Yüksekliği
Havayolu işletmeleri yüksek teknoloji ürünü uçak ve donanım kullandıkları için nitelikli personel çalıştırmak zorundadır. Havacılık emniyeti ve güvenliği son derece önemli bir gerekliliktir ve bunda insan faktörlerinin rolü nedeniyle personel niteliği büyük önem kazanmaktadır. Havayolu işletmelerinin kontrolleri dışında kalan yakıt fiyatları büyük maliyetler yaratmakta, dalgalanmakta ve bazı bölgelerde değişiklikler göstermektedir.
Serbestleşme, Liberalleşme ve Özelleştirme
Havayolu pazarı giderek serbestleştirilmektedir. Bu durum rekabeti artırmakta ve dünya geneline yaymaktadır. Sektördeki rekabet dinamiklerini değiştiren bu gelişmeler havayolu yönetimini, havayolu ürününün özelliklerini, yolcuları ve havaalanlarını etkilemektedir.