Yardımcı uçuş kontrol yüzeyleri ise spoiler, hız freni, slat, Uçuş Kontrol Yüzeyleri - Giriş slot ve (hücum ve firar kenarı) flap yüzeylerini
Uçuş kontrol yüzeyleri, üzerlerindeki aerodinamik içermektedir. Bu yüzeylerin görevi özellikle uçağın kalkış kuvvetler değiştirilerek uçağın üç ana hareket ekseni ve iniş hareketlerinde gerekli hallerde hızı düşürmek, etrafındaki hareketlerini kontrol etmek, bazı yüzeylerin aerodinamik frenleme yapmak, taşıma ve sürükleme hareketini kolaylaştırmak veya sınırlamak, dengesiz kuvvetlerinin değerlerini değiştirmektir. durumları gidermek ve gerekli hallerde taşıma ve sürükleme kuvvetlerinin değerlerini değiştirebilmek amacı Birincil uçus ̧kontrol yüzeyleri bazı durumlarda ayrı ayrı ile kullanılan yapısal aerodinamik elemanlardır. Bu bulunmak yerine, birleştirilmiş şekillerde de uçak üzerinde elemanlar uçakta kanat, yatay kuyruk ve düşey kuyruk yer alabilirler. Bu durumda karma uçus ̧ kontrol yüzeyleri üzerinde yerleşmişlerdir. yüzeyleri olarak adlandırılırlar. Karma uçuş control yüzeyleri şunlardır: Eksen, bir cismin içinden geçen ve o cismin etrafında hareket ettiği gerçek veya hayalî bir doğrudur. Uçağın Elevon: Elevator ve Aileron yüeylerinin birles ̧mesi ile hareketleri, aerodinamik eksen takımı olarak da olus ̧an bir ucuş kontrol yüzeyidir.
adlandırılan üç temel eksen etrafında tanımlanmaktadır. Taileron: Elevator ve Aileron yu ̈zeylerinin birles ̧mesi ile Bu eksenler şunlardır: olus ̧an bir uc ̧us ̧kontrol yu ̈zeyidir. Elevon yu ̈zeyinden
• Uzunlamasına Eksen (Boyuna Eksen) farklı olarak, bu uygulamanın kullanıldıg ̆ı uc ̧aklarda kanat • Yanlamasına Eksen (Enine Eksen, Yanal Eksen) ve yatay kuyruk yu ̈zeyleri ayrı ayrı bulunmaktadır.
• Dikine Eksen (Düşey Eksen, Normal Eksen) Ruddervator: Rudder ve Elevator yu ̈zeylerinin
Uzunlamasına eksen uçağın burnundan kuyruğuna doğru birles ̧tirilmesi ile olus ̧an uc ̧us ̧kontrol yüzeyidir. Genellikle uzanmaktadır. Yanlamasına eksen uçağın kanat açıklığı V-kuyruk yapısına sahip uçaklarda kullanılmaktadır.
boyunca uzanan ve uzunlamasına eksene dik olan bir Flaperon: Flap ve Aileron yüzeylerinin birleştirilmesi ile eksendir. Dikine eksen ise, uzunlamasına ve yanlamasına oluşan uçuş kontrol yüzeyidir. Kanat üzerine eksenlerin oluşturduğu düzleme dik olan, uçağın yerleştirilirler. gövdesinin üst kısmından alt kısmına doğru uzanan eksendir. Taşıma Arttırıcı Tertibatlar- Flaplar ve Slatlar
Uçağın, uzunlamasına eksen etrafındaki hareketi(sağa- Yardımcı uçuş kontrol yüzeyleri içinde yer alan flap, slat sola) yatış, yanlamasına eksen etrafındaki hareketi(burun ve slot uygulamaları özel olarak aşıma arttırıcı tertibatlar aşağı-burun yukarı) yunuslama ve dikine eksen etrafındaki olarak adlandırılırlar. Bu yüzeyler uçağın kalkış ve iniş hareketi de (burun sağa - burun sola) sapma olarak hareketlerinde kullanılırlar; diğer uçuş hallerinde ise adlandırılır. normal şartlarda kullanılmazlar.
Uçuş kontrol yüzeyleri, belirtilen görevleri yerine Flap getirmek üzere birincil, ikincil ve yardımcı uçuş kontrol yüzeyleri olmak üzere üç gruba ayrılabilir. Flaplar esas olarak kanat açıklığı boyunca aileron ve gövde arasında ve firar kenarında yer alan elemanlardır. Birincil uçuş kontrol yüzeyleri; kanatçık(aileron), irtifa Uçaktan beklenen performansa göre tek bir hat hâlinde dümeni(elevator), istikamet dümeni(rudder), yatay ve olabilecekleri gibi iç (inboard) ve dış (outboard) şeklinde düşey stabilize(horizontal and vertical stablizer) iki kısım halinde de uçakta bulunabilirler. “İç” yüzeylerini içerir. Bu yüzeylerin görevi uçağın üç ana olarak kastedilen yerleşim uçak gövdesine yakın yerleşim; hareket ekseni olan uzunlamasına, yanlamasına ve dikine “dış” olarak kastedilen yerleşim ise kanat ucuna yakın eksenleri etrafındaki sırasıyla yatış, yunuslama ve sapma yerleşimdir. Her bir yarım kanatta bulunan flaplar hareketlerini kontrol etmektir. birbirleri ile simetrik olarak çalışırlar; eşit açılarda ve
İkincil uçuş kontrol yüzeyleri yapıları, çalışma prensipleri daima aşağı doğru açılırlar.
ve görevleri sebebiyle farklı tiplere sahip olsalar da genel Flaplar gerekli hallerde taşıma kuvvetini artırmak için olarak “tab” ismini alırlar. İkincil yüzeyler esas olarak, kullanılan elemanlardır. Flaplar, yüksek hücum açısında birincil yüzeylerin hareketlerini kimi zaman ve/veya düşük hızda stall durumuna girmeyi önleyip kolaylaştırmak kimi zaman da sınırlamak amacıyla taşıma kuvvetini iki-iki buçuk katına kadar arttırabilirler. kullanılan yüzeylerdir. Bazı durumlarda ise uçağın sürekli Bu yüzeyler kullanıldıklarında, profilin eğriliğini olarak maruz kaldığı dengesiz bir durumu talep edilen süre dolayısıyla hücum açısını ve/veya kanat alanını boyunca düzeltmek için kullanılırlar. Bu yüzeyler, değiştirebilirler. Aynı zamanda sınır tabaka kontrolünü birincil yüzeylerin firar kenarlarına yerleştirilirler. mümkün kılan flap uygulamalarıda bulunmaktadır. Yaptıkları görevlere ve mekanizmalarındaki farklılıklara bağlı olarak denge tabı, ters-denge tabı, servo tab, ayar Flap Tipleri: Gününmüz uçaklarında kullanılan en temel tabı vb. farklı isimler alabilmektedirler. firar kenarı flap tipleri düzlem flap, bölünmüş kenarlı flap,
zap flap, yarıklı flap ve fowler flap olarak adlandırılır.
1
Flaplar bahsedildiği üzere her ne kadar genel olarak firar hücum açısı, yani αstall değeri, arttırılmaktadır. Böylelikle kenarına yerleştirilseler de bazı durumlarda hücum kenarı de stall oluşumu geciktirilmektedir. flapları olarak adlandırılan uygulamalarda görülebilmektedir. Kruger flap ve öne doğru bükülmüş flap, hücum kenarı flap uygulamalarına örnektir.
Düzlem flap uygulamasında yüzey, kanat firar kenarına bir menteşe yapısıyla tutturulmuştur. Flap aşağı yönde saptırılarak kanatın o bölgedeki eğriliği yani hücum açısı değiştirilmektedir.
Bölünmüş kenarlı flap uygulamasında ise kanat firar kenarının üst yüzeyi sabit kalırken alt yüzey menteşeli bir yapıyla aşağı doğru saptırılmaktadır.
Zap flap, aslında bölünmüş kenarlı flap uygulamasının farklı bir versiyonudur. Bu yapıda kanat firar kenarının üst yüzeyi sabit kalırken alt yüzey menteşeli bir yapıyla hem aşağı doğru saptırılmakta hem de bir miktar kaydırılmaktadır.
Yarıklı flap uygulamasında, flap yüzeyi aşağı yönde saptırıldığında flap ve kanat yüzeyleri arasında “yarık(slot)” olarak adlandırılan bir hava geçiş boşluğu yaratılır. Bu uygulamada hem kanat eğriliği değişirilmekte hem de sınır tabaka kontrolü yapılmaktadır.
Periskopik flap olarakta adlandırılan fowler flap uygulamasında ise flap yüzeyi kapalı konumda iken kanat firar kenarı içine gömülü durumdadır.
Çift yarıklı ve üç yarıklı gibi çoklu yarıklı flapta ise yarıklı flap ve fowler flap uygulamaları birleştirilmiştir.
Kruger flap uygulamasında, hücum kenarına yerleştirilen flap yüzeyi kapalı konumda iken kanatla bütün hâlinde, kanat alt yüzeyine doğru bulunmaktadır.
Slat
Hücum kenarı uygulamaları olan slat yüzeyleri hareketli ve/veya yarıklı (slotted) bir yapıya sahip olabilirler. Bu yüzeyler çoğunlukla kalkış hareketinde taşıma kuvvetini arttırmak üzere kullanılırlar. Her iki yarım kanatta bulunan slat yüzeyleri birbirleri ile simetrik olarak çalışırlar. İleri yönde ve/veya aşağı sapma şek- linde hareket ederler.
Yarıklı flap ile firar kenarında yapılan sınır tabaka kontrolü, slat/slot uyguamasında daha başta, hücum kenarında yapılmaktadır. Bu uygulama ile hücum kenarında yaratılan boşluk ile yüksek basınç bölgesinden gelen hava üst yüzeye çıkar ve yüzeyi yalayarak geçip orada ince bir hava tabakası oluşturur. Böylelikle o bölgede, üstten gelen hava zerreciklerinin yüzeyle sürtünmesi azalır ve hava zerrecikleri daha hızlı hareket eder. Bu da taşıma kuvvetinin artmasına sebep olur.
Taşıma arttırıcı tertibatlar ve (CL, αstall) ilişkisi
Flap, slat ve bu yüzeylerle birleştirilen slot uygulamaları eğriliği, hücum açısını ve yüzey alanını değiştirerek, sınır tabaka kontrolü yapılmasına olanak sağlayarak, özellikle düşük hızlarda taşımaya olumlu katkı sağlar. Aynı zamanda bu uygulamalar ile tutunma(taşıma) kaybı