Giriş arızası olabileceği gibi, çok motorlu uçaklarda motorlardan birinin duracağı göz önüne alınır ve bu anda Uçakların iniş-kalkış ve yerdeki hareketlerinde, yer ile pilotun kalkıştan vazgeçerek uçağı pist sonuna kadar teması sağlayan uçağın yatay ve düşey hareketinden frenleyerek durdurabilmesi istenir. İniş takımlarının bu dolayı oluşan yükleri karşılayan komponentlere iniş durumda görevini tam olarak yapması beklenir. Kalkış takımı denir. Uçak iniş takımları, uçağın inişi ve yerdeki yapan bir uçak, mümkün olan en kısa zamanda hızlanmalı hareketlerinde, uçağın tüm ağırlığını taşırlar. İniş takımları ve tırmanış hızına ulaşmalıdır. Bunun için de iniş uçağın birincil yapı elemanlarına bağlanırlar, şekilleri takımlarının meydana getirdiği parazit sürüklemeyi bir işe uçağın dizaynına ve kullanım amacına göre an önce azaltmak gerekir. değişmektedir. Uçaklarda kullanılan iniş takımları son derece pahalı ve karmaşık sistemlerdir. İniş takımlarının İniş Hareketi dizaynı ve imalatı çok önemlidir. İlk iniş takımları, uçağın İniş yapan bir uçak, yere değdiği zaman hem yatay hem de yerde kaymasını sağlayacak basit tahtadan yapılmış düşey hız bileşenlerinin kinetik enerjisini taşımaktadır. kızaklardı. Ancak kızakların kullanım zorluğu ve gövdeyi İniş takımlarının yere temasından önce pilot uçağı yere tam taşıyamaması nedeniyle tekerleklerden imal edilen paralel uçuş yapacak şekilde düzeltir ve uygun olan en iniş takımları geliştirildi. Wright kardeşlerin ilk küçük düşey hız ile tekerlekleri yere değdirir. uçuşlarında kullandıkları at arabası tekerleklerine Aerodinamik, motor ve tekerlek frenleri kullanılarak, uçak benzeyen yapıdaki basit şekilleriyle uzun süre yerde emniyetle taksi yapacağı hıza düşürülür ve kullanılmıştır. Zaman ilerledikçe uçakların gelişmesiyle durdurulur. bu basit yapıdaki iniş takımları da ihtiyacı karşılayacak şekilde geliştirilmiştir. İniş takımları, uçak ağırlığının %3- İniş Takımı Çeşitleri %7’sini ve uçak maliyetinin %2-%4’ünü oluşturmaktadır. İniş takımlarının şekilleri uçağın dizaynına ve kullanım Uçakların iniş takımlarını;
amacına göre değişmektedir. Çoğu iniş takımı, uçak pisti • İniş takımlarının yerleştirilmesine göre, gibi sert yüzeylerde uçağın kolay hareket edebilmesi için • İniş takımlarının sabit ve içeri alınabilir olmasına tekerlekli olarak yapılır. İniş takımları ihtiyaca göre göre iki şekilde sınıflandırabiliriz. çeşitlilik göstermektedir. Suya iniş yapabilmek için bot şeklinde, kar veya buza inebilmek için kızak şeklinde, İniş Takımlarının Yerleştirilmesine Göre Yapılan karaya inebilmek için ise tekerlekli iniş takımları çeşitleri Sınıflandırma
vardır. İniş takımları yerleştirilme düzenine göre üç gruba
İniş Takımlarının Görevleri ayrılırlar. Bunlar:
İniş takımları, çok genel olarak, ana iniş takımları ve • Kuyruk tekerlekli iniş takımı yardımcı iniş takımlarından meydana gelmektedir. Ana • Tandem iniş takımı iniş takımları uçağın üzerine binen yükleri absorbe • Burun tekerlekli iniş takımı
ederken, yardımcı iniş takımları uçağa yerde yön vermeye Kuyruk Tekerlekli İniş Takımı: Kuyruk tekerlekli iniş yarar. İniş takımı sisteminin üç temel görevi vardır. takımları, çok eski uçaklarda da kullanıldığı için bu Bunlar; yerleştirme tipi konvansiyonel olarak da adlandırılır. Tek
• Uçağın kalkış-inişlerde ve yerdeki hareketlerinde motorlu hafif uçaklarda uçağın burun kısmında motor ve üzerine binen yükleri, sahip olduğu sistemlerle motorla ilgili teçhizat ve çoğu zaman yakıt deposu sönümlemek, bulunduğu ve iniş takımı yerleştirmek zor olduğu için • Uçağın yerdeki hareketlerini sağlayan tekerlek, kuyruk tekerlekli iniş takımı tercih edilmektedir. Bu iniş fren ve yön sistemi gibi ünitelerini üzerinde takımının yetersizlikleri;
taşımaktır. • Pilotun önünü iyi görememesi ve bu yüzden
İniş takımlarının genel görevleri; yerde hareket, kalkış ve yerde emniyetle hareket edememesi, iniş olarak üç başlık altında toplanabilir. • Frenlemede uçağın burnunun üzerine dikilmesi tehlikesi sebebi ile maksimum frenleme Yerde Hareket yapılamamasıdır.
Uçağın yerdeki hareketi, taksi hareketi ve inişten sonra Tandem İniş Takımı: İniş takımlarının kanat içine duracağı yere kadar gelmesinden ibarettir. Uçağın yerde yerleştirilmelerinin zor olduğu uzun, ince ve kısa kanatlı hareket etmesi ile ilgili en önemli konu uçağa yön uçak modellerinde gövde altı iniş takımları kullanılır. Bu verilmesidir. tip uçaklarda kanatlarda iniş takımlarının yerleştirilmeleri
Kalkış Hareketi için yeterince boşluk yoktur.
Kalkış; hızlanma, yerden kesilme ve tırmanışa geçmek Burun Tekerlekli İniş Takımı: Kuyruk tekerlekli iniş için uçağın burun yukarı yönelerek yerden uzaklaşmaya takımlarında karşılaşılan olumsuzluklar burun tekerlekli başlamasıdır. Kalkışa başlamış olan bir uçakta motor iniş takımlarında ortadan kaldırılmıştır. Bu tip iniş
takımları, jet uçaklarında yaygın olarak kullanılır. İki ana bağlayıcılarla ana dikmeye monte edilmiştir. Kenar iniş takımı her kanadın altına, burun iniş takımı da uçağın dikmesi iniş takımı içeri alınırken menteşeden katlanır. burun kısmının altına yerleştirilmiştir. Ana iniş takımları Sürükleme dikmesi, ana dikmenin dengede kalmasını uçağın ağırlık merkezinin arkasında, yardımcı iniş takımı sağlar. Bir noktası ana dikmeye bağlı iken diğer noktası ise ağırlık merkezinin önündedir. Bu yapıda, uçağın bağlantı parçasına bağlıdır. Ana dikme, uçak yapısına burnunun yukarı kalkma riski az olduğu için frenler tam bağlı olan bir silindir ile tekerleğe bağlı olan bir piston kuvvetle uygulanabilir. Uçağın yer hareketlerinde görüş kolundan oluşmaktadır. İnişte, tekerleğe etkiyen kuvvet, imkanı daha iyidir. Bu tip iniş takımı dizaynı, inişlerde pistonun (dikme şaftının) silindir içinde hareket etmesine uçağın takla atma riskini de ortadan kaldıran bir etkendir. neden olacaktır. Dikmeler, üzerlerine etkiyen yükü Burun tekerlekli iniş takımı günümüz uçaklarında da sönümleyen, dâhilî veya harici amortisörlere sahiptirler. yaygın olarak kullanılan iniş takımı çeşididir. Haricî Amortisörlü Dikmeler: Adından da anlaşılacağı İniş Takımlarının Sabit ve İçeri Alınabilir Olmasına gibi amortisör dikmenin haricinde bir yerdedir. Amortisör, Göre Yapılan Sınıflandırma dikmenin üzerine binen yükü karşılar.
Sabit İniş Takımı: Çoğu küçük, tek motorlu, hafif Dahilî Amortisörlü Dikmeler: Amortisörlerin dikmenin uçaklarda sabit iniş takımı kullanılır. Yüksek hızda içinde yer aldığı bu tür dikmeler, uçaklarda yaygın olarak uçmaları gerekmeyen bu uçaklarda, yapı basitliği ve kullanılırlar. ekonomisi ön plana alınarak iniş takımlarını sabit yapmak Dikme yapısı, uçak yapışına bağlı olan bir silindir (dış en iyi çözümdür. Sabit iniş takımları dışarıda durur ve silindir) ile tekerleğe bağlı olan bir pistondan (veya iç kullanıma hazırdır. Bu tip uygulamada, iniş takımları silindirden) oluşmaktadır. Uçağın inişinden hemen önce, parazit direncini minimuma indiren damla biçimli iniş takımları açılmış durumdadır. İnişten önce iniş kaportalarla örtülürler. takımları açılmışken piston kolu tamamen dışarı çıkmış İçeri Alınabilir İniş Takımı: İçeri alınabilir iniş takımları, (uzamış) durumdadır. Tekerlek yere değdiğinde, darbe kalkıştan hemen sonra gövde veya kanat yapısı içerisine anında, piston silindir içerisine doğru hareket eder. Ölçüm alınabilir yapıya sahiptir. İniş takımları, uçak inişe pimi de pistonla beraber yukarı doğru hareket eder. Bu geçmeden hemen önce aşağıya indirilerek tamamen hareket sırasında, silindir alt bölümünde sıkışan sıvı dar açılmış duruma getirilir. İniş takımları, açıkken büyük bir kanallardan üst bölmeye doğru akışa zorlanır. Üst sürükleme kuvveti meydana getirirler ve uçağın hızı bölmede bulunan basınçlı hava tekerleğin yere çarpması arttıkça iniş takımlarının meydana getirdiği sürükleme sonucu meydana selen şok etkisine karşı bir direnç daha da artar. Bu nedenle uçak hızları arttıkça parazit yaratarak tampon görevi yapar, hidrolik sıvı işe amortisör direnç oluşturan iniş takımlarının, uçak yapıları içine görevi yapar. Fakat basınçlı hava, tek başına bütün şoku alınmaları gereksinimi doğmuştur. kaybetmeye yeterli değildir. Dar kanallar sıvı akışını geciktirir. Sıvı akışına karşı olan direnç, dar kanallardan İniş Takımı Dikmelerinin Yapısı geçen sıvı akış hızının artması oranında fazlalaşır. İniş
Günümüzde kullanılan modern uçaklarda iniş takımları takımı dikmeleri, dar kanallar ve ölçüm pimleri sayesinde içeri alınabilir yapıya sahiptir. İniş takımları, taksi hareketi meydana gelen sıvı akışına karşı meydana gelen direnç ve sırasında uçağı taşımanın yanı sıra, iniş sırasında uçağın sıkıştırılmış gaz sayesinde iniş yüklerini karşılarlar.
üzerine binen darbeli yükleri de karşılamalıdırlar. Bazı Dikmeler, silindir ve piston bölümlerinden meydana iniş takımları darbeli yükleri gövdeye dağıtarak gelmiştir. Silindir bölümü sabit, piston bölümü gönderirler, bazıları da şoku sönümleyerek ışı enerjisine hareketlidir. Piston, dikey eksende aşağı ve yukarı hareket çevirirler. Şok sönümleyiciler polimerik, metalik yaylar eder ve kendi ekseni etrafında dönebilecek yapıdadır. veya piston-silindir şeklindeki amortisörlerden Pistonun kendi ekseni etrafında dönüşünü engelleyen ve oluşmaktadırlar. İnişte, iniş takımı tarafından tekerleğin hareket yönünde kalmasını sağlayan parçalara sönümlenmesi gereken enerji hem dikme hem de tekerlek makas adı verilir. Makaslar pistonun yukarı aşağı lastiği tarafından karşılanacaktır. Her iki eleman da yük hareketini engellemez, sadece pistonun kendi etrafında altında sıkışacak ve kendi payına düşen enerjiyi dönüşüne engel olur. Makaslar iki parçadan meydana sönümleyecektir. İniş takımları görevlerini yerine gelir. Bunlar; getirmek için birçok sisteme sahiptir. • üst makas, Dikmeler • alt makas Dikmeler, uçak yere indiğinde oluşan sarsıntı ve darbeleri Üst makas dikme şilindir bloğuna, alt makas işe piston sönümleyerek uçağın ana yapısını korurlar. Uçağın burun üzerinde bulunan sabit bir kulakçığa tespit edilmiştir. kısmındaki dikmeler, burun dikmesi, arka kısmındaki dikmeler ise ana dikme olarak adlandırılırlar. Kenar Ana iniş takımlarının açılması ve toplanmasını sağlayan dikmesi ve sürükleme dikmesi ana dikmenin elemanlara hareket ettirici (akçüatör) adı verilir. İniş parçalarıdır. Bunlar ana dikmenin dengede kalmasını takımları kilit mekanizmalarına sahiptir. Kilit sağlarlar. Kenar dikmesi iki parçadan oluşur ve mekanizmaları, uçak yerde iken iniş takımlarının aşağıda
kilitli pozisyonda kalmasını, uçak havadayken iniş bir lamba vardır. Kumanda kolunun topuzu içinde bulunan takımlarının, yuvasında hareket etmemelerini sağlar. Her kırmızı lamba, iniş takımları aşağı ve yukarı konumda değişik tip uçağın iniş takımlarının gövde veya kanat kilitsizken sinyal vererek, dikmelerin emniyetsizliğini ikaz altındaki yuvalarında tutulma yöntemleri değişiktir. Bazı eder. Bu ikaz sistemi, uçağın hızı, irtifası ve gaz kolunun uçakların iniş takımları yukarıda hidrolik basınç altında konumu ile ilgilidir. tutulurken bazı uçaklarda kilit mekanizması veya Üç adet yeşil renkli emniyet ikaz lambası: İniş takımları kancalarla sabit tutulurlar. Kilit mekanizması da hidrolik sadece açık ve aşağıda kilitli iken yanarak emniyetsiz bir olarak çalışır. durumun olmadığını bildirirler. Üç yeşil lambanın ortada Burun dikmesinin, ana dikme ile çalışma prensipleri olanı burun dikmesi, diğer iki lamba sol ve sağ iki ana iniş benzerdir. Burun ana dikmeden farkı ise uçağa taksi takımı ile ilgilidir. İniş takımlarının üzerinden gövde hareketi sırasında yön vermesidir. Bu görev için dikme ağırlığı kalktığı zaman herhangi bir arızadan dolayı levye üzerine bir damper ünitesi ilave edilmiştir. Burun yukarı pozisyona gelmiyorsa aşağı kilitlemeyi iptal dikmesine verilen kumanda, damper ünitesi vasıtasıyla düğmesi ile iniş takımlarını en kısa zamanda yukarı tekerleklere iletilir. Uçağa yön vermek için burun konuma almak mümkün olur. dikmesinin kullanılması bir problemi de beraberinde İniş takımlarının acil durumda açılması: Uçak getirir. sistemlerinin pek çoğunda normal çalışma sistemine İniş takımı kapakları: İniş takımı yuvasının aerodinamik alternatif olarak acil durum çalıştırma yöntemleri de direncini azaltmak için kapaklara ihtiyaç vardır. İniş vardır. Bir uçağa ait iniş takımlarının, acil durumda takımı kapakları, parazit sürüklemeyi azaltmak ve çalıştırılabilmesi için iniş takımı sistemini çalıştıran türbülans nedeni ile meydana gelecek titreşimleri yok hidrolik ve elektrik sistemlerin devreden çıkmış olması etmek için uçuş süresince kapalı tutulur. Bu kapaklar, ya gerekir. İniş takımlarının, inişi gerçekleştirmek için dikme bacağına sabit olarak bağlanırlar ve dikme açılması gerekir. Bunun için ana bordo panelinde bulunan kapandığı zaman yuvayı örterler ya da ayrı parçalar olarak kol çekilerek iniş takımlarının açılması sağlanır. menteşelerle uçak yapısına bağlanırlar. Genel olarak, kapaklar iniş takımları içeri alınırken kapanmaya, İniş Takımı Tekerlek ve Fren Sistemleri
açılırken de açılmaya başlarlar. Tekerlekler
İniş Takımları Kontrol Ve Gösterge Sistemleri Uçak tekerlekleri, iniş takımı sisteminin önemli elemanlarındandır. Uçağın yer ile temasını tekerlekler İniş takımları kontrol levyesi, normal durumlarda iniş sağlar. Tekerleklerin üzerine monte edilmiş lastikler, iniş- takımlarının açılıp kapanmasını sağlar. Şekli iniş takımı kalkış ve taksi hareketleri sırasında uçağın tüm ağırlığının tekerleğine benzediği için diğer levye ve kumanda taşınmasına destek olurlar. Tekerleklerin yapımında kollarından kolaylıkla ayrılır. İniş takımı pozisyon kullanılan malzeme uçağın tipine göre değişir fakat gösterge sistemi, içeri alınabilir iniş takımına sahip genellikle alüminyum alaşımları, magnezyum alaşımları, uçaklarda çok gerekli bir sistemdir. Bu sistem iniş yüksek mukavemetli alaşımlı çelikler, titanyum alaşımları takımlarının açık ve kapalı pozisyonda emniyetli olarak gibi malzemeler kullanılmaktadır. Ana iniş takımı kilitlenip kilitlenmediğini gösterir. tekerlekleriyle burun iniş takımı tekerlekleri özellikleri İniş Takımları Kontrol Levyesi bakımından birbirine benzer yapıdadır. Ana iniş takımı tekerlekleri, frenleme ünitesine sahiptir. Fren ünitesi Mekanik olarak çalışan sistemlerde kontrol levyesi yukarı, tekerleğin iç parçası üzerindedir. aşağı ve kapalı olmak üzere üç tip pozisyona sahiptir. Levye açık pozisyona alındığında iniş takımları açılır. Fren Sistemi Uçak yerde iken levyenin yukarı pozisyona gelmesi sistem Fren sistemleri kalkış, iniş ve pist üzerindeki hareketleri tarafından önlenir. Böylece uçak yerde iken iniş sırasında uçağın hızını azaltmak ve belli bir zamanda da takımlarının kapanması önlenerek istenmeyen kazalar durdurulmasını sağlamak için tasarlanmıştır. Bazı önlenmiş olur. durumlarda taksi sırasında yön vermeye de yararlar. Çoğu Kumanda Paneli fren sisteminde, rudder pedallarına mekanik ve/veya hidrolik bağlantılar, pilotun frenleri kontrolünü sağlar. İniş takımları kumanda paneli dört bölümden oluşur: Frenlemenin temeli, kinetik enerjinin sürtünme ile ısıya 1. Topuzlu iniş takımları kumanda kolu çevrilmesinden ibarettir. Frenleme sırasında, fren sistemi 2. Üç adet yeşil renkli emniyet ikaz lambası üzerinde çok büyük yük ve ısı artışı meydana gelir. Bu 3. Aşağı kilitlemeyi iptal düğmesi yüzden bu sistemlerin kontrollerinin, bakımının ve 4. Gürültü ve korna susturma düğmesi ayarlarının çok iyi yapılması gerekir. Uçaklarda kullanılan fren tipleri; tek diskli, çift diskli ve çok diskli frenler Kumanda kolu: Topuzlu iniş takımları kumanda kolu olmak üzere üç gruba ayrılır. olarak da isimlendirilen bu kol, genellikle bir iniş takımına veya tekerleğe benzer saydam plastikten yapılmış olup Fren sistemleri güvenlik amacıyla kendi içinde alt topuzun içinde gereken durumlarda kırmızı olarak yanan sistemlere ayrılmıştır. Bunlar;
• Normal Fren • Alternatif Fren • Park Freni • Uçuş Freni • Kayma Önleyici Fren • Otomatik Fren
Normal Fren: Normal fren sistemi, yeşil hidrolik sistemden beslenir. Sistemde frenlemeden sonra fren kuvvetini oluşturan sıvının geri dönmesini sağlayan dönüş hattı bulunur.
Alternatif Fren: Alternatif fren sistemi yapısı itibarıyla normal fren sistemine benzer, sadece sistemin hidrolik beslenme kaynağı farklıdır. Yeşil hidrolik sistem, besleme yapamadığı zaman frenleme için besleme hattını mavi hidrolik sisteme bağlar.
Park Freni: Park freni uçak yerde iken kullanılan fren sistemidir. Park freni, uçak park alanına çekildiği zaman uçağın ana iniş takımı tekerleklerine yapılan frendir.
Uçuş Freni: Uçak yerden kesildikten sonra iniş takımları koluna bağlı olarak ana dikme tekerleklerini frenlemek ve dönmeden yuvalarına girmelerini sağlamak için kullanılır.
Kayma Önleyici Fren (Antiskid Fren Sistemi): Yüksek hızlı uçaklarda, frenleme sırasında problemle karşılaşılmaması için çok küçük tekerlek kullanımı ve tekerleklerin yüksek basınçla şişirilmesinden kaçınılır. Normalde, frenleme, pilotların pedallara uyguladığı kuvvetle orantılıdır. Fakat uçakların pilotların tekerlekleri hissedemeyeceği kadar büyümesinden sonra kayma ya da kızaklamasız frenleme yapabilmek için antiskid fren sistemi geliştirilmiştir. Antiskid sistem tekerleklerin frenleme etkisiyle kilitlenerek kaymasını önleyen ilave bir sistemdir. Bu sistem tekerlek hızını kademeli olarak azaltır. Tekerleğin yavaşlama hızı sürekli olarak denetlenerek, maksimum fren etkisi için yeterli basıncın tekerleklere uygulanması sağlanır.
Otomatik Fren: Bazı uçakların iniş ve kalkışları sırasında pilota düşen görevler mümkün olduğunca azaltılmıştır. Amaç meydana gelebilecek anormal durumlardaki panik havasını azaltıp uçağın emniyetini sağlamaktır. Otomatik fren sistemi, bu amaçla dizayn edilmiş bir sistemdir. Görevi inişte ve kalkışta uçağın hızını antiskid sistemle birlikte yavaşlatmaktır.