Tasarım Etiği ve Hukuku — Ünite 7 Soru-Cevap

Görsel iletişim, belli bir dilin konuşulmasına gerek kalmadan, tüm insanlar arasında aynı duygu ve hissi yaratır.

Gördüğümüz nesne biçiminin görüntüsünün dünyanın her noktasında algılanma şekli aynıdır; ortak bir dildir.

Görsel iletişimin dili daha sınırlı olsa da evrensel olduğu için çok daha kapsayıcı ve birleştiricidir.

İşitsel sistem iletişiminden farklı olarak, görsel iletişimde üretilen mesajların kalıcılığını ve etkinliğini koruma kabiliyetinin daha fazla olduğu söylenebilir.

Görsel iletişimin bu özelliği kalıcı olmasını ve belge olarak kullanılmasını sağlar.

1. Bazen büyük işletmeler veya aynı sektörde çalışan tacirler, birbirleriyle rekabet etmeleri gerekirken, gizlice birbirleriyle anlaşabilmektedirler. Örneğin, ikisinin de 400 TL’den daha düşük fiyata satmamaları konusunda uzlaşabilirler.

2. Büyük bir sektörde o pazarı elinde tutan tacir (hakim durumdaki işletme), o sektördeki daha küçük işletmeleri bünyesinde toplayabilmektedir. Örneğin, onları baskıyla ya da satın alarak elde edebilmektedir. O sektörde hakim durumda olup bu durumu kötüye kullanabilmektedir. Örneğin, belirli sayıda büyük yatak şirketi olduğunu varsayalım. Bir yatak şirketinin diğer yatak şirketlerini satın alması hâlinde, bütün yatak şirketlerinin aynı grubun eline geçmesi hâlinde, rekabet hakkı ortadan kaldırılmış olur.

Haksız rekabet, kamuya kanunla tanınmış rekabet hakkının kötüye kullanılması, hukuk ve dürüstlük kurallarına aykırı davranılması anlamına gelir.

Haksız rekabet;

1. Rakibi,
2. Müşteriyi ve
3. Ekonomik düzeni, korur.

Türk hukukunda haksız rekabete ilişkin hükümler, esas itibariyle 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) Madde 54 ve devamında (54 ila 63üncü maddeleri) ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu Madde 57’de düzenlenmiştir.

 TTK, haklı rekabet eden ilk rakibi sonradan gelen, kötüniyetli ve rekabet hakkını kötüye kullanan ikinci kişiye karşı korur. Yani bir anlamda, haksız rekabet hükümleri, bu rakipler arasındaki ilişkiden doğmuştur. Fakat zamanla gelişmiştir. Haksız rekabetin korunması ve engellenmesi yoluyla hem dürüst rakip korunmuş, hem de müşteriyi korunmuş olur.

Haksız rekabet TTK’da düzenlenmekte olduğu için sadece tacirlere özgü müdür? Sadece tacirlere özgü değildir. Tacirler arasında olabileceği gibi, esnaf arasında da ya da iş rekabeti ilişkisi olmayan müşteri ile işletmeci
arasında da olabilir. 

1. Haksız rekabet nedeniyle zarar görmüş veya zarar tehlikesi içinde olan kişi (genellikle rakip),
2. Haksız rekabet nedeniyle zarar görmüş veya zarar tehlikesi içinde olan müşteri ve
3. Tüketici dernekleri, esnaf odaları, birlikler, ticaret ve sanayi odaları vb.

Kusur şart değildir. Bir kimse, kusursuz olarak da haksız rekabetin oluşmasına sebep olabilir ve kendisi aleyhine tespit, önleme ve düzeltme davaları açılabilir. Kusur, sadece haksız rekabet nedeniyle açılacak tazminat davaları
(maddi ve manevi tazminat davaları) için aranmaktadır. (TTK Madde 56/1-d) Zararın ise kendisi şart değildir. Ancak, en azından, zarar tehlikesinin olması gerekmektedir. Zarar, kusurda olduğu gibi, haksız rekabetin oluşması için değil, sonuçları için önemlidir. Gerçekleşmiş zarar miktarı, yine sadece tazminat için önem taşımaktadır. 

 Haksız rekabet hâlleri sınırlı sayıda değildir. Ancak TTK Madde 54’te genel bir tanım yapılmaktadır ve bu hüküm, haksız rekabete ilişkin genel hüküm niteliğindedir. TTK Madde 55’te ise uygulamada sık karşılaşılan toplam 23 tane önemli haksız rekabet hâli örnek olarak sayılmaktadır. Bir başka deyişle, sayılan hâller sınırlı sayıda olmayıp en sık rastlanan hâllerden oluşmaktadır. Bu sayılan hâllerden birine girmeyen ama haksız rekabet olarak düşündüğünüz bir durum varsa ve bunun TTK Madde 54’teki genel tanıma girdiğini düşünüyorsanız, yine haksız rekabetten söz edilecektir.

Haksız rekabet, kamusal bir kurum değildir. Bir başka deyişle, haksız rekabet fiilini işleyene karşı devlet harekete geçmemekte ya da bakanlık otomatik olarak harekete geçmemektedir. Tamamen dava açmaya dayalı bir sistem vardır. Haksız rekabet, tipik bir özel hukuk haksız fiil türüdür. Kişilerin dava açması gerekmektedir.

Açılabilecek davalar şunlardır:
1. Tespit talebi/davası: Davalının davranışın haksız rekabet oluşturup oluşturmadığının tespiti amacıyla açılan davadır.
2. Haksız rekabetin men’i (önlenmesi/durdurulması) davası: Bu davanın açılması için haksız rekabet fiilinin devam ediyor olması veya haksız rekabet fiilinin tekrarlanacağı konusunda güçlü belirtiler bulunması gerekir.
3. Haksız rekabetin ortadan kaldırılması (ref’i/eski hâle iadesi) davası: Haksız rekabet sonucunda ortaya çıkan maddi durumun ortadan kaldırılması talep edilir.
a. Beyanların düzeltilmesi talebiyle: Haksız rekabet, kötüleme, yanlış veya yanıltıcı beyan ve eylemler ile yapılmış ise, bunların nasıl düzeltileceği, mahkeme hükmünde açıkça belirtilir.
b. Kaçınılmaz ise, araç ve malların imhası talebiyle: Örneğin; ticari sırlardan yararlanarak imal edilen makinenin imhasına karar verilebilir. Örneğin; iltibasa neden olan taklit marka, etiket, ambalajların sökülmesi, silinmesi, imalat ve ticaret sırlarını içeren belge ve formüllerin iadesi istenebilir. Müşteri isteyemez!
4. Tazminat davası:
- Mesleki birlikler isteyemez.
- Zarar + kusur şarttır.
- Talep türleri:
a. Maddi tazminat:
i. Davacının zararı veya
ii. Davalının elde etmesi muhtemel gelir
b. Manevi tazminat

Müşteri, haksız rekabetin kaldırılmasını isteyebilir. Müşteri, sadece bu kapsamda istenebilecek olan araç ve malların imhasını isteyemez. Diğer iki davacı ise araç ve malların imhasını isteyebilir.

Haksız rekabet, haksız fiil türüdür. Borçlar Kanunu’nda haksız fiil için öngörülen zamanaşımı süresi 2 ve 10 yıl olmasına rağmen, haksız rekabette daha kısa bir zamanaşımı süresi öngörülmüştür. Davacının fiili ve faili öğrenmesinden itibaren 1 yıl, her durumda fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren 3 yıl içinde bu davaların açılması gerekmektedir.

Dava, faile yani haksız rekabet fiilini bizzat işleyen kimseye karşı açılır. Aynı zamanda faili yanında çalıştıran kişiye de dava açılabilir. Ayrıca, TTK Madde 58’de basın, yayın, iletişim ve bilişim kuruluşlarının sorumluluğu düzenlenmektedir. 

Hukukî sorumluluk yanında, bazı haksız rekabet fiilleri ayrıca birer suçtur. Bu suçların cezası da Türk Ceza Kanunu’nda değil, TTK’da düzenlenmiştir. Dolayısıyla, haksız rekabet, ceza sorumluluğuna da yol açmaktadır. TTK Madde 62’ye göre, bu durumlar 2 yıla kadar hapis cezası veya adli para cezası ile cezalandırılmaktadır. Ancak, hapis cezası 2 yıla kadar olunca ertelenme söz konusu olduğu için, uygulamada haksız rekabetten kimsenin hapis cezası aldığı görülmemektedir.

TTK Madde 62/1-a’da, hapis veya adli para cezasını gerektiren haksız rekabet fiilleri, şu başlıklar
altında gösterilmiştir:
1. TTK Madde 55’de yazılı haksız rekabet fiillerinden birini kasten işleyenler,
2. Kendi icap ve tekliflerinin rakiplerininkine tercih edilmesi için kişisel durumu, ürünleri, iş ürünleri, ticari faaliyeti ve işleri hakkında kasten yanlış veya yanıltıcı bilgi verenler,
3. Çalışanları, vekilleri veya diğer yardımcı kimseleri, çalıştıranın veya müvekkillerinin üretim veya ticaret sırlarını ele geçirmelerini sağlamak için aldatanlar,4. Çalıştıranlar veya müvekkillerden, işçilerinin veya çalışanlarının ya da vekillerinin, işlerini gördükleri sırada cezayı gerektiren bir haksız rekabet fiilini işlediklerini öğrenip de bu fiili önlemeyenler veya gerçeğe aykırı beyanları düzeltmeyenler.

Haksız rekabet hukuku, fikri mülkiyet haklarını doğrudan korumaz. Haksız rekabet düzenlemeleri, rekabet hakkının kötüye kullanılmasına ve karışıklığa karşı dolaylı bir koruma sağlamaktadır.

Fikri mülkiyet hakları bakımından kümülatif (çoklu) koruma ilkesi kabul edilmektedir. Bir başka deyişle, bir fikri çalışma, fikri mülkiyeti düzenleyen birden çok yasal düzenlemenin koruma şartlarını taşıyabilir. Örneğin, bir üründeki hem tasarım, hem buluş, hem marka aynı anda korumaya tabi olabilir. Bir fikri ürün birden çok yasal düzenlemenin koruma şartlarını aynı anda karşılıyorsa, hak sahibi, birden çok yasal düzenlemeye dayanabilir.

Fikri mülkiyet ve haksız rekabet mevzuatı arasında, özel hüküm - genel hüküm ilişkisi devreye girmektedir. Bu ilişkide ilk olarak özel hükümler uygulanmaktadır. Özel hükümler, konusunu tamamen kapsadığı ve daha kapsamlı ve üstün bir koruma sağladığı durumlarda genel hükümlere üstün gelir.

Bir ürünün ambalaj tasarımı haksız rekabet hükümleri kapsamında korunabilmesi Yargıtay'a göre mümkündür. Buna Amerikan hukukunda “trade dress” denilmekte olup, Türk doktrininde ve mahkeme kararlarında ticari form veya ticari giysi veya ticari sunuluş şekli olarak adlandırılmaktadır.