Tasarım Etiği ve Hukuku — Ünite 5 Soru-Cevap

Fikri mülkiyet hakları kapsamında korunan haklar; fikir ve sanat eserlerine ilişkin haklar (copyright) ve sınai mülkiyet haklarıdır. fikri mülkiyet hakları  Ülkemizde 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile korunmaktadır. Bu Kanun kapsamında fikri mülkiyet haklarının korunabilmesi için; korunacak eserlerin temel eser kategorilerden birine dâhil olmaları ve gerekli şartları sağlamaları gerekmektedir. 

Fikri mülkiyet korunmasının ilk olarak Venedik’te görüldüğü bilinmektedir. Günümüz yaklaşımlarının temelini oluşturan ilk patent kanunu 1443 yılında çıkarılmıştır. 1474 yılında Venedik’te yürürlüğe girmiştir. Başka bir görüş ise, en eski İngiliz patentinin 1449’da Henry VI tarafından verildiğidir. Eton Koleji’nin pencerelerinde kullanılacak olan vitrayların yapımı için 20 yıl boyunca Utynamlı John’a verildiği ileri sürülmektedir. 

Endüstri devrimi ile  birlikte endüstriyel anlamda tasarım kavramı ortaya çıkmıştır.   Tasarım alanında büyük reformların bu zamanda ortaya çıktığı söylenebilir. Rekabetle eş zamanlı olarak artan yenilik, kitlesel üretim ve tüketim kalıplarındaki değişimlerle artmıştır. Hill-King’e göre İngiltere’de endüstriyel tasarımların tarihi 1787’ye kadar uzanmaktadır.

Tasarımın gerçek anlamda korunmasının  19.yüzyılda başladığı söylenebilir. Bu dönemde Avrupa ülkelerinde tasarımlarla ilgili düzenlemeler yapılmıştır. Bu  düzenlemelerin tarihi Fransa’da 1806, İngiltere’de 1839 ve 1842, Almanya’da 1876’ya ve İsviçre’de 1889’a yıllarına kadar gitmektedir.

Fikri mülkiyet haklarına ilişkin ilk ulusal düzenlemeler, Osmanlı patent sistemi “ İhtirâ Berâtı ” (1879) (dünyadaki altıncı patent kanunu olarak görülür) ve marka yönetmeliği “ Alâmet-i Fârika Nizamnamesi ” (1871)’dir. 

Temel sınai mülkiyet hakları  koruma sistemleri için 1995 yılında ayrı ayrı Kanun Hükmünde Kararnameler kabul edilmiştir. Tasarımlar için, “Endüstriyel Tasarımların Korunması Hakkında 554 sayılı Kanun Hükmünde Kararname” kabul edilmiştir. 2016 yılı Aralık ayında, söz konusu kararnamelere konu sistemler tek bir kanunda birleşmiş ve 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu yürürlüğe girmiştir. Mevcut durumda, ülkemizde, diğer sınai mülkiyet hakları gibi Tasarımlar da bu kanun kapsamında korunmaktadır.

Sınai mülkiyet hakları konusunda, başvuru ve tescil işlemlerini yürüten kurum Türk Patent ve Marka Kurumu’dur. Kurum, eski adıyla Türk Patent Enstitüsü olarak 1994 yılında kurulmuştur. SMK ile birlikte kurumun adı Türk Patent ve Marka Kurumu (kısa adıyla TÜRKPATENT)
olarak değişmiştir.

Ürün, bilgisayar programları hariç olmak üzere, endüstriyel yolla veya elle üretilen herhangi bir nesnenin yanı sıra birleşik bir ürün veya bu ürünü oluşturan parçaları, ambalaj gibi nesneleri, birden çok nesnenin bir arada algılanan sunumlarını, grafik sembolleri ve tipografik karakterleri ifade eder. 

Tasarımlar için koruma koşulları “yenilik” ve “ayırt edici nitelik”tir. Yani, bir tasarımın SMK kapsamında bir koruma elde edebilmesi için bu iki koşulu da sağlıyor olması gerekmektedir.

Sınai Mülkiyet Kanunu'na göre birleşik ürünün parçasının tasarımı, şu şartları taşıyorsa yeni ve ayırt edici niteliğe sahip  olduğu kabul edilir ve korumadan yararlanır : a) Parça birleşik ürüne takıldığında, birleşik ürünün normal kullanımında görünür durumda olmalıdır. b) Parçanın görünür durumda olan özellikleri, yenilik ve ayırt edici nitelik şartlarını karşılamalıdır. 

Bir tasarımın aynısının, dünyanın herhangi bir yerinde daha önce kamuya sunulmamış olması anlamına gelmektedir. Kamuya sunma; sergileme, satış gibi yollarla piyasaya sürme, kullanma, tarif, yayım, tanıtım veya benzer amaçlı faaliyetleri kapsar. 

Bir tasarımın, bilgilenmiş kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenim ile daha önce kamuya sunulmuş bir tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenim arasında farklılık bulunması durumunda, sonraki tasarımın, ayırt edici niteliğe sahip olduğu kabul edilir. Yani, değerlendirmeye konu tasarımdan daha önce kamuya sunulduklarının tespiti koşul olmakla birlikte; tasarımların bilgilenmiş kullanıcı üzerinde yarattıkları genel izlenimlerin farklılık arz etmesi, ayırt edici nitelik için esas teşkil etmektedir. 

Bilgilenmiş kullanıcı, değerlendirilecek tasarımın yönelik olduğu ürün grubu hakkında bilgi sahibi olan, piyasayı tanıyan, bilen, herhangi bir sebeple benzer tasarımlar hakkında bilgi ve/veya kullanım deneyimine sahip olmuş farazi bir kişi olarak kabul edilir. Bu kurgusal kimse, bir uzmanı ifade etmediği gibi gibi konu ile ilgisi olmayan herhangi bir kimse olarak da değerlendirilmemelidir. 

Tasarım Tescil ve başvuru süreçleri ülkemizde Türk Patent ve Marka Kurumu (resmi kısa adıyla TÜRKPATENT) tarafından yürütülmektedir

Başvuru-inceleme-yayın-itiraz aşamalarından oluşur. 6769 sayılı SMK öncesinde başvuru-yayın-itiraz  sistemine dayalı iken; söz konusu Kanun ile birlikte sisteme “inceleme”, yani yenilik incelemesi aşaması da dâhil edilmiştir.

Çoklu başvuru, tek başvuruda birden fazla tasarım için tescil talebi yapılmasına imkan vererek başvuru sahiplerinin kolay ve daha az maliyetli başvuru yapabilmelerini sağlamaktadır. Süslemeler ve desen tasarımları hariç olmak üzere, birden fazla tasarımın aynı başvuruda işleme alınabilmesi için tasarımların veya tasarımın uygulandığı ürünlerin Locarno sınıflandırma listesinde belirtilen aynı sınıfa ait olmaları gerekmektedir. Çoklu başvuru kapsamında en fazla 100 (yüz) adet tasarım başvurusu yapılabilir.

• Tasarım ve ürün tanımına uygun olmayan tasarımlar,
• Yeni ve ayırt edici niteliğe sahip olmayan tasarımlar,
• Kamu düzeni veya genel ahlaka aykırı tasarımlar,
• Ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu kıldığı görünüm özellikleri olan tasarımlar,
• Tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün, başka bir ürüne mekanik olarak monte edilmesi veya bağlanması için belirli biçim ve boyutlarda üretilmesi zorunlu olan tasarımlar,

• Paris Sözleşmesinin 2. mükerrer 6. maddesi kapsamında yer alan hükümranlık alametleri ile bu kapsam dışında kalan ancak kamuyu ilgilendiren, dini, tarihi ve kültürel değerler bakımından halka mal olmuş ve ilgili mercilerin tescil izni vermediği işaretlerin, armaların, nişanların veya adlandırmaların uygunsuz kullanımını içeren tasarımlar

koruma kapsamı dışındadır.

Başvuru sonucunda tescil belgesi verilerek koruma elde eden tasarımlar, 5 yıllık süre ile koruma altına alınmaktadır. Bu süre, 5’er yıllık uzatmalarla 25 yıla kadar çıkarılabilmektedir. 25 yıldan sonra bir tasarımın tescil ile korunması mümkün olmamaktadır.

6769 sayılı SMK ile tescilsiz tasarımlar da koruma altına alınmıştır. Ancak tescilsiz tasarımlar için koruma süresi 3 yıl ile sınırlıdır. Buna göre; Tescilsiz tasarımların koruma süresi, koruma talep edilen tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıldır. 

Tasarım tescili, tasarım sahibinin talep etmesi ve yenileme ücretinin ödendiğine ilişkin bilginin süresi içinde Kuruma sunulması şartıyla yenilenir. Yenileme talebinin tasarım sahibi tarafından koruma süresinin sona erdiği tarihten önceki altı ay içinde yapılması ve aynı süre içinde yenileme ücretinin ödendiğine ilişkin bilginin Kuruma sunulması gerekir. Bu süre içinde talebin yapılmaması veya yenileme ücretinin ödendiğine ilişkin bilginin Kuruma sunulmaması hâlinde, yenileme talebi, koruma süresinin sona erdiği tarihten itibaren altı aylık süre içinde ek ücretin ödenmesi şartıyla da yapılabilir. Yenileme, önceki koruma süresinin sona erdiği tarihi izleyen günden itibaren hüküm ifade eder. Yenileme, sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır.