Tasarım Etiği ve Hukuku — Ünite 4 Soru-Cevap

Fikri haklar, görsel iletişim ve tasarım bölümü öğrencileri nezdinde iki açıdan önem taşımaktadır. Bu öğrenciler bir taraftan eser meydana getirmekte, diğer taraftan da eser meydana getirirken başkalarının eserlerinden yararlanmaktadır. Bu nedenle bölüm öğrencilerinin hem kendi eserlerini ne ölçüde koruyabileceklerini hem de başkalarının eserlerinden ne ölçüde yararlanabileceklerine dair temel bir bilgiye sahip olmaları gerekmektedir.

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamında düzenlenen koruma konularından ilki eserdir. Ek olarak eser korumasının kapsamının anlaşılabilmesi için öncelikle bir fikri ürünün eser olarak nitelendirilmesinin şartları açıklanmalıdır. Ardından koruma kapsamı dışındaki hususlara yer verilerek koruma kapsamı belirlenmelidir.

Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamındaki eser kategorileri; ilim ve edebiyat, müzik, güzel sanat eserleri ve sinema eserleridir. Ayrıca işlenme ve derleme eserler de düzenlenmiştir.

Yargıtay futbol maçının eser niteliği taşıyıp taşımadığını değerlendirdiği bir kararında şu tespitte bulunmuştur: “Her ne kadar, maç görüntülerinin tespiti ve naklen yayını nitelikli bir çalışmanın ürünü de olsa, bir teknik ekip tarafından yapılan faaliyet esas olarak; TV seyircisine iletilen maç görüntülerinin elde edilmesi ve yayın kalitesine yöneliktir. Bu kişi veya kişilerin faaliyetleri esnasında, özgün anlatım biçimleri olduğu ve mesleki bilgi ve becerileri ile gerçekleştirdikleri yayın üzerinde ayrıca, yaratıcısının fikri çabasını da yansıtacak şekilde hakimiyet ve etkileri olduğu söylenemez (Futbol Maçı. 2005)”

Bir fikri ürünün eser olarak nitelendirilebilmesi için fikri bir çaba sonucunda meydana getirilmesi gerekmektedir. Fikri bir çaba şartının benimsenmesiyle birlikte, insanoğlu dışındaki canlı cansız tüm varlıklar tarafından meydana getirilen ürünlerin eser olamayacağı kabul edilmiş olmaktadır. Bu şu anlama gelmektedir; hayvanlar tarafından bir ürün ortaya koyulursa bu eser olamayacaktır. Ayrıca bir fikri ürünün eser olarak nitelendirilebilmesinin son koşulu onun şekillenmiş olması gerekliliğidir.

İlim ve edebiyat eseri kategorisi, kendi içerisinde üç gruba ayrılabilir. Bu gruplar: herhangi bir şekilde dil ve yazı ile ifade olunan eserler, sözsüz sahne eserleri ve estetik nitelik taşımayan fotoğraf ve çizimlerdir.

Makaleler, bilimsel raporlar, romanlar, şiirler, öyküler, denemeler, tezler, akademik çalışmalar herhangi bir şekilde dil ve yazı ile ifade olunan eserler  kapsamına giren eserlerdir (Tekinalp, 2004; Ateş, 2007; Nal ve Suluk 2023).

Bilgisayar programları da ilim ve edebiyat eseri kategorisine dahildir. Bilgisayar programlarındaki hususiyeti diğer ilim ve edebiyat eserlerine göre daha farklı değerlendirmek mümkündür. Bilgisayar programlarında sahibinin fikri faaliyeti sonucunda meydana gelme ve başka bir programın kopyası olmama gibi kriterler hususiyetin karşılanmasında yeterlidir (Özden Merhacı, 2023).

Bu kategorinin altında eserler örnek olarak aşağıdakiler olarak sayılmıştır:
1. Yağlı ve suluboya tablolar; her türlü resimler, desenler, pasteller, gravürler, güzel yazılar ve tezhipler, kazıma, oyma, kakma veya benzeri usullerle maden, taş, ağaç veya diğer maddelerle çizilen veya tespit edilen eserler, kaligrafi, serigrafi,
2. Heykeller, kabartmalar ve oymalar,
3. Mimarlık eserleri,
4. El işleri ve küçük sanat eserleri, minyatürler ve süsleme sanatı ürünleri ile tekstil, moda tasarımları,
5. Fotoğrafik eserler ve slaytlar,
6. Grafik eserler,
7. Karikatür eserleri,
8. Her türlü tiplemelerdir.

Derleme eser, özgün eser üzerindeki haklar saklı kalmak kaydıyla, ansiklopediler ve antolojiler gibi muhtevası seçme ve düzenlemelerden oluşan ve bir düşünce yaratıcılığı sonucu olan eser olarak tanımlanmıştır. Burada işlenmeden farklı olarak derlenen ürünlerin eser olmasına gerek yoktur (Tekinalp, 2005). Ancak derleyenin bir fikri çabasının olması gerekmektedir. İşte bu fikri çaba, tanımda düşünce yaratıcılığı olarak ifade edilmiştir.

Veri tabanı yapımcısının haklarının koruma süresi aleniyet tarihinden itibaren 15 yıldır.

Eser sahibi, onu meydana getirendir (FSEK m.8). Eserin meydana getirilmesi fikri bir çaba gerektirdiğinden, tüzel kişilerin örneğin bir yapım şirketinin veya ajansın eser sahibi olması mümkün değildir (Yavuz 2013). Yapay zekâ tarafında meydan getirilen ürünlerin eser niteliği ve dolayısıyla eser sahipliği tartışmalıdır (Yılmaztekin 2020). İşlenme ve derleme eser sahipliği, asıl eserin hakları kalmak kaydıyla onu işleyendir (FSEK m.8/2). Sinema eseri bakımından ise Kanun birden çok kişinin eser sahibi olduğunu belirlemiştir. Buna göre; yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı eserin birlikte sahibidir (FSEK m.8/3).

Birden fazla kişinin kendi hususiyetlerini katarak bir eser ortaya koymaları da mümkündür. İşte bu noktada eser sahipliği söz konusu olacaktır. Birden fazla kişinin hususiyetlerini katmak suretiyle meydana getirdikleri eserlerde eser sahipliği iki ayrı başlık altında incelenmektedir: Ortak (müşterek) eser sahipliği ve elbirliği (iştirak) hâlinde eser sahipliği.

Çalıştıran sadece hakları kullanma yetkisine sahiptir, eser sahibi hala eseri meydana getirendir. FSEK m.18/2 uyarınca çalışanlar tarafından meydana getirilen eserlerde, haklar, çalıştıran tarafından kullanılacaktır.

Kanun, konuya ilişkin kolaylık sağlanması için bir takım hukuken karine olarak adlandırılan varsayımları kabul etmiştir. Yayınlanmış bir eser nüshasında veya güzel sanat eserinde bir kişinin adı veya tanımış müstear adı eser sahibi olarak gösterilmişse artık o kişi eser sahibi olarak kabul edilmektedir. Örneğin elinizdeki kitapta her bir bölüm yazarının adı yer almaktadır. Aksi ispatlanıncaya kadar o kişi söz konusu bölümün eser sahibi olarak kabul edilecektir (FSEK m.11/1).

Eser sahibi, eserin meydana getirilmesiyle birlikte, eser sahipliği sıfatını ve eser sahipliğinden doğan hakları kazanır. Bunun için herhangi bir Kuruma başvuru ya da tescil gibi bir formaliteye ihtiyaç yoktur (Öztan 2008). Bu haklar hem eserin bütününü hem de parçalarını kapsamaktadır. Eser sahibi, eserinden hem maddi olarak yarar sağlamalıdır hem de eseri kendisi arasındaki bağ zarar görmemelidir. Buradan hareketle eser sahibinin telif hakları olarak bilinen hakları mali haklar ve manevi haklar olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.

Eser sahibinin manevi hakları; umuma arz, adın belirtilmesi, eserin bütünlüğünün korunması ve eserin aslına erişim hakkıdır. 

Eser sahibinin mali hakları eser sahibinin eserinden ekonomik olarak yararlanmasına ilişkindir. Mali haklar da sınırlı sayıda olup, birbirine bağlı değildir. Manevi haklardan farklı olarak mali haklar; devredilebilir, ölüme bağlı tasarruflara konu olabilir ve mirasla intikal edebilir (Tekinalp, 2004)

Eser sahibinin mali hakları bir süreye tabidir. Bu süre eserin alenileşmesiyle başlamakta ve eser sahibinin ölümünden 70 yıl sonra sona ermektedir. Bu süre sonunda herkes mali haklardan dilediği şekilde yararlanabilir (FSEK m.26).

Umuma iletim hakkının konusu bir eserin işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla iletimidir. Umuma iletim kendi içerisinde üç yetkiyi barındırmaktadır:
• yayın ve yeniden yayın,
• eserlerin telli/telsiz araçlarla satışı ve
• kamunun erişimine sunma.

Eser sahibinin haklarının sınırları Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) m.30-47 arasında düzenlenmiştir. Eser sahibinin hakları mutlak yani herkese karşı ileri sürülebilen tekelci haklardır. Ancak eser sahibine bu hakların tanınmış olması, başkalarının bu eserlerden yararlanabilmesini engellemektedir. Oysa kimi zaman ifade özgürlüğü, sanat özgürlüğü, bilim özgürlüğü, basın özgürlüğü kimi zaman kamu düzeni gibi gerekçelerle bu eserlerden belirli bir oranda yararlanılması gerekmektedir. Böylece kamunun menfaati ile eser sahiplerinin menfaatleri arasında adil bir dengenin tesis edilmesi gerekmektedir (Ateş, 2003).

İktibas yahut alıntı; eser parçaların başka bir eserde kullanılması olarak tanımlanmaktadır (Ateş, 2003). Önceki eser yahut eser parçalarının değiştirilmeden kullanılması gerektiği kabul edilmektedir (Öztan, 2008). Bu sınırlamanın amacı eser sahibinin
hakları ile başkalarının bilgiye erişim hakkı, bilgiye erişim özgürlüğü arasında bir denge kurmak ve bu suretle kültürel gelişimin sağlanmasıdır (Nal ve Suluk 2023).

Kaynak belirterek, dilediğimiz oranda alıntı yapamayız. Alıntı yapılan kısmın, iktibas amacının haklı kıldığı oranı aşmaması gerekir. Aksi takdirde telif hakkı ihlali gündeme gelir.

İcracı sanatçı, eser sahibinin manevi ve mali haklarına zarar vermemek kaydıyla ve eser sahibinin izniyle bir eseri özgün bir biçimde yorumlayan, tanıtan, anlatan, söyleyen, çalan ve çeşitli biçimlerde icra eden sanatçılardır.

Bağlantılı hak sahipleri; icracı sanatçılar ve icracyı organize eden müteşebbisler ile, fonogram yapımcıları, radyo ve televizyon kuruluşları ile film yapımcılarıdır.

5846 sayılı Kanun eseri, bağlantılı hakları, eser niteliği taşımayan veri tabanlarını ve eser dışı koruma konularını içermektedir.