Tasarım Etiği ve Hukuku — Ünite 3 Soru-Cevap

İnsanları diğer canlılardan ayıran en önemli özellik, düşünebilmeleridir. İnsanoğlunun bütün eylemleri düşünceleriyle şekillenmektedir. Düşüncelerin sonucu ortaya çıkan fikirlerin pek çok alanda ürünlere dönüşmesi mümkündür. İnsanın iç aleminde düşünme eylemiyle meydana gelen fikirlerin dış aleme yansımasıyla ortaya çıkan fikrî ürünler, fikrî mülkiyet alanının temel ögesidir.

Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük’te “hak” kavramı “doğru, gerçek, adaletli davranma, adaletin, hukukun gerektirdiği veya birine ayırdığı şey, kazanç; dava veya iddiada gerçeğe uygunluk, doğruluk; emek karşılığı ücret, pay; verilmiş emekten doğan manevi yetki” olarak tanımlanmaktadır (https://sozluk.gov.tr).

Hukuk Bilimi açısından hak, kişilerin hukuk düzeni tarafından korunmaya değer bulunmuş menfaatleri, hukuk kurallarının kişilere tanıdığı ve kişileri koruduğu yetkiler şeklinde genel olarak tanımlanabilir. Hak, hukuk ile ilgili en temel kavramlardan biridir. Haklar, farklı kriterlere göre sınıflandırılabilir. Örneğin içeriklerine göre Hakimiyet Hakları, Kişilik Hakları, Talep Hakları, Yenilik Doğuran Haklar vb. olarak sınıflandırılabilmektedir.

Fikrî mülkiyet hakkı, kişilerin fikrî gayretleri ve emekleri ile ortaya çıkardıkları fikri ürünler için kendilerine sağlanan haklardır. Fikri ürün soyuttur, maddi bir eşya değildir. Çoğu durumda bir Fikrî Mülkiyet Hakları Genel Çerçevesi 3 araç (eşya) üzerinde somutlaşır. Ancak, fikrî ürün ile ürünün üzerinde somutlaştığı madde (eşya) birbirinden farklıdır. Örneğin bir heykelde fikrî ürün, bronz, tahta veya mermer değil, maddeyi şekillendiren düşünce, yaratıcı fikrî çalışma ve bu fikrî faaliyetin ortaya koyduğu sonuçtur (Tekinalp, 2005:6).

Fikrî mülkiyet haklarında geçerli olan temel ilkeler tescil ilkesi ve ülkesellik ilkesidir.

Ülkemizde marka, patent, faydalı model ve tasarım hakları Türk Patent ve Marka Kurumuna tescil başvurusu yapılarak başlatılır.

Ülkesellik ilkesi, korunmak istenilen tescilli hakkın sadece tescil yapılan ülkede korunacağı anlamına gelir. Bu nedenle koruma talep edilen ülkelerde tescil yapılması gerekmektedir. Çünkü bir ülkede yapılan marka, patent, faydalı model, tasarım tescili başka ülkelerde geçerli değildir. Ülkesellik ilkesi gereği, her ülke fikrî mülkiyet haklarını kendi ülkelerinin sınırları içinde korur.

Patent, bir buluş için verilen münhasır bir haktır. Genel olarak bir patent, patent sahibine buluşun başkaları tarafından kullanılıp kullanılamayacağına karar verme hakkı sağlar. Bu hak karşılığında patent sahibi, buluşla ilgili teknik bilgileri yayınlanan
patent belgesinde kamuya açık hâle getirir (https://www.wipo.int/about-ip/en/).

Faydalı modeller, patentlere benzer şekilde, hak sahiplerinin rızası olmadan başkalarının korunan buluşları ticari olarak kullanmasını önlemek için sınırlı bir münhasır hak vererek yeni teknik buluşları korur. Koruma elde etmek için bir başvuru yapılmalı ve bir faydalı model verilmelidir. Bazen “kısa süreli patentler”, “faydalı yenilikler” veya “yenilik patentleri” olarak da adlandırılırlar. Bir ülkeden diğerine değiştiği için faydalı modeli tanımlamak kolay değildir. Genel olarak faydalı modellerin, mevcut ürünlerde küçük iyileştirmeler ve uyarlamalar yapan veya kısa bir ticari ömrü olan buluşları korumak için özellikle uygun olduğu düşünülmektedir. Faydalı model sistemleri genellikle yerel mucitler tarafından kullanılır.

Ülkemizde SMK m. 82/1 hükmü gereği yeni olan, buluş basamağı içeren ve sanayiye uygulanabilir buluşlara patent verilebilir. SMK m. 142 hükmü gereği yeni olan ve sanayiye uygulanabilir buluşlar, faydalı model verilerek korunur.

Faydalı modelleri, patentten ayıran ilk fark, buluş basamağının aranmaması veya daha gevşek değerlendirilmesidir. Uygulamada patentlenebilme kriterlerinin
karşılanmadığı hallerde, patentten vazgeçilerek faydalı modele yönelme görülmektedir. İkinci önemli fark, patentin koruma süresi yirmi yıl olduğu halde faydalı modelin koruma süresinin Dünyada 7 ila 10 yıl arasında değişmesidir (Güneş, 2017:447).

Patent tescili halk arasındaki kullanımı ve geniş anlamı ile marka, tasarım, faydalı model ve patent işlemlerine, belgelerine gönderme yapmaktadır. Ancak teknik anlamı ile patent tescili, buluşun patentlenmesini ifade eder (Güneş, 2017: 73).

Marka, bir işletmenin mal veya hizmetlerini diğer işletmelerinkinden ayırt edebilen bir işarettir. Markaların geçmişi, zanaatkârların ürünlerine imzalarını veya “işaretlerini” koydukları eski zamanlara kadar uzanmaktadır.

Ülkemizde SMK m. 4 gereği bir teşebbüsün mallarının veya hizmetlerinin diğer teşebbüslerin mallarından veya hizmetlerinden ayırt edilmesini sağlayan ve marka sahibine sağlanan korumanın konusunun açık ve kesin olarak anlaşılmasını sağlayabilecek şekilde sicilde gösterilebilir olması şartıyla kişi adları dâhil sözcükler, şekiller, renkler, harfler, sayılar, sesler ve malların veya ambalajlarının biçimi olmak üzere her tür işaret, marka olabilir.

Tescilli markanın koruma süresi başvuru tarihinden itibaren on yıldır. Bu süre, onar yıllık dönemler hâlinde yenilenir. 

Tasarımın, korunması için kural olarak tescil edilmesi gerekmez. Bununla birlikte tescilli tasarımların korunması, tescilsiz tasarımların korunmasına göre koruma süresi açısından daha avantajlıdır.

Telif Hakkı, yaratıcıların edebî ve sanatsal eserleri üzerinde sahip oldukları hakları tanımlamak için kullanılan yasal bir terimdir. Telif hakkı kapsamındaki eserler kitap, müzik, resim, heykel ve filmlerden bilgisayar programları, veri tabanları, reklamlar, haritalar ve teknik çizimlere kadar uzanmaktadır.

Fikir ve sanat eserlerinin çeşitleri ilim ve edebiyat eserleri, musiki eserleri, güzel sanat eserleri, sinema eserleri, işlenmeler ve derlemelerdir.

Eser sahibinin hakları fikir ve sanat eserleri üzerinde sahiplerinin mali ve manevi menfaatleridir.

Bir eserin aslını veya çoğaltılmış nüshalarını, kiralamak, ödünç vermek, satışa çıkarmak veya diğer yollarla dağıtmak hakkı münhasıran eser sahibine aittir (FSEK m. 23).

Koruma süresi eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder. Bu süre, eser sahibinin birden fazla olması durumunda, hayatta kalan son eser sahibinin ölümünden itibaren yetmiş yıl geçmekle son bulur. İlk eser sahibi tüzel kişi ise, koruma süresi aleniyet tarihinden itibaren 70 yıldır.

Amaç, başkalarının kendi eserlerinden veya buluşlarından haksız kazanç elde etmelerini önlemektir. Bu aynı zamanda onlara bir ürün geliştirmek için yatırdıkları parayı geri kazanma
fırsatı da verir.

Günümüzde, bir şirketin veya bireyin maddi olmayan varlıkları genellikle fiziksel varlıklardan daha değerlidir. Maddi olmayan varlıklar insan sermayesi, know-how, buluşlar, markalar, tasarımlar ve diğer fikri yaratıcılık ürünlerini içerebilir.