Tasarım Etiği ve Hukuku — Ünite 1 Soru-Cevap

Değerler, felsefe, ahlak, etik, erdem, hukuktur.

Değerler 1. hazcı değerler (olumlu: haz, olumsuz: acı), 2. bilgi değerleri (olumlu: doğru, olumsuz: yanlış), 3. ahlaksal değerler (olumlu: iyi, olumsuz: kötü), 4. estetik değerler (olumlu: güzel, olumsuz: çirkin), dinsel değerler (olumlu: sevap, olumsuz: günah) olarak sınıflandırılmaktadır

Ahlak

Erdem

Toplumun benimsediği değer normları olan ahlak, değerler arasında bir hiyerarşi belirler. Neyin değer olduğunu belirlemeye çalışan etik ise değerler arasında bir hiyerarşi kurmaz; ahlaki değerleri bilimsel olarak inceler ve onların gerçekten ahlaki değer olup olmadıklarını anlamaya çalışır. Ahlak, insanların belirli durumlarda nasıl davranacaklarına ilişkin toplumsal uzlaşmalar sağlar; bu özelliği ile ahlak, toplumun sürekliliğine katkıda bulunmaktadır. Etik değerler, evrensel değerlerdir. Dürüstlük, yardımseverlik, doğruluk, adaletli olmak, sadakat, yalan söylememek, hırsızlık yapmamak, cana kıymamak gibi genel geçer ve dünyanın her yerinde geçerli değerler söz konusu olmaktadır. Dünyanın hemen her yerinde etik değerler ortaktır ve kişiler arasında da farklılık göstermez. Buna karşın ahlak ise her toplumda değişebilecek gelenekler, alışkanlıklar, töreler, örf-adetler, tabular, yaşam biçimi gibi tutum ve davranışlar, ahlaki değerlerimizi şekillendirmektedir. Etik birincil olarak bilmekle ilgili iken, ahlak yapmakla ilgilidir. Ahlak kuralları toplumsal, etik ilkeler ise evrenseldir. Etik ahlakı kapsar ve inceler. Ahlaki kurallar özneldir, etik ilkeler nesneldir. Ahlaki kurallar zamana ve yere göre değişebilir. Ahlakta kişisel davranış kuralları ön plandadır. Ahlaki kurallar özneldir, etik ilkeler ise nesnel ve rasyoneldir. Etik ahlaka göre daha geniş kapsamlıdır.

Ortaklıklar arasında her ikisinin de insanların birbiri ile yaşamalarındaki zorunluluğun bir sonucu olarak oluşan toplumsal yaşam içerisinde var olmaları sayılabilir. Her ikisi de kurallar bütünü olarak değerlendirilmektedir. Her ikisi de dayandıkları ilkeler bakımından normatiftir. Bir diğer ortak yön ise her ikisi de tarihsel süreç içerisinde değişebilirlik özelliğine sahiptir

Ahlak ve hukuk arasındaki temel ayrım ise ahlak kuralları, toplumu oluşturan bireylerin ortak yaşayışlarında benimsedikleri örf, âdet, gelenek, görenek vb. yoluyla oluşmuş, bununla beraber bireysel irade, seçim ve tercih yoluyla da ortaya konulmuş kurallardır. Ahlak kuralları, toplu yaşamda uyulması zorunlu olan kurallardır. Bu kurallara uyulmadığında ayıplama, kınama, gruptan dışlanma gibi tepkilerle karşılaşılabilir. Buna karşın hukuk kuralları kişilerin birbirleriyle ve devletle olan ilişkilerini genel olarak düzenler ve kurallara aykırı davranışların devlet tarafından somut ve maddi yaptırımları vardır. Diğer bir deyişle hukuk kuralları devlet gücü ile sağlanmış yaptırımlardır. Ahlak kuralları, bireylerin kendisine ve içinde bulunduğu topluma karşı yükümlülüklerini barındırırken, hukuk kuralları kişinin diğer kişilere karşı yükümlülüklerini ortaya koymaktadır.

Etik, zaman zaman hukuk ile yakından ilişkilidir. Her iki alan da insanların davranış normları ile ilgilenmektedir. Her ikisi de kendine özgü yöntemlerle kabul edilmeyen insan davranışlarına yaptırımlar getirmektedir. Toplumda var olan etik değerler zaman içerisinde hukuki kurallar hâline gelebilir. Her ikisinde de kaynak toplumun kendi değerleridir. Etik ilkeler hukuk kuralları değerlendirilmesinde yol göstermektedir. Örneğin bir cana kıyma eylemi ya da hırsızlık olayı her iki alan için de istenmeyen kötü insan davranışlarıdır

Etik sıklıkla yasalardan daha yüksek davranış standartları belirler. Yasalar yani hukuk kuralları ülkeden ülkeye önemli derecede değişiklik gösterebilirken, etik tüm ülkeler için geçerli tüm değerlere kaynaklık eder. Bu yüzden etik ilkeler ile hukuk kuralları her zaman birbiriyle örtüşmeyebilir. Hukuk kuralları yazılı kurallardır ve kişileri “zorunlu” kılar. Etik ilkeler ise yazılı olmayan normlardır ve “gereklilik” bağlamında şekil alır. Hukuk kurallar bazı durumlarda yürürlükten kalkar ve uygulanmaz, ancak etik ilkeler zamanla değişikliğe uğramaz. Hukuk kurallarında kişinin dışa yansıyan davranışları esas alınırken etik ilkelerde kişinin hem içsel hem de dış dünyaya yansıyan davranışları esas alınmaktadır. Her ikisinde de kurallara ve ilkelere aykırı davranılması hâlinde yaptırımlar söz konusu olmaktadır.

Etik kuram, etik olguyu ya da etik sorunu ele almada bir hareket noktası sağlayan, etik olgu ya da sorunları aydınlatmada nereye ya da nerelere, hangi temel kabul ya da ilkelere bakılacağının dile getiren bilgi kümeleri ya da bilgiye dayalı görüşlerdir

Etik kuramların işlevleri arasında etik karar vermeye dayanak oluşturmak, etik kodlar oluşturulmasına yol göstermek, etik değerlendirme yapmayı olanaklı hâle getirmek, insan davranışlarına yönelik iyi-kötü tanımı yapmak yer almaktadır

Etik ilke

Etik karar verme basamakları: • Problemi (sorunu) tanımlama • Etik yönden inceleme/değerlendirme • Seçenekleri belirleme • Sonuçları inceleme • Eyleme karar verme • Sonuçları değerlendirme

Etik sorunların özellikleri; • Seçimlerin mutlak doğru ya da yanlış olmaması, • Seçimlerin istenmedik sonuçlara yol açabilmesi, • Seçimlerin insan ve toplum ilişkileri üzerine dolaylı etkilerinin olması, • Herhangi bir sorunun çözümünde istenmedik seçimlerin söz konusu olması, • Sorunun bilinmesine rağmen, çeşitli nedenlerden dolayı çözüm yolunun seçilememesi olarak sıralanabilir

Etik sorunlar; etik ihlal, ahlaki belirsizlik, ahlaki öfke, ahlaki sıkıntı, etik ikilem, vicdani ret olarak sınıflandırılabilir.

Etik ihlal

Vicdani ret, bir kişinin etik değerler, dinsel inanışlar, ideolojik bağlılıklar gibi çeşitli unsurlar nedeniyle yasal olarak kendisine yüklenmiş bir zorunluluğu ya da bir görevi yerine getirmekten kaçınması anlamındadır

Ahlaki öfke, söz konusu olduğunda birey ahlaki olmayan eyleme katılmaz, dolayısı ile sorumluluk almaz, ancak ahlaki olmayan durumu önlemek için eylemde bulunamadığında adaletsiz olduğunu düşündüğü eyleme karşı duygusal olarak öfke duymasıdır

Meslek etiği, “belirli bir meslek grubunun, mesleğe ilişkin faaliyetlerini sürdürürken ahlaki ve mesleki ilkelere göre hareket etme disiplini” olarak tanımlanabilir. Meslek etiği, “meslek üyelerine uymaları gereken ilkeleri gösteren, onları belli bir şekilde davranmaya zorlayan, yetersiz ve ilkesiz üyeleri meslekten dışlayan; meslek içi rekabeti düzenleyen ve hizmet standartlarını korumayı amaçlayan mesleki ilkeler bütünü” olarak da tanımlanmaktadır.

Meslek etiği kodları uluslararası kurumların ve uluslararası meslek örgütlerinin belirlediği ilkeler çerçevesinde şekillenmektedir. Meslek etiği kodları ulusal düzeyde de bazı resmi yazılı belgelerle ortaya koyulabilmektedir.