GİT405U-ÖĞRETİM TASARIMI
Ünite 7: Öğrenci Performansının Değerlendirilmesi
Giriş
Öğrenen performans değerlendirmesi, etkili öğretim tasarımında önemli bir unsurdur. Bu süreç, öğrenenlerin öğrenme hedeflerine ne kadar ulaştıklarını belirlemenin yanı sıra öğretim sürecinin etkinliğinin değerlendirilmesine ve iyileştirilmesine de olanak sağlar.
Öğrenen Performansının Değerlendirilmesinin Temelleri
Öğrenen performansını değerlendirmenin amacı, öğrenenin öğrenme hedeflerine ne kadar ulaştığını ve hangi alanlarda gelişmeye ihtiyaç duyduğunu belirlemektir.
Öğrenen performansı derse katılım, ödevler ve sınavlar üzerinde bireysel yazılı çalışma, projeler ve sunumlar gibi grup etkinlikleri dâhil olmak üzere çeşitli boyutlarda değerlendirilebilir.
Ölçme ve Değerlendirme Kavramları
Ölçme ve değerlendirme kavramları birbiriyle yakından ilişkili kavramlardır. Ölçme, bir niteliğin miktarını veya derecesini belirleme sürecidir. Değerlendirme ise ölçme sonuçlarına dayanarak bir yargıya varma sürecidir.
Ölçme, değerlendirmenin temelini oluşturur. Değerlendirme, ölçme sonuçlarına dayalı olarak yapılır.
Ölçme, bir niteliğin sayı veya sembollerle ifade edilmesidir.
Uzunluğu ölçmek için “metre”, ağırlığı ölçmek için “kilogram”, zamanı ölçmek için “saniye” gibi birimler standart ölçme birimleridir. Bu birimler, ölçme işlemlerini tutarlı, standart ve evrensel hale getirir.
Değerlendirme, ölçme sonuçlarının bir ölçütle karşılaştırılarak ölçülecek niteliğin değerini belirleme süreci olarak ifade edilebilir.
Ölçme ve değerlendirme kavramları, eğitim alanında sıklıkla birbirinin yerine kullanılmaktadır. Ancak bu iki kavram, farklı anlamlara ve amaçlara sahiptir. Ölçme, bir özelliğin miktarını belirlemeyi amaçlarken; değerlendirme, bir karar verme sürecini ifade eder.
Değerlendirmenin Amacı ve Önemi
Değerlendirme, öğrenenlerin güçlü ve zayıf yönlerini belirlemek, öğrenme süreçlerini desteklemek, iyileştirmek ve geliştirmek amacıyla kullanılır. Ölçme ve değerlendirmenin temel amacı öğrenmeyi geliştirmektir.
Değerlendirmenin temel amaçları şunlardır:
• Öğrenenlerin öğrenme çıktılarına ne düzeyde ulaştıklarını belirlemek, • Öğrenen performansını ve başarısını değerlendirmek, • Öğrenenlerin ilerleme durumlarını takip etmek, • Öğrenenlerin güçlü ve zayıf oldukları alanları belirlemek, • Öğrenme sürecini desteklemek amacıyla öğrenenlere geri bildirim sunmak,
• Öğretme yöntemleri ve stratejilerinin geliştirilmesi için bilgi sağlamak, • Karar alma süreçlerine destek sunmak, • Hesap verilebilirliği sağlamak, • Öğretmenlerin, programların ve eğitim sistemlerinin etkinliğini değerlendirmek, • Adaleti ve eşitliği sağlamak, • Politikaları şekillendirmek.
Öğrenme Çıktıları, Öğretim Stratejileri ve Değerlendirme Arasındaki İlişki
Öğrenme çıktıları, öğrenenlerin öğrenme sürecinin sonunda kazanması beklenen bilgi, beceri, tutum, değer, davranış ve yetenekleri tanımlayan ifadelerdir.
Öğretim stratejileri, öğrenenlerin öğrenme çıktılarına ulaşmalarına yardımcı olan etkinlikler ve araçlardır. Değerlendirme ise, öğrenenlerin öğrenme çıktılarına ne kadar ulaştıklarının belirlendiği bir süreçtir. Bu üç bileşen arasındaki uyum, etkili bir öğrenme deneyimi tasarlamak açısından önemlidir.
• Gösterilecek performansı tanımlayan bir fiil: Öğrenme çıktıları, öğrenenlerin yeteneklerini belirten açık ve ölçülebilir fiillerle ifade edilmelidir. • Gerçekleşecek öğrenmeyi belirten bir ifade: Öğrenme çıktıları, öğrenenlerin hangi konularda ne öğreneceğini açıkça belirtmelidir. • Kabul edilebilir performans için kriter veya standardı yansıtan bir ifade: Öğrenme çıktıları, öğrenenlerin ilgili öğrenmeyi başarılı bir şekilde tamamladıklarına dair belirli standartları içermelidir.
Öğrenme Çıktılarının Sınıflandırılması
Öğrenme çıktılarına dayalı değerlendirme, öğrenenlerin neyi öğrenmesi gerektiğini ve ne kadar öğrendiğini net bir şekilde belirlemeyi amaçlayan bir değerlendirme yaklaşımıdır. Bu yaklaşım, öğrenenlerin içsel motivasyonunu artırmaya ve öğretim kalitesini yükseltmeye yardımcı olur.
Öğrenme çıktılarının açık, net, ulaşılabilir ve ölçülebilir olması önemlidir. Bu bağlamda, Bloom taksonomisi, öğrenme çıktılarının geliştirilmesinde rehber bir çerçeve olarak kullanılabilir. Bu taksonomi, öğrenme çıktılarını hiyerarşik yani aşamalı bir yapı içinde sınıflandırır. Bloom Taksonomisinde üç öğrenme alanı bulunur:
1. Bilişsel Alan
2. Duyuşsal Alan
3. Psikomotor Alan
Bilişsel Alan
Bir öğrenenin belli bir alanda yeterlilik kazanabilmesi için, o alandaki bilgileri hatırlama, uygulama ve analiz etme gibi yeteneklere sahip olması gerekir.
Bilişsel çıktılar bilgi, enformasyon ve entelektüel becerilerin edinilmesi ile ilgilidir.
Bilişsel alan basamakları, öğrenme çıktılarını basitten karmaşığa doğru sıralayan hiyerarşik bir sınıflandırmadır (kitabın 216. sayfasındaki görsel 7.4’de gösterildiği gibi).
• Hatırlama Basamağı: Yenilenmiş Bloom taksonomisine göre, hatırlama bilişsel alanın en temel düzeyini ifade eder. Bu aşamada, öğrenenler önceden öğrendikleri bilgileri hatırlama becerisine sahiptirler. Hatırlama düzeyini ölçmek amacıyla kullanılan sorular genellikle kısa ve doğrudan yanıtlar içerir.
• Anlama Basamağı: Bilişsel alan taksonomisinde ikinci basamaktır. Anlama basamağında, öğrenenlerin öğrenilen bilgileri anlama ve bağlam içinde değerlendirme yeteneğine sahip olmaları beklenir. Bu düzeydeki ölçme araçları genellikle öğrenenlerin bilgileri yorumlama, açıklama, özetleme veya karşılaştırma yeterliliklerini belirlemek amacıyla geliştirilir. • Uygulama Basamağı: Anlama basamağını uygulama aşaması takip eder. Öğrenenler öğrendikleri bilgileri gerçek dünya durumlarına uygulama becerisine sahip olurlar. Uygulama düzeyini ölçmek amacıyla hazırlanan ölçme araçları ve etkinlikleri, öğrenenlerin bilgileri pratik durumlarla ilişkilendirme ve çeşitli bağlamlarda kullanma yeterliklerini belirlemeyi amaçlar. • Analiz Etme Basamağı: Uygulama basamağını takip eden aşama, analiz etme basamağıdır. Analiz etme düzeyinde, öğrenenler bilgileri detaylı bir şekilde inceleme, bileşenleri ayırt etme ve bu bilgileri daha derinlemesine anlama yeteneğine sahiptirler. Bu düzeydeki ölçme araçları genellikle öğrenenlerin bilgileri ayrıştırma, analiz etme ve ilişkilendirme yeterliklerini belirlemeyi amaçlar. • Değerlendirme Basamağı: Analiz etme basamağını değerlendirme basamağı takip eder. Değerlendirme düzeyinde, öğrenenler bilgileri eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirme, farklı perspektiflerden inceleme ve bu bilgileri genel bir değerlendirmeye tabi tutma yeteneğine sahiptirler. Bu düzeydeki ölçme araçları genellikle öğrenenlerin eleştirel düşünme, bağımsız ve kapsamlı bir şekilde değerlendirme yeteneklerini ölçmeyi hedefler. • Üretme (Yaratma) Basamağı: Bilişsel alanın son basamağı, üretmedir. Bu düzeyde, öğrenenler öğrendikleri bilgileri kullanarak yeni bir şeyler üretme, orijinal düşünme ve öğrendiklerini ilgili bağlamda uygulama yeteneğine sahiptirler. Bu aşamada genellikle öğrenenlerin yaratıcı düşünme, problemleri çözme ve özgün projeler geliştirme yeterliklerini ölçmeye olanak sağlayan ölçme araçları tercih edilir.
Duyuşsal Alan
Duyuşsal alan, duygular, değerler ve tutumlarla ilgilenir. Bu özelliklerin nasıl öğrenildiğini ve geliştirildiğini anlamak için duyuşsal alan taksonomisi bir çerçeve sunmaktadır. Bu taksonomi; alma, tepkide bulunma, değer verme, örgütleme ve kişilik hâline getirme (içselleştirme) aşamalarını içeren bir hiyerarşik yapı sunar (kitabın 220. sayfasındaki görsel 7.5’de gösterildiği gibi).
Duyuşsal alandaki ölçme ve değerlendirme etkinlikleri, bilişsel ve psikomotor alanlara kıyasla daha zor bir süreci içerir. Bunun nedeni, duyguların, tutumların ve değerlerin subjektif, karmaşık ve çok yönlü olmasıdır.
Psikomotor (Devinsel) Alan
Psikomotor alan fiziksel hareket, koordinasyon ve motor beceri alanlarının kullanımını içerir. Bu özelliklerin nasıl öğrenildiğini ve geliştirildiğini anlamak için psikomotor alan taksonomisi bir çerçeve sunmaktadır. Bu taksonomi; taklit etme, manipüle etme, netleştirme, duruma uydurma ve ustalaşma basamaklarını içeren bir hiyerarşik yapı sunar (kitabın 221. sayfasındaki görsel 7.6’da gösterildiği gibi).
Değerlendirme Yaklaşımları ve Türleri
Değerlendirme Yaklaşımları
Değerlendirme yaklaşımları öğrenenlerin performansını değerlendirmek ve öğrenmelerini geliştirmek için ayrı ayrı veya birlikte kullanılabilirler.
Öğrenmenin Değerlendirilmesi
Öğrenmenin değerlendirilmesinde, öğrenenlerin öğrenme amaçlarına ve ders hedeflerine ulaşma düzeyleri belirlenir. Genellikle dönem ya da yıl sonunda öğrenenlerin performansını değerlendirmek amacıyla kullanılır. Bu değerlendirme kapsamında sınavlar, ödevler, projeler, portfolyolar gibi ölçme araçlarından yararlanılır.
Öğrenmek için Değerlendirme
Öğrenmek için değerlendirme, öğrenenlerin öğrenme süreçlerini desteklemeyi ve geliştirmeyi amaçlar. Öğrenmek için değerlendirme, öğrenenlerin bilgi ve becerilerinin gelişimini derinleştiren, kişiselleştiren uygulamaları, süreçleri ve koşulları ifade eder. Aynı zamanda öğrenenlerin öğrenme sürecinde sorumluluk almasına olanak sağlar, daha eşitlikçi sınıflar, okullar ve sistemler oluşturur.
Öğrenme Aracı Olarak Değerlendirme
Öğrenme aracı olarak değerlendirmede öğrenenler kendi öğrenmelerini izler, sorular sorar ve ne bildiklerine ve yapabileceklerine ve yeni öğrenme için değerlendirmeyi nasıl kullanacaklarına karar vermek için çeşitli stratejiler kullanırlar. Bu değerlendirme yaklaşımı, öğrenmeyi teşvik etmek ve öğrenenlerin aktif katılımını sağlamak için kullanılır.
Değerlendirme Yöntemleri ve Türleri
Eğitimde gerçekleştirilen değerlendirme türleri değerlendirmenin amacı, zamanı, yapılandırılma düzeyi, değerlendirmeyi kimin yaptığı gibi çeşitli değişkenlere göre birçok farklı başlık altında sınıflandırılabilir. Bu türleri, amacına, yöntemine, alanına ve referansına göre sınıflandırmak mümkündür.
• Bağıl ve Mutlak Değerlendirme: Öğrenen performansının değerlendirilmesinde karar verilmesi gereken en önemli konulardan biri, mutlak mı yoksa bağıl değerlendirme mi yapılacağıdır. Bu karar, değerlendirme amacına bağlı olarak değişiklik gösterir. Seçme ve sıralama gereken durumlarda bağıl değerlendirme tercih edilirken, öğrenme sürecine, yetenek ve yeterlilik belirleme, bilgi ve beceri düzeyini belirleme konularında mutlak değerlendirme kullanılmalıdır. o Bağıl değerlendirme; öğrenenlerin karşılaştırılması, sıralanması veya derecelendirilmesi gereken durumlarda kullanılır. o Mutlak değerlendirme; öğrenen performansı önceden belirlenmiş standart veya kriterlere göre değerlendirilir. • Biçimlendirici, Özetleyici ve Doğrulayıcı Değerlendirme: o Biçimlendirici değerlendirme; öğrenme sürecinde öğrenenlerin gelişimini desteklemek amacıyla kullanılan bir değerlendirme yöntemidir. o Özetleyici değerlendirme; temel amacı, bir öğretim birimi sonunda öğrenenlerin öğrenme çıktılarına ulaşma durumlarını bir standart veya ölçütle karşılaştırarak değerlendirmektir. Doğrulayıcı değerlendirme; öğrenme programlarının ve öğretim materyallerinin uzun vadeli etkisini belirlemek için kullanılır. • Tanılayıcı ve Gelişimsel Değerlendirme: o Tanılayıcı değerlendirme; genellikle bir dersin, ünitenin veya konunun başlangıcında gerçekleştirilir. Öğrenenlerin ilgili konuya yönelik mevcut bilgi ve becerilerini belirleyerek öğrenme ihtiyaçlarını ortaya çıkarmaya odaklanır. o Gelişimsel Değerlendirme; bir öğrenenin performansını değerlendirirken sınıfın geri kalanına veya program hedeflerine dayalı beklenen standartlara göre değil, kendi önceki performanslarına göre değerlendirmek olarak ifade edilebilir. • Akran ve Öz Değerlendirme: o Akran değerlendirme; öğrenen performansının aynı eğitimi alan diğer öğrenenler tarafından değerlendirilmesini içerir.
o Öz değerlendirme: belirlenmiş kriterlere göre öğrenenlerin kendi performanslarını kendilerinin değerlendirmesine dayanır. • Yapılandırılmış ve Yapılandırılmamış Değerlendirme: o Yapılandırılmış (Formal) Değerlendirme: Öğretmenlerin öğrenenlerin performansını belirli standartlara veya kriterlere dayalı olarak değerlendirmek istediklerinde kullanılan objektif ve puanlamaya dayalı bir değerlendirme türüdür. o Yapılandırılmamış (İnformal) Değerlendirme: Öğrenenlerin öğrenme sürecini takip etmek, ilerlemelerini değerlendirmek ve geri bildirim sunmak için tercih edilen esnek ve sürece dayalı bir değerlendirme türüdür.
Ölçme Araç ve Yöntemlerinde Bulunması Gereken Özellikler
İyi bir sınavın geçerlik, güvenirlik, doğruluk ve kullanışlılık özelliklerini göstermesi beklenir.
Geçerlik: Ölçme aracının gerçekten amaçladığı şeyi doğru bir şekilde ölçme derecesidir.
Kapsam geçerliği, bir ölçme aracının ölçmeyi amaçladığı öğrenme çıktılarına ilişkin konu alanını ne ölçüde içerdiği ile ilgilidir.
Güvenirlik: Bir ölçme aracının tesadüfi hatalardan arınık olma derecesidir.
Doğruluk: Bir ölçme aracı ile elde edilen puanın öğrenenin gerçek yetenek, bilgi ve becerisini yansıtmasıdır.
Kullanışlık: Ölçme aracının hem ölçmeciden hem de ölçme yapılan kişiden istenen çabayı ve maliyeti en aza indirmesi anlamına gelir.
Ölçme ve Değerlendirme Sürecinde Kullanılan Araç ve Teknikler
Ölçme ve değerlendirme, eğitim sürecinin önemli bir parçasıdır. Bu süreçte, öğrenenlerin bilgi, beceri ve tutumlarını ölçmek ve değerlendirmek için çeşitli araç ve teknikler kullanılabilir.
Geleneksel Araç ve Teknikler
Objektif Sınavlar: Objektif testler doğru/yanlış, çoktan seçmeli ve eşleştirmeli gibi, tek bir doğru cevabı olan soruları içerir. Bu testler genellikle düşük düzeydeki bilişsel yeteneklere yöneliktir. Objektif testlerin puanlaması diğer test türlerine göre daha nesneldir.
• Doğru/Yanlış soruları • Kısa Cevaplı sorular • Eşleştirme soruları • Çoktan seçmeli sorular
Yapılandırılmış Yanıtlı Sınavlar
Bu tür sınavlarda, sorulara verilen cevapların tek bir doğru cevabı olmayabilir. Bu nedenle, bu sınavlar genellikle öznel
olarak kabul edilir ve puanlaması daha zor olabilir. En yaygın kullanılan türü ise yazılı sınavlardır.
• Yazılı sınavlar / Açık uçlu sorular
Alternatif Araç ve Teknikler
Proje: Öğrenenlerin bilgi ve becerilerini gerçek dünyada karşılaşacakları problemleri çözmek için uygulamalarını sağlayan, kapsamlı ve anlamlı bir değerlendirme aracıdır.
Performans Değerlendirme: Öğrenenin bilgiyi nasıl kullandığını, ne kadar içselleştirdiğini ve uygulamaya döktüğünü de değerlendirmek gerekir. Bu amaçla performans değerlendirmeleri kullanılabilir.
Portfolyo (Öğrenci Gelişim Dosyası): Öğrenenin öğrenme yolculuğunun tüm yönlerini belgeleyen bir araçtır. Portfolyolar, öğrenenin en iyi çalışmalarını, ancak aynı zamanda çalışmalarının erken taslaklarını, deneme çalışmalarını, pilot çalışmalarını veya ön denemelerini de içerir.
Rubrik (Dereceli Puanlama Anahtarı): Öğrenenlerin belirli kriterlerdeki performanslarını değerlendirmek için kullanılan etkili bir araçtır. Rubrikler, öğrenenlerin bilgi, beceri ve tutumlarını değerlendirmek için kullanılabilir.
Değerlendirme ve Geri Bildirim Sürecinin Tasarlanması
Değerlendirme ve geri bildirim, öğrenme ve öğretme sürecinin ayrılmaz bir parçasıdır.
Etkili Değerlendirme Süreci
Etkili değerlendirme, öğrenenin öğrenme hedeflerine ulaşmasını geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçmek, bu sonuca dayalı olarak kararlar vermek ve eylem planları oluşturmak amacıyla gerçekleştirilen bir süreçtir.
Öğrenen değerlendirmesinde kaliteyi artırmak amacıyla dört rehber ilkeyi içeren bir çerçeve sunulmuştur:
• Öğrenenlerin değerlendirilmesinde mümkün olduğunca az sayıda test kullanılmalı, ancak bu testler öğrenme çıktılarını ölçecek yeterlikte olmalıdır. • Öğrenenlerin geri bildirimleri, öğrenme sürecini geliştirmek için değerlendirme aracı olarak kulla- nılmalıdır. Bu geri bildirimler, öğretmenlerin öğrenenlerin ihtiyaçlarına daha iyi cevap verebilmelerini sağlar. • Değerlendirme sürecinde düzenli olarak eğitsel değeri olan ölçümler yapılmalıdır. Bu, öğrenenlerin ilerlemesini takip etmek ve öğretim programlarını geliştirmek için önemlidir. • Öğrenenlerin değerlendirilmesinde farklı ölçme araçları ve tekniklerinin kullanılması gerekmekte- dir. Bu, öğrenme çıktılarının niteliğini tam olarak belirlemek ve öğrenenlerin farklı becerilerini ve yeteneklerini değerlendirmek için önemlidir.
Bu süreç görsel’de özetlenen noktalara dikkat edilerek planlanabilir (kitabın 238. sayfasındaki görsel 7.17’de gösterildiği gibi).
Geri Bildirim
Geri bildirim, öğrenme ve değerlendirme süreçlerinin ayrılmaz bir parçasıdır. Geri bildirim, öğrenenlerin öğrenme süreçlerini ve gelişimlerini desteklemek amacıyla eylem, davranış veya performanslarının niteliğini veya değerini açıklamak için verilen bilgidir. Geri bildirim öğrenmenin “can damarı” olarak tanımlamaktadır.
Geri bildirim, hem öğretmenler hem de öğrenenler için öğrenmeyi desteklemenin güçlü bir aracıdır. Öğretmenler için geri bildirim aşağıdaki faydaları sağlayabilir:
• Öğrenme engellerini daha açık ve net bir şekilde görmelerine yardımcı olur. • Öğrenenlerin mevcut performans düzeyi hakkında somut kanıtlar sunar. • Öğretim stratejilerinin öğrenenlerin şu anki öğrenme seviyelerine göre ayarlamasına olanak tanır.
Öğrenenler için geri bildirim aşağıdaki faydaları sağlayabilir:
• Kendi öğrenme süreçlerini kontrol etme yeteneği kazandırarak öz-düzenleyici öğrenenler olmalarına yardımcı olur. • Kendi performanslarını izleme ve düzenleme sürecine aktif katılımlarını sağlar. • Performansları hakkındaki belirsizliği azaltabilir. Kavram yanılgılarını veya uygun olmayan stratejileri düzeltmeye yardımcı olabilir. • Daha yüksek motivasyon seviyelerine ve daha etkili stratejiler geliştirmelerine olanak tanır.
Eğitimdeki geri bildirim mekanizmaları, öğretmenlerden, akranlardan ve bireyin öz geri bildirimlerinden elde edilebilen çok yönlü bir deneyim sunar.
Etkili Geri Bildirimin Özellikleri: Hedefe yöneliktir, standartlara dayalıdır, zamanında sunulur, açıklayıcıdır, süreklidir, kişiye değil içeriğe odaklanır, etkileşimi destekler, yapıcıdır ve öz değerlendirmeyi teşvik eder.
Öğretim Tasarımcısının Rolü
Öğrenen performansının değerlendirilmesi sürecinde, öğretim tasarımcısının görevi, etkili ve verimli bir performans değerlendirme sürecini tasarlamak, geliştirmek ve uygulamak için bir eylem planı oluşturmaya ve yürütmeye yardımcı olmaktır.
Bu eğitim ve bilgilendirme süreçleri, öğretmenlerin ölçme araçlarını etkili bir şekilde kullanmalarını destekleyebilir. Sonuç olarak, öğretim tasarımcıları öğrenme performansının değerlendirilmesinde önemli bir rol oynarlar. Bu rol, öğrenmenin etkinliğini ve verimliliğini sağlamak açısından önemlidir.