Posthümanist Tasarım Yaklaşımları — Ünite 4 Soru-Cevap

Özcülük, şeylerin ne olduklarına dair değişmez birtakım tanım ve/veya tarifler bulunduğunu öne süren bakışları bir araya toplayan bir başlıktır. Terimin işlevi esasında birbirinden pek çok noktada ayrışan bir felsefi öneriler çoğulluğunu bir şemsiye altına almaktan ibarettir.

Posthümanizm, evrenselci ya da gelenekçi özcülüklere karşıtlık, tekno-kültürle olumlayıcı bir angajman, bireyci siyaset eleştirisi, çeşitlilikleri kucaklayan bir toplumsal adalet arayışı ve yeniye dönük, kolektivist bir toplumsal deneycilik çağrısıyla karakterize olan bir kültürel, düşünsel ve politik yönelimdir (Badmington, 2000; Ferrando ve Braidotti, 2019).

Leonardo da Vinci’nin meşhur çiziminde bir daire ve kare içine yerleştirilmiş erkek figürü Roma Döneminden bize kalan en önemli mimarlık kuramı metninin yazarı Marcus Vitruvius Pollio’nun bir tarifine dayanır. Her yönden simetrik ve değişmez olduğu düşünülen çember, Kozmosun (düzenli doğa, evren) kusursuz biçimiyken kusursuzlukta ondan bir alt kademeye yerleştirilen kare ise yeryüzünü temsil ediyordu. Bu diyagramı tarif ederken Vitruvius, doğanın (evrenin) şaşmaz bir düzeni olduğu, insan bedeninin de bu düzenin bir yansıması, onunla aynı orantısal düzende kurulmuş bir tasviri, hatta bir delili olduğuna dair Pisagorcu – Platoncu anlayışlara atıf yapıyordu.

Yunanca mimesis (taklit), sanatçının doğayı yorumlayarak eserinde yeniden yansıttığı düşüncesine işaret eder. Bu şekilde doğayı yansıttığı düşünülen sanat dalları mimetik sanatlar olarak nitelenir.

Antik Dönemden günümüze kalmış Dor, İon, Korint, Toskana ve Kompozit adı verilen mimari düzenler bulunmaktadır. Bunlar, oran kurguları, ögelerinin düzenlenişi, detay ve süslemeleriyle ayırt edilebilen mimari tarzlardır.

Felsefede akılcılık (örneğin dinsel anlatıları ya da deney ve gözlemi değil de) aklı bilginin ana kaynağı olarak gören çeşitli anlayışlara işaret eder. Sıklıkla evrene dair değişmez gerçekler bulunduğu ve insan aklının bunlara erişme yetisi olduğu kabulleriyle birlikte savunulmuştur.

Mekanizm, canlıların ve diğer doğal süreçlerin birbirinden ayrık parçalardan oluşan makinelere benzer şekilde açıklanabileceği düşüncesidir.

Dirimselcilik (Vitalizm), canlıların cansız şeylerden (örneğin makinelerden) farklı ilkelere, örneğin ‘canlı maddeye’, bir tür üretken güce ya da canlılara has bir organizasyon tarzına dayandıklarını öne süren bir açıklama desenidir. Pek çok dirimselci, önerdikleri kökensel farklılığı, ‘yaşamsal kıvılcım’, ‘kozmik yaratıcılık’, ‘ortak ben’, ‘yaşamsal güç’, ‘gizil enerji’ vb. türünden temel ilkelerde aramışlardır.

Optimizasyon kelimesi, bir süreci (makine, kurum, sistem, program vb.) olabilecek en verimli hâline getirmeye yönelik matematik ve mühendislik yöntemlerine işaret eder.

Mimarlıkta postmodernizm, modernist mimarlık ve şehirciliğin kültürel tarihleri göz ardı eden tekdüzeliğine dönük bir eleştiri ve alternatif arayışı olarak 1960-1990 arasında etkili olmuştur. Postmodern mimarlığı çoğunlukla tarihsel ve kültürel atıflar karakterize eder.

Mimarlıkta postmodernizm, binanın çeşitli semboller ve atıflarla donanmış bir metin olarak anlaşılmasına dayanıyordu. Bina artık işleyişine, mekânsal programına veya içinde geçen yaşama bakılarak değil, kültür tarihine ve fikirlere atıfları üzerinden okunması gereken bir metindi. Yalnız artık ne bu metin ne de gönderme yaptığı kültürel gelenekler doğal ve/ya organik gelişimlerdi. Bina artık, vurgulu bir doğa – kültür karşıtlığını yeniden gündeme sokacak biçimde insan yapısı, kültürel bir üründü.

Ütopyacılık daha iyi bir toplum üzerine hayal kurmaktır. Doğa artık kökeni geçmişte yer alan bozulmaz bir beden değil, insanın emek ve üretimiyle müdahale edip dönüştürebileceği bir kaynaktır. Aydınlanma düşüncesi, yönünü geleceğe döner ve insanlığın daha iyi yaşama koşullarını kendi emeği ve üretimi ile kurabileceğine dair bir ütopyacılıkla uzlaşır.

El değmemiş bir alanın kalmadığı yerkürede doğa – kültür ayrımı büsbütün geçersiz kalmıştır. Doğanın karşımıza ancak düzenlenmiş ve sahnelenmiş olarak çıktığı böyle bir yerküreyi anlayabilmek için ‘tekno-doğa’ tabiri mimarlık ve peyzaj söylemlerinde sıklıkla devreye alınmaktadır. Tekno-doğa, iklim, yeryüzeyi, canlılık, insan aracılığıyla oluşmuş altyapılar ile teknolojik iz, edim, artık ve kalıntıların birbiriyle etkileşimli katmanlaşmalarına işaret eder.

Rönesans insanları kendilerine, Antikite’yle karşıtlık içinde “modernler” diyorlardı. Günümüzde kimi tarihçiler ve kuramcılar Aydınlanma Dönemi’ni (17.-18. yy.), kimileri ise Endüstri Devrimi’ni (19. yy.) Modern Çağ’ın başlangıcı olarak görür. Sanat kuramlarında ise modern sanatla ilişkilendirilen dönem 20. yy. başlarıdır.

Modernist mimarlık bağlamında “akılcı” tabiri bir tür endüstriyel, işlevsel pragmatizme gönderme yapar. Felsefedeki akılcılıkla karıştırılmamalıdır.

20. yy. başlarında yükselişe geçen modernist mimarlığın tedavüle soktuğu ‘makine olarak bina’ ve ‘mühendislik olarak tasarım’ anlayışları da aslında bilimsel yasaların kılcallarına kadar sızıp yeniden tariflediği bir doğaya dayanmaktaydı. İnsan bedeni de dahil olmak üzere, doğal unsur ve güçlerin teşhis edilmesi, incelenip anlaşılması, kontrol edilmesi ve verimli biçimde kullanılması gereği, en üst seviyede, toplumsal amaçlara dayandırılıyordu. Bu optimizasyon ve manipülasyon kurgusunu, geleneksel tarzlarla beraber tekil mimarların arayış ve hayallerini de devre dışı bırakmayı öneren evrenselci ve akılcı bir işlevcilik takip etmekteydi. Böyle bakıldığında, mimar müellifin karar aralığı, tıpkı bir mühendis gibi, toplum ve/ya yatırımcıların amaçları, doğanın yasaları, elde bulunan güç, kaynak ve teknoloji ile ekonomik imkânlar arasındaki optimum dengenin hesaplanıp uygulanmasına indirgenmek istenmişti.

Doğayı bir ‘ulu mühendis’ olarak görüp kendi problemlerimizi onun yapıp ettiklerine benzer şekillerde çözme düşüncesini yansıtan ‘biyoteknik’ ve ‘biyomimesis’ olarak da anılan arayışlar mimarların özellikle evrim sürecinin canlı bedenlerde geliştirdiği teknikleri inceleyerek kendi yapılarına adapte etmelerine dönüktür.

1990’larla beraber, bilgisayarda 3 boyutlu modelleme, animasyon ve kodlama (scripting) araçlarının mimari tasarım için kullanılabilir hâle gelmesinin ardından, mimarlar için yepyeni deney alanları açıldı. Bu dönemin deneycileri kendilerinden önceki postmodernist ve yapısökümcü kuşağın yaklaşımlarına karşıt konumlanıyorlardı. Özellikle Gilles Deleuze’ün felsefesi bu kuşak için çok çeşitli deney ve söylem unsurları sunuyordu. Mimari beden, geçmişten gelen, hazır mimari tarzlar, bina tipleri, gelenekler ve söylemlere, yani Deleuzecü terminolojide ‘aktüel’ olana yer vermeksizin, yapısökümcülerin iyiden iyiye vurgulayıp açığa çıkardıkları bağlamsal, işlevsel, tarihsel vb. çekişme, çatışma ve ikircikleri kıvrımlarında uzlaştıracak, üstelik bunu başarırken bu unsurların çoğulluğunu da indirgemeyecekti (Lynn, 1998). Diyagram Deleuze felsefesindeki ‘virtüel’in yerini tutuyor, diyagram vesilesiyle belirmeye başlayan ‘tekillik’ haritası giderek mimari biçimin kendi kendine oluşup ‘aktüelleşmesi’ sürecini yönetiyordu (Sönmez ve Balcı 2019-20).

Rönesans hümanizmi mimarlık için, Antik Dönem’den kaynağını alan ve mimarlığın insan bedeni aracılığıyla doğaya dayandırıldığı, bütünlükçü, akılcı ve özcü arayışların mimarlık düşüncesine yansıması anlamına gelir.

Aydınlanma ve romantizm akımları, bir yanda mekanist, diğer uçta dirimselci bakışlarla bina - doğa ilişkisini günceller.

Sanatta ve mimarlıkta modernizm mekânın insanın bakış ve amaçlarından uzaklaştığı ya da toplulukları hedeflediği bir seri insansonrası temayla beraber gelir. Modernist toplumculuğun evrenselci eğilimleri postmodernizm tarafından eleştirilir ve iletişimsel, tarihsel, kültürel, yerelci eğilimler gündeme alınır. Postmodernizmden teknolojik ve ekosistemik dinamiklerin etkisiyle posthümanist bakışlara geçiş, jeolojik zaman ve mekân ölçekleri arka planında anlaşılan, canlı - makine - enformasyon melezleşmesinin karakterize ettiği otonom mekânsallıkların araştırılmasına ilham verir.