Engellilik ve Erişilebilir Tasarım — Ünite 8 Soru-Cevap

Toplumdaki diğer bireylere sağlanan yaşam koşulları, hak ve olanakların yetersizlikten etkilenmiş bireylere de sağlanması anlamına gelir.

Toplumsal yaşama katılabilmek ve yetersizlikten etkilenmemiş ya da hafif düzeyde etkilenmiş bireylere sunulan yaşam kalitesine ulaşmak için birden fazla yaşam aktivitesinde kapsamlı ve sürekli desteğe ihtiyaç duyma durumu olarak tanımlanmaktadır.

Bireyin aynı anda birden fazla yetersizliğe sahip olma durumu olarak tanımlanmaktadır.

AÇYE olan bireylerin büyük bir çoğunluğu iletişim becerilerinde sınırlıklar yaşarlar. Birçok AÇYE olan bireyin ise sözel iletişim kuramadığını, hatta konuşma dışındaki alternatif iletişim yollarıyla bile (ör., jestler, işaretler, resimlerle ve nesnelerle iletişim vb.) iletişim kurmada sınırlılıkları olduğu söylenebilir. Bilişsel becerilerde de çeşitli sınırlılıklar yaşadıkları bilinmektedir. Dikkat ve dikkati sürdürmede güçlükleri olabilmektedir. Özellikle zihin yetersizliklerinin yanı sıra bir ya da birden fazla duyuda sınırlılık yaşamak ve/veya fiziksel güçlükler, sağlık problemleri yaşıyor olmak hâliyle dikkati yöneltmede ve sürdürmede güçlüklere yol açabilmektedir.

Okul döneminde bilgiye erişimde gerekli uyarlamaların ve düzenlemelerin yapılmaması, uygun öğretim yöntemlerinin kullanılmaması ve eğitimli personel tarafından eğitim alma fırsatının bu öğrencilere sağlanamaması okul döneminde bu çocukların yaşadıkları güçlükler arasındadır. Aynı zamanda tipik gelişim gösteren çocuklara sağlanan fırsatların birçoğunun AÇYE olan çocuklara sağlanmaması ve hayata ilişkin sınırlı deneyimlerinin olması bir çocukların yaşadığı bir başka engeldir.

Birçoğu puset, tekerlekli sandalye, fiziksel ulaşımı sağlayacak araçlara ihtiyaç duymaktadırlar. 

Bireylerin sağlık hizmetleri başta olmak üzere tüm ulaşım süreçlerinde transferleri önem taşımaktadır. Gerek biri tarafından desteklenerek transfer edilmesi gerekse bireysel ulaşım süreçlerinde transfer önem taşımaktadır. 

Bilgisayar, cep telefonu ve tablet kullanımlarında göz izleme teknolojileri bu bireylerin her türlü medyaya erişimlerini sağlamaktadır.

Özel gereksinimli bireylerin yaşam becerilerini desteklemek, geliştirmek ve sürdürmelerini sağlamak amacıyla kullanılan her türlü araç-gereç, ürün, sistem, hizmet olarak isimlendirilmektedir.

Düşük düzey yardımcı teknolojilerin maliyeti daha düşük iken ulaşılabilirliği daha fazla, kullanılabilirliği ise daha basit bir yapıdadır. Bu bakımdan bu düzey içerisine giren teknolojilerde elektronik veya mekanik bir aksam yer almamaktadır.

Orta düzey teknolojilerin elektronik veya mekanik aksamı olabilir ancak bu aksamlar ileri düzeyde gelişmiş ve çok fonksiyonlu özellikleri içermemektedir. Bu doğrultuda orta düzey teknolojiler nispeten daha ucuz, daha az özelleştirilebilir, erişimi ve kullanımı daha basit, aynı zamanda genellikle pil gibi düşük akım gerektiren araçları içermektedir.

Yüksek düzey teknolojiler ise diğer düzeylere kıyasla çok daha karmaşık olan, aynı zamanda kullanım için teknik destek ve eğitim gerektiren elektronik veya
mekanik araçları kapsamaktadır. Dolayısıyla bilgisayar yazılımları veya sistemleriyle ilgili bileşenleri içeren, karmaşık ve çok fonksiyonlu, ayrıca
erişimi, kullanımı daha zor ve edinilmesi daha pahalı olan araçlar bu düzey içerisinde yer almaktadır.

Düşük düzeyde; iletişim panosu, yürüteç ve bastondur. 

Orta düzeyde; ses kayıt cihazı, hesap makinesi ve işitme cihazıdır.

Yüksek düzeyde; ADİ sistemleri, FM sistemler ve ekran okuma programlarıdır. 

ADİ araçları alanyazında iki boyutta ele alınmaktadır. Bunlar; a) yardımsız ve b) yardımlı araçlardır. Yardımsız araçlar, işaret etme ve vücut dilini içerir ve herhangi bir iletişim aracını kapsamazken yardımlı araçlar, resimli kartlar, nesneler, nesne kartları gibi basit sembol kartlarından iletişim panolarından konuşma üreten yüksek teknolojili cihazlara kadar çeşitlilik gösteren araçları kapsamaktadır.

Konuşma üreten cihazlar olarak da adlandırılan ses çıkışlı iletişim araçları (Voice Output Communication Aids [VOCA]), sözlü iletişim kurmak için sınırlı veya hiç aracı olmayan bir kişi için konuşma üreten yüksek teknoloji ürünü ADİ cihazlarıdır. Bu ADİ sistemleri, kullanıcı için sentezlenmiş veya sayısallaştırılmış bir ses üretir.

Doğru tuşa basmakta veya tuşları bulmakta zorlanan bireyler için klavye tuşları normal klavyeye kıyasla daha büyük hâle getirilebilir. Ayrıca tuşların görünürlüğünü artırmak için farklı tuşlar üzerinde zıt (kontrast) renk düzenlemeleri uygulanabilir. Bu düzenlemeler AÇYE olan bireylerin bilgisayar kullanım becerilerini destekleyebilir. Diğer taraftan AÇYE olan bireyler bilgisayarı farklı biçimlerde alternatif ve uyarlanmış klavye ve fareler aracılığıyla kullanabilirler.

AÇYE olan bireyin bazı kısıtlamaları aşarak bireyi olabildiğince bağımsızlaştırmak olmalıdır. 

AÇYE olan bireylerin kaşık veya çatalları ağızlarına götürebilmeleri için bu materyallerin ağız kısımları eğimli bir şekilde tasarlanmamalıdır. Yemeklerini dökmeden alabilmelerini sağlayacak biçimde tabağın altına bir yüzey (ör. plastik bir aparat) konulabilir. Tabaktan yemek alırken dökmelerini engellemek adına bir kenarına plastik bir aparatla engel oluşturulmuş tabaklar tercih edilebilir.

Banyo kapıları bir tekerlekli sandalyenin geçebileceği büyüklükte tasarlanabilir. Ayrıca banyolar AÇYE olan bireylerin rahat hareket etmesini sağlayacak şekilde düzenlenmelidir. Lavabolar ve klozetler rahat bir şekilde erişilebilir olmalıdır. Klozetler belirli bir yükseklikte erişilebilir biçimde dizayn edilmelidir. Öte yandan lavabolar tekerlekli sandalyenin yanaşabileceği bir boşluğa sahip olmalı ve ay şeklinde tasarlanmalıdır.

Banyo içerisine bir oturak eklemek bu bireyler için önemli bir düzenleme olabilir. Ancak oturarak banyo yaparken oturma ya da kalkma sırasında oturağın kayması sonucunda oluşabilecek kazaları önleyebilmek adına oturakların yere veya duvara sabitlenmesi sağlanabilir. e banyo duvarlarına veya klozet, lavabo yanlarına tutunma barları eklenebilir. Bunlar AÇYE olan bireylerin kayma, düşme, takılma gibi tehlike oluşturabilecek durumlar yaşamasının önüne geçebilir. Ayrıca klozette dik oturmakta zorlanan AÇYE olan bireyler için uyarlanmış oturak tasarımı yapılabilir.