Engellilik ve Erişilebilir Tasarım — Ünite 7 Soru-Cevap

Görme duyusunu öğrenme amacıyla kullanabilen, optik ve optik olmayan araçlardan yararlanan ve çevresel uyarlamalara ihtiyaç duyan kişidir. Aydınlatma, büyük punto yazılar, görsellerin büyütülmesi, şekil-zemin zıtlığı (kontrast) gibi materyal ve ortam düzenlemeleriyle görme potansiyellerini daha üst düzeyde kullanılabilirler.

Görme keskinliği, gözün özel bir mesafeden görme ve ayrıntıları ayırt etme yeteneği olarak tanımlanmaktadır. Görme alanı, baş çevrilmeden ve gözler oynatılmadan görülebilen sağ ve sol, yukarıda ve aşağıda kalan tüm alandır. Normal görme alanı yaklaşık 180 derecedir.

Görme yetersizliğine yol açan nedenler arasında yaygın olarak katarakt, albinizm, tümörler, iltihabi durumlar, gelişimsel bozukluklar, glokom, kolobom, nistagmus, prematüre retinopatisi (ROP), retinitis pigmentosa, şaşılık, kortikal görme yetersizliği, göz tembelliği sayılabilir.

Toplumsal yaşama katılımda kişilerin mekâna ulaşarak mekânı kullanabilmesi, temel haklardan yararlanabilmesi ulaşılabilirlik, fiziksel çevrenin ulaşım ve dolaşım olanaklarıyla tüm kullanıcıların istek ve gereksinimlerine göre tasarlanması ve uygulanması, kentsel alanlara, yapılara ve yapı içindeki mekânlara ulaşabilmesi erişilebilirlik kavramıyla ifade edilir.

BM Engelli Hakları Sözleşmesi incelendiğinde “evrensel tasarım ve kapsayıcı tasarım” kavramlarının, ürünlerin, çevrenin, programların ve hizmetlerin özel bir tasarıma veya uyarlanmaya gerek duyulmaksızın mümkün olduğunca herkes tarafından kullanılabileceği şekilde tasarlanması olarak tanımlandığı görülmektedir. “Evrensel tasarım” ve “kapsayıcı tasarım”, yetersizlikten etkilenmiş kişilere özel destekleyici teknolojilerin tasarımını da kapsamaktadır. 

Duyuların gelişimi, gelişim alanlarını (ör., motor, dil ve iletişim, sosyal, bilişsel) destekleyecek etkinlikler ve bağımsız hareket çalışmalarının yanı sıra akademik (ör., okuma, yazma, matematik vb.) ve bağımsız yaşam becerilerinin (ör., yemek yapma, evi temizleme vb.) edinilmesine yönelik çalışmalar kişilerin bağımsız bir birey olmasında önemli bir rol oynar. 

Küptaş, küptaş kasa ve abaküs kullanılarak işlemler yapılabilir, Braille cetvel, gönye, iletki ile öğrencilerin ölçüm yapmaları sağlanabilir, rulet ve özel hazırlanmış pergelle şekilleri çizmeleri sağlanabilir.

Kişilerin güvenli şekilde dolaşabilmesi, sanatsal-kültürel etkinliklere gidebilmesi, bankayı kullanabilmesi, alışveriş yapabilmesi gibi toplumsal yaşama tam olarak katılabilmesini sağlamak için yönelim ve bağımsız hareket becerilerini öğrenmeye ihtiyaçları vardır. 

Yönelim becerileri, ipuçları, işaretler, bina içi ve bina dışı numaralama sistemleri, pusula yönleri, ölçme becerileridir. Bağımsız hareket becerileri ise kişilerin hedeflerine kadar güvenli şekilde hareket edebilmesini sağlar. Temel bağımsız hareket becerileri, elle duvar takibi, korunma teknikleri, baston becerileri, rehberle yürüme becerileridir. Ayrıca asansör, yürüyen merdiven kullanımı, toplu taşıma araçlarının kullanımı, kötü hava koşullarında yolculuk gibi çok sayıda beceriyi de içerir. 

Yardımcı ve destekleyici teknolojilere örnek olarak optik tarayıcılar, kapalı devre televizyon sistemleri (Closed-Circuit Television [CCTV]), optik araçlar (ör., büyüteç, mikroskop, dürbün vb.), not alma cihazları ve büyük puntolu yazı verilebilir.

Bilgisayar yazılım ve donanımları gören yazıyı (gören bireylerin kullandığı yazı) kabartma yazıya çeviren programlar, bilgisayar ekranındaki yazıları seslendiren programlar, tarayıcı yardımıyla basılı materyalleri bilgisayara aktarıp seslendiren programlar ve kabartma yazıcılar olarak ifade edilebilir.

Optik araçlar, optik olmayan araçlar ve destekleyici teknolojik araçlar olarak sınıflandırılmaktadır. 

Görmesi sınırlı ya da göremeyen çocukların dokunsal, işitsel, kinestetik, koklama duyularını destekleyecek tasarımların üretilmesi büyük önem taşımaktadır. Az gören çocukların da görme becerilerini ve diğer duyularını destekleyecek tasarımların üretilmesi gerekmektedir.

Matematikte öğrenciler için kabartma yazı makinesinde yapılacak baskılarla geometrik şekiller, dokunsal açılar (bir parçasının hareket ettirilerek açı çeşitlerini oluşturabileceği), nesne grafikleri, dokunsal ve yeniden kullanılarak farklı kesir örneklerinin çocuklar tarafından oluşturulabileceği (çizgileri dokunsal olarak belirgin ve takıp çıkarılabilen, alınan parçanın kabartma olarak belli olduğu) kesir kartları, dokunsal olarak şekilleri oluşturabileceği düzenekler vb. tasarlanması önemlidir. Çocuk saati öğrenirken dokunsal/Braille saatler, ayrıca dokunsal sayı doğrusu, şemalar, diyagramlar gibi tasarımlar üretilebilir. İlerleyen yıllarda üç boyutlu geometrik şekillerin açılımının yapılabildiği görsellerin dokunsal, sesli materyalleri tasarlanabilir. Teknoloji kullanılarak üç boyutlu yazıcılarla dokunsal geometrik şekiller oluşturulabilir.

Bastonun hafif/taşınabilir olmasına dikkat edilmelidir. Yurt dışında çok sayıda akıllı/sesli baston örnekleri geliştirilmiştir. Türkiye’de de WeWalk birçok özelliği içinde barındıran bir baston olarak tasarlanmış ve üretilmiştir. Ultrasonik sensörüyle engelleri algılayıp titreşimle uyaran, aynı zamanda hedefe kolay ulaşmayı sağlayan ve çevredeki kafe vb. düzenlemeleri sesli olarak söyleyen navigasyon sistemiyle bireye bağımsız hareket etme olanağı vermektedir. ,

Stephear (sesli sinyalizasyon sistemi) hedefleri belirlemeyi kolaylaştırır. Hoparlörlü olan kısım bankamatik, otobüs, alışveriş merkezi vb. yerlere yerleştirildiğinde ve görme yetersizliği olan kişi hedefe yaklaştığım zaman bileğine taktığı aparat titreşim verdiği için aparatın üzerindeki butona bastığında kayıtlı mesajı sesli olarak dinleyebilir.

Günlük yaşam becerilerinin gerçekleştirirken hem erişilebilir hem de güvenli kullanıma hizmet edecek tasarımlar yapılabilir.

Çamaşır makinesi, mikrodalga fırın gibi makine ve araçların erişilebilir hâle getirilmesi için kişilerin çabalarıyla dokunsal işaretleyicilerden ve etiketlerden yararlanılmaktadır. Az gören ve görmeyen kişiler için makinelerin, araç-gereçlerin kullanılmasını destekleyecek tasarımlar üretilebilir.

Yıpranmayacak ve kolay görsel imza atılmasını destekleyecek imza aparatı, Braille etiket makinesi, sesli ve dokunsal menüler günlük yaşam becerileri için kullanılabilecek tasarımlara örnek olarak verilebilir.

Arkadaşlarıyla oynamak için dokunsal, sesli, görsel unsurları artırılmış (tüm duyularını kullanabileceği şekilde) oyun tasarımları, Braille yazının yer aldığı scrabble, monopoly, tombala gibi ailece ya da arkadaşlarla oynanabilecek kutu
oyunları, müzeler, müzik enstrümanlarının rahat ve erişilebilir kullanımı uygulamaları olabilir.