Engellilik ve Erişilebilir Tasarım — Ünite 4 Soru-Cevap

Dijital Ortam: Çeşitli nitelikteki bilgiyi bireye ve topluluklara aktaran, eğlendirme, bilgilendirme ve eğitim gibi temel amaçlara sahip görsel, işitsel ve görsel-işitsel araçların tümüdür.

Genel olarak dijital ortamları dört kategoride sınıflandırmak mümkündür:
• Sosyal paylaşım ortamları
• Sohbet uygulamaları
• Mobil uygulamalar
• Sanal gerçeklik uygulamaları

Detaylı sınıflandırmalardan birine göre dijital ortamların özellikleri şunlardır:
• Yakınsaklık
• Bağlantısallık
• Çeşitlilik
• Yaygınlık
• Algoritmik Akış
• Asimetriklik
• Akışkanlık

Dijital ortamların yaygınlık özelliğine sahip olması, dijital teknolojilerin kullanıcıların sürekli  bağlantıda olmasını sağlaması ve hayatın her alanında nüfuz etmesidir. Ayrıca dijital ortamların içerik üretme potansiyeli de yaygınlık özelliği içerisindedir. Örneğin Twitter üzerinden bilgiye ulaşmak ve bu bilgiyi paylaşmakla birlikte Instagram’da canlı yayın yapmak, dijital ortamın yaygınlık özelliğidir.

Dijital ortamlar engelli bireylerin iş, eğitim, seyahat, eğlence, sağlık ve bağımsız yaşam gibi günlük yaşamlarını iyileştirmek; sosyal kapsayıcılığı teşvik etmek; eşit fırsatları ve katılımı geliştirmek ve desteklemek; insanların yaşam kalitesini artırmak için kullanılabilen ortamlardır.

“Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme”nin
Eğitim ile ilgili 24. maddesinde:
“…
(a) Braille ve diğer biçimlerdeki yazıların okunmasının öğrenilmesi, beden dilinin ve alternatif
iletişim araçları ve biçimleri ile yeni çevreye alışma ve bu çevrede hareket etme becerilerinin öğrenilmesi, akran desteği ve rehberlik hizmetlerinin
kolaylaştırılması;
(b) İşaret dilinin öğrenilmesine, işitme ve konuşma engellilerin dilsel kimliğinin gelişimine yardımcı olunması;
(c) Görme, işitme veya hem görme hem işitme-konuşma engellilerin özellikle çocukların eğitiminin
en uygun dille, iletişim araç ve biçimleriyle, onların akademik ve sosyal gelişimini artırıcı ortamlarda sunulmasının sağlanması.

Dijital katılım terimi, İnternet gibi modern bilgi ve iletişim teknolojisinin kullanımı yoluyla dijital topluma aktif katılımı ifade eder. Bu katılım sadece İnternete değil, aynı zamanda çeşitli çevrimiçi hizmetlere ve içeriklere erişimi de içerir.

Örneğin Haage ve Bosse (2017) engelli bireyler arasında, ZY olan bireylerin akıllı telefon kullanım oranlarının en düşük olduğunu bulmuşlardır. Akıllı telefona erişim ve kullanımın diğer engel gruplarına göre kullanım oranları ise işitme engelli kişilerin %55’i, görme engelli kişilerin %46’sı, fiziksel engelli kişilerin %45’i, öğrenme güçlüğü ve ZY olan bireylerin %34’üdür. Gomez ve diğerleri (2017) Down Sendromlu bireylerin akıllı telefon kullanımını
incelemişler ve bu bireylerin akıllı telefon cihazlarına büyük bir ilgi ve kullanım oranı bulmuşlardır.

Lussier-Desrochers ve diğerleri (2017) ZY olan bireyler için dijital katılımın önündeki beş engeli izleyen şekilde sıralamışlardır: (a) Dijital cihazlara erişim, (b) cihazları kullanmak için duyu-motor becerileri, (c) bilişsel yetenekler, (d) teknik gereklilikler ve (e) iletişim

Dijital dünyanın gereksinimlerini temsil eden beş çevresel boyut ile dinamik
etkileşim hareketi oluşturan bireysel ve çevresel kaynakları temsil eden bir modeldir. Bu boyutlar;
(a) duyusalmotor, (b) bilişsel, (c) teknik, (d) teknolojik cihazlara ve (e) kodlara ve kurallara erişimdir.

Aleksandrova ve diğerleri (2021) eğitim alanında engelli öğrencileri desteklemek için dijital teknolojileri kullanma alanlarını;
• öğrencinin kişisel gelişiminin başlangıç seviyesini belirlemek
• yeni becerilerin oluşumu yoluyla kişisel gelişimi desteklemek veya halihazırda edinilmiş olanları geliştirmek
• eğitim kaynaklarına erişimi iyileştirmek
• iletişim ve ağ desteği yoluyla coğrafi veya sosyal uzaklığın üstesinden gelmek

• engelli öğrencilerin öğrenimini destekleme aracı olarak dijital teknolojilerin yararlarının kullanımını teşvik etmek ve farkındalığı artırmak şeklinde özetlemektedirler.

Eğitimde görev alan öğretmenler için yararları ise izleyen şekilde
sıralanabilir (Aleksandrova vd., 2021):
• Meslektaşlarıyla uzaktan iletişim kurma
• Kaynaştırma ortamlarındaki gruplara öğretmenlik yapmanın en verimli deneyimini keşfetme ve kendi eğitim tekniklerini paylaşma fırsatı
• Öğrencilerle etkin çalışmayı sağlamak için dijital teknolojileri kullanma konusunda kendi becerilerini geliştirme fırsatı
• Didaktik materyaller ve resimler hazırlamak için daha fazla fırsat sağlama
• Multimedya kullanarak çeşitli duyusal alanlar üzerinde etkili uygulama ve uyarlamalar yapabilme

• Elektronik materyallerin öğrenci gereksinimlerine göre örneğin büyük yazı tipi, Braille alfabesi gibi uyarlanmasının daha kolay olması.

Engelli bireylerin dijital teknolojilere erişilebilirlikle ilgili karşılaştığı engeller izleyen şekilde sıralanabilir:
• Engelli bireylerin dijital teknolojiler kullanımı hakkında veri, veritabanı ve araştırmaların yetersizliği
• Dijital teknolojilere erişilebilirlik hakkında yasalar, standartlar, politikalar ve iyi uygulama örnekleri hakkındaki bilginin yetersizliği
• Engellilere yönelik dijital teknolojileri kullanım standartlarının yetersizliği ve/veya bulunmayışı
• Sürekli gelişim halinde olan teknolojilerin, dijital teknolojilere erişilebilirlik ile kullanılabilirliğini azaltması ve maliyetleri artırması
• Bazı durumlarda engelli bireylere yetersiz veya eksik destek verilmesi
• Aile üyelerinin ya da bakıcılarının İnternet kullanımındaki ve eğitimindeki yetersizlikleri
• Öğretmenlerin öğretim yapma ya da verilen teknoloji eğitimler için isteksiz olmaları
• Sınıfta engelli öğrenci azlığı ya da çok farklı engelli öğrenci olması nedeniyle
öğretmenin teknolojiyi kullanmaması
• Öğretmenlerin zamanlarının kısıtlılığı ve/veya eğitimler için fazladan zaman
ayırmak istememeler

Tasarım unsurlarını etkileyen durumlar şunlardır:
Dijital ortamın dağıtım ortamı özelliği, dijital ortamın sunum şekilleri sunma özelliği ve dijital ortamların duyuşsal algı biçimleri üzerindeki etkisi.

Evrensel tasarım ilkeleri izleyen şekilde sıralanmaktadır (Iwarsson ve Ståhl,
2003):
1. Adil, eşitlikçi kullanım
2. Kullanımda esneklik
3. Basit ve sezgisel kullanım
4. Algılanabilir bilgi
5. Hatalara tolerans
6. Düşük fiziksel çaba
7. Yaklaşmaya ve kullanıma uygun ölçüler ve mekân

Dijital ortamların tasarımında kullanımda esneklik ilkesi yönergeleri izleyen şekilde sıralanabilir
(Zheng, 2021):
• Kullanım yöntemlerinde seçim sağlanması
• Sağ veya sol elle erişilmesi ve kullanılması
• Kullanıcının doğruluğunu ve hassasiyetini
kolaylaştırması
• Kullanıcının hızına uyarlanması

• Gereksiz karmaşıklığın ortadan kaldırılması
• Kullanıcı beklentileri ve sezgileriyle tutarlı
olması
• Çok çeşitli okuryazarlık ve dil becerilerini
barındırması
• Bilgilerin önemi ile tutarlı olacak şekilde
düzenlenmesi

• Görevin tamamlanması sırasında ve sonrasında etkili yönlendirme ve geri bildirim sağlanması

Dijital ortamların tasarımında algılanabilir bilgi ilkesi yönergeleri izleyen şekilde sıralanabilir (Zheng, 2021):
• Temel bilgilerin fazladan sunumu için farklı modların (ör., görsel, sözel, dokunsal) kullanılması
• Temel bilgiler ve çevresi arasında yeterli kontrastın sağlanması
• Temel bilgilerin “okunabilirliğini” en üst düzeye çıkarılması
• Tasarımdaki talimat veya yönlendirme amacıyla kullanılabilen unsurların ayırt edilmesinin sağlanması
• Duyusal sınırlamaları olan kişilerin kullandığı çeşitli teknikler veya cihazlarla uyumluluğun sağlanması

Dijital ortamların tasarımında hatalara tolerans ilkesi yönergeleri izleyen şekilde sıralanabilir (Zheng, 2021):
• Ögeleri, tehlike ve hataları en aza indirecek şekilde düzenlenmesi: En çok kullanılan ögeler, en erişilebilir, tehlikeli ögeler ortadan kaldırılmış, izole edilmiş veya korumalı tasarlanabilir.
• Tehlikeler ve hatalar hakkında uyarılar sağlanması
• Hataya dayanıklı özellikler sağlanması
• Dikkat gerektiren görevlerde bilinçsiz hareketlerden caydırılması.

Dijital çağda engelli çocukların haklarına yönelik küresel gündem konuları
belirlenebilir. Bu konular aşağıdaki gibi sıralanabilir:
• Engelli çocukların dijital medya kullanımları ve uygulamalarına ilişkin temel verilere daha fazla ihtiyaç duyulması, çocuklar arasında dijital medya kullanımına ilişkin araştırmalara ve veri toplamaya dahil edilmesi
• Dijital medyanın hayatı daha kolay ve zevkli hâle getirebileceğinin yanı sıra engelli çocuklar için erişilemeyen yeni alanlar ortaya çıkarabileceğinin kabul edilmesi
• Dijital alanda haklara odaklanmanın engelli çocuğu pekiştirmesine ilişkin potansiyel riskler ve engelli çocukların seslerinin duyulabileceği alanlar ve fırsatlar yaratmanın önemli olması
• Koruma hakları ile engelli çocukların uygun düzeyde eylemlilik, özerklik ve kontrol kullanma hakları arasında denge kurulması ihtiyacının olması
• Erişilebilirlik ve katılım için birden çok iletişim yöntemine izin verecek şekilde araştırma yöntemlerini (çevrim içi anketler ve yüz yüze görüşmeler gibi) çerçevelemek ve tasarlamak
• İstişare, yönetişim ve politika ve tasarıma katılımın engelli çocuklar için “dost” olduğunu ve hem çocuklara yönelik medya politikasından hem de engellilik alanından en iyi uygulamaların benimsenmesi
• Engelli çocukların dijital ve sosyal haklarını ele alan kamu programlarının genişletilmesi (ör. dijital vatandaşlık ve bilgi okuryazarlığı girişimleri dahil), bunların sistematik olarak değerlendirilmesinin ve etkinliğinin tartışılmasının teşvik edilmesi.