GİT310U-BİLGİ GÖRSELLEŞTİRME
Ünite 3: Bilgi Görselleştirme Türleri
Giriş
Bilgigrafiler, veri görselleştirme araçları olarak çeşitli kapsamların görsel olarak ifade edilmesi için farklı biçimlerde ve sunum ortamlarında kullanılabilmektedirler. Temel olarak, bilgigrafiler, kapsamları ve işlevleri dikkate alınarak sınıflandırılmaktadır. Bu bölümde, bilgigrafi türleri, üç sınıflandırmada ele alınmıştır. Bunlardan ilki, bilgigrafinin kapsamı ve işlevinin ele alındığı bir sınıflandırmadır. Bu sınıflandırma bilgigrafinin “ne”yi sunduğu üzerinde yoğunlaşmaktadır. İkinci sınıflandırma, okuyucunun okuma deneyimini, Edward Tufte’nin imgenin bir anlatı biçimi olarak bilgigrafilere dönüşümünü ele aldığı çalışmasından yola çıkarak “nasıl” sorusuna odaklanan yapıdadır. Üçüncüsü ise sunulduğu ortamın özelliklerine göre gösterebileceği değişkenliklerin ele alındığı Randy Krum’un sınıflandırması ile “nerede” sunulduğuyla ilgilidir.
Kapsam ve İşlevine Göre Bilgi Görselleştirme Türleri
Kapsam ve işlevine göre sınıflandırıldığında, bilgigrafiler 9 gruba ayrılabilmektedir. Bunlar İstatistiksel Bilgigrafiler, Öğretici Bilgigrafiler, Zaman Çizelgesi Bilgigrafileri, Süreç Bilgigrafileri, Anatomi Bilgigrafileri, Akış Şeması Bilgigrafileri, Coğrafi Bilgi ve Konum Bilgigrafileri, Karşılaştırma bilgigrafileri ve Hiyerarşi Bilgigrafileridir.
İstatiksel Bilgigrafiler
İstatistiksel bir bilgigrafi, verilere odaklanılmasına olanak sağlayarak verilerin arkasındaki hikayenin anlatılmasına yardımcı olabilir. Görsel düzenlemeler ise verilerin analiz edilmesi sırasında ortaya çıkan yapıların anlaşılmasına ve daha kolay iletilmesine yardımcı olmaktadır. İstatistiksel bilgigrafiler, bir veri setinin içeriğinin incelenmesi, veriler içindeki yapıların gözlemlenmesi, istatistiksel varsayımların kontrol edilmesi veya bir analizin sonuçlarının iletilmesi amaçlarıyla kullanılabilmektedir. Yuvarlak diyagramlar, sütun grafikleri ve histogramlar gibi belirgin biçimler, istatistiksel bilgigrafilerin popüler kullanımlarındandır (Jacoby, 1997).
Öğretici Bilgigrafiler
Öğretici bilgigrafiler, bir konunun özelleşmiş ya da genel durumunu aktarmak amacıyla kullanılan bir bilgigrafi türüdür. Tamamı bunlarla sınırlı olamak üzere şağıdaki amaçlar için öğretici bilgigrafi kullanılabilir:
• Belirli bir konunun genel bakışını paylaşmak, • Yeni bir fikir veya konsepti tanıtmak, • Sade bir blog yazısı veya makaleyi okuyucular için daha ilgi çekici hâle getirmek, • Son derece teknik bir konuyu, konuya aşina olmayan bir kitleye sunmak.
Zaman Çizelgesi Bilgigrafileri
Bir zaman çizelgesi, bir konunun kronolojik olay sırasını görsel olarak sunmak için kullanılan etkili bir bilgigrafi
türüdür. Bu tür bir bilgigrafi, okuyucuların bir konunun tarihini kolayca takip etmelerine olanak tanır. Zaman çizelgesi bilgigrafisi, birçok alanda kullanılmaktadır ve finansal raporlarda, stratejik raporlarda ve sunumlarda en yaygın formatlardan biridir.
Süreç Bilgigrafileri
Bir proje, görev veya stratejinin tamamlanması için gereken adımları görselleştirmek için süreç bilgigrafileri kullanılır. Süreç bilgigrafileri, bir süreci görselleştirmek, özetlemek ve basitleştirmek için özel olarak tasarlanmıştır. Süreç bilgigrafiler, bir sürecin adımlarını basitleştirerek ve görsel terimlerle açıklayarak süreci daha erişilebilir hâle getirir.
Anatomi Bilgigrafileri
Anatomik bilgigrafiler, belirli bir konu hakkındaki bilgileri parçalayarak, bir araç veya hizmetin nasıl çalıştığını görsel olarak ileten grafiklerdir. Bu bilgigrafi türü, bir nesnenin farklı kısımlarını vurgulamak veya bir şeyin nasıl çalıştığını açıklamak için kullanılabilir.
Akış Şeması Bilgigrafileri
Akış şeması bilgigrafileri, karar verme araçları olarak kullanılan ve belirli soruları yanıtlamaya yardımcı olan grafiklerdir. Bu bilgigrafiler, bir sorudan başlayarak sorunu netleştirmeye yardımcı olmak için bir dizi soru sunar ve sonunda ihtiyaçlara uygun birkaç olası yanıtla sonuçlanır. Her sorunun birden fazla yanıtı olabildiği yapıda soru genellikle sol üst köşeden başlar ve yanıtlar aşağı doğru seçilir. Akış şeması bilgigrafileri, statik tasarımlardır ve bununla birlikte kişiselleştirme olanağı sunarlar. Her izleyici bu bilgigrafileri farklı şekillerde deneyimleyebilmektedir.
Coğrafi Bilgi ve Konum Bilgigrafileri
Coğrafi bilgigrafiler, konumlar veya demografik verileri görsel olarak sunmak için kullanılabilecek en uygun görselleştirme yöntemlerinden biridir. Bir yerin bir olguya veya olaya bağlamasına yardımcı olur, anlaşılabilirliği artırır ve dikkat çekicilik sağlar. Özellikle büyük veri setlerini anlaşılır bir şekilde iletmek veya demografik trendleri vurgulamak için kullanılan etkili bir araçtır.
Karşılaştırma Bilgigrafileri
Karşılaştırma bilgigrafileri, karar verme süreçlerini hızlandırarak daha etkili bir şekilde yapılmasını sağlayan grafiklerdir. Genel olarak tablolara benzer bir yapıya sahiptir. Bir kavramın veya öğenin özelliklerini bir sütunda sunarken, diğer bir nesnenin veya kavramın karşılaştırılabilir özelliklerini yan yana bir sütunda gösterirler.
Hiyerarşi Bilgigrafileri
Bir konuyu öncelik sırasına göre sunan bilgigrafiler, hiyerarşi bilgigrafileri kategorisine dâhil edilebilmektedir. Bu tür grafikler genellikle piramit veya akış şeması biçiminde düzenlenir ve önemli bilgilerin hızlı bir şekilde fark edilerek anlaşılmasını sağlarlar.
Okuyucunun Okuma Deneyimine Göre Bilgi Görselleştirme Türleri
Veri görselleştirme ve bilgigrafi alanında tanınmış bir Amerikalı istatistikçi, bilgisayar bilimci, yazar ve profesörü olan Edward Tufte, bilgigrafinin sunumunda 5 farklı anlatımdan bahsetmektedir. Bu anlatımları, doku ve renk kullanarak anlatım, parçalara ayırarak anlatım, mikro-makro okuma, zaman ve mekân kullanarak anlatım ve küçük çoğaltmalar olarak başlıklandırmaktadır.
Doku ve Renk Kullanarak Anlatım
Renklerin bilgi grafiklerindeki kullanımı, verilerin anlaşılırlığını artırmak ve vurgulamak amacıyla dikkatlice ele alınması gereken önemli bir tasarım unsuru olarak öne çıkar. Bu konuda E. Tufte’nin belirttiği gibi, renk seçimleri iyi düşünülmelidir ve tasarımlarımızın amacına uygun bir şekilde kullanılmalıdır. Tufte, bilgi iletmek amacıyla renk kullanımının odak noktasının, estetik tasarım ve renk şemalarına aşırı vurgu yapmak yerine hata ve karmaşık anlam karmaşasından kaçınma olduğunu ilgi çekici bir şekilde ifade eder. Buna göre renk, doğal bir nicelendirici olarak büyük bir etkiye sahiptir ve bu etki rengin alabileceği farklı değer ve kombinasyonlara bağlıdır.
Parçalara Ayırarak Anlatım
Verilerin katmanlanması, bilgi tasarımında önemli bir stratejidir. Bu yaklaşım, karmaşıklığı azaltmak ve bilgilerin daha anlaşılır hâle gelmesini sağlamak amacıyla kullanılır. Görsel hiyerarşi kurma işlemi, bilginin önceliklendirilmesini içeren bir düzenleme sürecini ifade eder. Bu süreçte, bilginin önem derecelerine göre sıralanması ve vurgulanması amaçlanır. Kritik bilgiler öne çıkarılırken, daha az önem taşıyan bilgiler ise arka planda tutulur.
Micro-Makro Okuma
“Mikro okuma,” verinin detaylarına odaklanmayı temsil eder. İzleyicinin verinin küçük ayrıntılarına inerek ayrıntılı bilgileri keşfetmesine olanak tanır. Bu, verinin en küçük öğelerini incelemeyi ve özellikle veri setinin içindeki örüntüleri ve ilişkileri anlamayı içerir. “Makro okuma,” ise verinin genel yapısını ve büyük resmi anlamayı ifade eder. İzleyiciye verinin bütününü görme ve verinin genel organizasyonunu anlama fırsatı sunar. Bu, veri setinin genel yapısını anlamak ve farklı öğeler arasındaki ilişkileri kavramak için kullanılır. Tufte, veri görselleştirmelerinin her iki düzeyde de etkili bir şekilde iletilmesi gerektiğini vurgulayarak, izleyicilere hem detayları inceleme hem de genel resmi görmeleri için fırsat sunmanın önemine dikkat çeker (Tufte, 1991, s.37).
Zaman ve Mekân Kullanarak Anlatım
Zaman ve mekân veri görselleştirmede kilit rollere sahiptir. Bu tip bilgigrafilerde zamanın görsel temsili ile mekânsal ilişkilerin görsel temsilinin oluşturulması ele alınmaktadır. Verilerin zaman içindeki değişimini ve mekânsal ilişkilerini daha iyi ifade etmek için kullanılan
görsel stratejiler, bu türdeki bilgigrafilerin konusudur (Tufte, 1991, s.100). 18. yüzyılda yaşamış bir teolog, filozof ve bilim insanı olan Joseph Priestley tarafından oluşturulan “A New Chart of History”(Görsel 3.13) tarihsel olayları ve figürleri görsel bir biçimde sunan bir örnektir. Bu tarihsel bilgigrafi, Tufte’ün ilkelerine dayalı olarak uzam ve zaman anlatılarının kullanımını alttaki başlıklarla göstermektedir: Uzamsal Düzenleme, Zamansal Bağlam, Anlatı Akışı, Kategorik Bilgi, Detay ve Bağlam.
Küçük Çoğaltmalar
Bu tip bilgigrafiler, bir dizi küçük ve benzer grafik veya tablonun kullanılmasını içerir. Her biri aynı ölçekte ve aynı tasarımsal özelliklere sahip olan bu tekrarlar, verilerin karşılaştırılmasını ve analizini kolaylaştırır. Posta pulu boyutundaki çizimler, kategoriye veya bir etikete göre indekslenir, bir filmin kareleri gibi zaman içinde veya tek görüntünün kendisinde kullanılmayan nicel bir değişken tarafından sıralanır. Bilgi dilimleri, izleyicilerin bir bakışta karşılaştırma yapabilmesi için göz aralığı içinde konumlandırılarak kesintisizlik sağlamaktadır. Tasarımın sabitliği, veri çerçevelerindeki değişikliklere değil, verilerdeki değişikliklere vurgu yapar (Tufte, 1991, s.67-68).
İzlendiği Ortama Göre Bilgi Görselleştirme Türleri
Bilgigrafi tasarımcıları için temelde altı farklı bilgigrafi medya formatı bulunmaktadır. İnternet üzerinde karşımıza çıkan bilgi grafiklerinin çoğu statik görseller olsa da birçok tasarımcı hikaye anlatımı ve veri görselleştirmeyi farklı yaklaşımlarla birleştirme eğilimindedir. Seçilecek format, tasarımın genel amaçlarına bağlı olarak belirlenmelidir.
Statik
Bu tür bilgigrafiler, sabit bir yapıya sahiptir ve genellikle bir resim veya görüntü dosyası olarak sunulur. Statik bilgigrafiler, çoğunlukla kâğıt üzerinde veya dijital platformlarda görüntülenir ve interaktif özellikler içermez. Statik bilgigrafiler, bilgiyi basit ve anlaşılır bir şekilde sunma amacını taşır. Bu tür bilgigrafiler, belirli bir hikaye anlatmak veya verileri karşılaştırmak için kullanılmaktadır. Randy Krum’a göre, statik bilgigrafilerin avantajı, basitlikleri ve hızlı anlaşılabilirlikleri nedeniyle geniş bir kitleye ulaşabilme yetenekleridir. Statik bilgigrafiler ayrıca çevrimiçi paylaşması en kolay formattır.
Yakınlaştırılabilir
Yakınlaştırılabilr bilgigrafiler, kullanıcılara daha fazla ayrıntıya inme veya belirli bir konuya derinlemesine bakma imkânı sunan etkileşimli bilgigrafilerdir. Bu tür bilgigrafiler, temel bir görüntü veya ana hikâye sunar ve kullanıcılar bu ana hikâyeden ayrıntılara doğru yakınlaşabilirler.
Tıklanabilir
Tıklanabilir bilgigrafiler, belirli bir bölgeye veya veri noktasına tıkladığınızda ilgili bilgilerin veya görsellerin daha büyük bir pencerede veya yan panelde görüntülendiği bir tür etkileşimi içerir. Bu tür bilgigrafiler, kullanıcıların bilgiye kişiselleştirilmiş bir şekilde erişmelerini ve ilgi alanlarına göre bilgi keşfetmelerini sağlar. Açılır bilgigrafi stili, bilgi grafiği tasarımının özel bir varyasyonunu ifade eder. Bu tasarım türünde, okuyucunun temel bilgilere ek olarak ikincil bilgilere ulaşması amaçlanır. Ancak, bu stilin özelliği, okuyucuların bu ikincil bilgilere erişmek için belirli bir bölgeyi tıklamak zorunda olmamalarıdır. Hem tıklanabilir hem de açılır tasarım stili, önemli bir dezavantajı paylaşır. Tıklanabilir bölgelerin ve açılır bilgilerin ek işlevleri, yalnızca tüm ekstra HTML kodunu içeren orijinal açılış sayfasında görüntülendiğinde işlevseldir.
Hareketlendirilmiş
Verilerin ve bilgilerin hareketli grafikler, geçişler ve animasyonlarla iletilmesini sağlayan bilgigrafi türleridir. Bu tür bilgigrafiler, verilerin dinamik bir şekilde sunulmasına olanak tanır ve izleyicilerin bilgilere görsel olarak daha etkili bir şekilde odaklanmalarına yardımcı olur. (Krum, 2014,s. 42) Hareketlendirilmiş bilgigrafiler, bir hikâye anlatma veya belirli bir süreci görselleştirme amacı taşıyabilir. Bu tür bilgigrafilerin tasarımı ve oluşturulması daha fazla zaman, beceri ve teknik bilgi gerektirebilir. Ayrıca, animasyonlu bilgigrafilerin aşırı kullanılması, izleyicilerin bilgiye odaklanmasını zorlaştırabilir, bu nedenle dengeli bir şekilde kullanılması önemlidir.
Video
Video bilgigrafileri, verilerin, bilgilerin ve hikâyelerin video formatında sunulduğu ve izleyicilere görsel bir anlatım sunan bir türdür. Bu tür bilgigrafiler, metin, grafikler, ses ve hareketli görüntülerin birleştirilmesiyle oluşturulur ve karmaşık bilgilerin anlatılması ile anlaşılmasını kolaylaştırır.
Etkileşimli
Etkileşimli bilgigrafiler, izleyicilere sunulan verileri veya görselleştirmeleri kısmen kontrol etme imkanı tanıyan tasarımlardır. Bu tür tasarımların popülerliği, izleyicileri bilgiyle daha uzun süre meşgul etme yeteneği nedeniyle yüksektir, çünkü statik bilgigrafilere göre daha fazla etkileşime olanak tanırlar. Bu tür tasarımlar, bağımsız veri görselleştirmeleri olarak sunulabileceği gibi, daha büyük bir bilgigrafi tasarımının bir parçası olarak da yer alabilirler (Krum, 2014, s. 48).