GİT310U-BİLGİ GÖRSELLEŞTİRME
Ünite 1: Bilgi Görselleştirme Nedir?
Giriş
Bilgi, günümüzün en büyük zenginliklerindendir. Bilgiye sahip olmak bu zenginliğe de sahip olmak anlamına gelir. Bilgi görselleştirme de her gün katlanarak artan bilginin insanlık tarafından anlaşılmasına büyük katkı sağlamaktadır.
Bilgi ve Bilgilendirme
Bilgiye sahip olmak bireylerin ve toplulukların başarısını belirleyen önemli bir faktör olmuştur. Günümüz dünyasında bilgiye her zamankinden daha kolay erişilebilmektedir. Benzer şekilde bilgiye erişme ve onu kullanma yeteneği, kişisel ve toplumsal ilerleme için hayati öneme sahiptir. Bilgiye erişme ve bilgiyi kullanma yeteneği, bireyin kişisel ve mesleki yaşamındaki başarısını belirlemede çok önemli bir faktör hâline gelmiştir. Modern çağda güç artık yalnızca ekonomik ya da politik faktörler tarafından değil, aynı zamanda bilgiye sahip olanlar tarafından da belirlenmektedir. Bilgi, günümüzde güç anlamına gelmektedir. Bu nedenle bilgiye sahip olanların, sahip oldukları bilgi oranında bir güce sahip olduğu da söylenebilir. Kısaca; üretilen bilgi, her geçen gün artmakta, kendini katlamaktadır. Eski zamanın dünyasıyla günümüz dünyası karşılaştırıldığında aradaki en büyük farklardan birinin kısıtlı ve erişilmez olan bilginin, günümüzde bol miktarda ve serbest bir şekilde akması olarak adlandırılabilir.
Bilgi ile Veri İlişkisi
Veriler, genellikle analiz ya da referans amacıyla toplanan küçük parçaların koleksiyonunu ifade eder. Başka bir deyişle veri, henüz anlam ya da bağlam sağlayacak şekilde analiz edilmemiş ya da yorumlanmamış ham, işlenmemiş materyaldir. Veriler sayılar, metinler, resimler ve daha fazlası dahil olmak üzere birçok başlık altında toplanabilir. Ancak veri kendi başına esasen anlamsızdır ve herhangi bir doğal değer ya da öneme sahip değildir. Veri ancak işlenip analiz edildiğinde anlamlı bilgiye dönüştürülebilir.
Bilgi ise veri işlendikten sonra elde edilen dökümdür. Bilgi, verileri analiz etmenin ya da yorumlamanın ve bunlardan sonuç çıkarmanın sonucudur. Veri ile bilgi arasındaki temel fark, verinin ham, analiz edilmemiş malzeme olması, bilginin ise anlam ve bağlam sağlayan işlenmiş ve analiz edilmiş veri olmasıdır. Veriler aslında kendi başına anlamsız görünürken bilgi, onun önemini anlamamıza olanak tanıyan bir bağlam ya da bakış açısı sağlar. Bununla birlikte, bilgi verilerden türetildiği ve onsuz var olamayacağı için veri ve bilgi de yakından ilişkilidir.
Veri ham madde iken, bilgi işlenmiş, düzenlenmiş, yorumlanmış ve analiz edilmiş verilerdir. Veri, bilginin geldiği yer olan yorum ve analiz olmadan anlamsızdır. Bilgi, verilerin yorumlanması ve düzenlenmesi, çeşitli bağlamlarda anlamlı ve kullanışlı hâle getirilmesinin sonucu olarak görülebilir. Dolayısıyla değerli bir içerik
oluşturma sürecinde veri başlangıç noktasıyken bilgi bu sürecin bitiş noktasıdır.
Doğru ve Güvenilir Bilgilendirmenin Önemi
Yanlış bilginin bireyler ve bir bütün olarak toplum üzerinde ciddi sonuçları olabilmektedir. Bu nedenle insanların kaynaklardan aldığı bilgilerin doğru ve güvenilir olmasını sağlamak büyük önem taşıyor. Alınan bilgilerin doğru ve güvenilir olmasını sağlamak için güvenilir bilgi kaynakları çok önemlidir. Gazete ve televizyon haberleri gibi geleneksel medyanın halka doğru bilgi verme sorumluluğu vardır. Ancak sosyal medyanın yükselişi, geleneksel medyanın haber ve bilgi üzerindeki tekeline meydan okudu.
Doğru ve güvenilir bilgiye erişimin sağlanması medya okuryazarlığı ve eleştirel düşünme becerilerini gerektirir. Medya okuryazarlığı medyaya erişme, analiz etme, değerlendirme ve yaratma yeteneğini içerir. Eleştirel düşünme becerileri, bilgiyi analiz etme ve bilinçli kararlar verme yeteneğini içerir.
Bilgi Görselleştirme
Bilgi görselleştirme alanı geçmişiyle bir bütün olarak incelendiği takdirde gelişmelerin keşif ve yaratıcılık yoluyla gerçekleştiği anlaşılmaktadır. Tarih içerisinde kimi insanlar önceleri bilinçsizce, sonraları bilinçli bir şekilde bilgi görselleştirmeye hizmet etmişler; insanlığın hayatını kolaylaştırmak için çalışmalar yapmışlardır.
Bilgi görselleştirme, hedeflediği kitleye dönük çalışan ve insanlık için fayda sağlamayı amaçlayan bir tasarım disiplinidir. Bilgi görselleştirme yalnızca içeriğin, yazı karakterleri aracılığıyla metne dönüştürülmesi değildir. İçeriğin ilgili kitlesi tarafından anlaşılması amacıyla görselleştirilmesidir.
Bilgi görselleştirme alanında üretilen projeler genişledikçe alanın daha disiplinlerarası bir yöne doğru yol aldığı görülmektedir. Her ne kadar grafik tasarım ve grafik tasarımcılarla organik bir bağı bulunsa da modern dünyanın gereksinimlerine cevap verebilmek amacıyla, mimarlık, mühendislik, psikoloji, sosyoloji, dil bilim, tıp, edebiyat gibi birçok bilim dalıyla iş birliği içerisindedir.
Bilgi Görselleştirme Kavramı
Bu kavramın mesleki bir disiplin olarak anılması oldukça yenidir. Dolayısıyla yoktan gelmemiş, bir olgu olarak “keşfedilmiş” veya “tanımlanmış” bir disiplindir. Dolayısıyla görselleştirme, bir alanın ortaya çıkışıyla değil, onun “uygulanmasıyla” tanımlanır.
Gerçekte ihtiyaç duyulan doğru bilgiler anlaşılır bir şekilde tasarlanmadığı için göz ardı edilmekte ve algılanamamaktadır. Bilgiye erişim eksikliği bazen kişiye pahalıya mal olabilir. Bilgi; sadece yazılı metinden ziyade cevap ihtiyacı olarak düşünürseniz, aranan bilginin tüm kullanım kılavuzlarında, yol ve yön işaretlerinde, hatta faturalarda ve resmi evraklarda bile kolaylıkla bulunamadığı görülebilir.
Bilgi görselleştirme çağımızın en önemli güçlerinden biridir. Bilgiyi netleştirerek alıcının algısına aktarır; bunların hepsi bilginin özümsenmesi için gereklidir. Bu, kullanıcıya gerekli bilgilerin iletilmesini garanti eder. Bilgi görselleştirmede bilgi kelimesinin tanımı “ihtiyaç” tanımına benzer. Bilgi görselleştirme tasarımında ürünün kendisi, üzerine kitap, tez ve makalelerin yazıldığı “bilgi” kelimesinin yanı sıra “görselleştirme” gibi görsel içerikleri de sergileyebilmektedir. Ayrıca ürünün genel amacı ek görsel bileşenler içerebilir.
Bilgi Görselleştirme ve Tasarımı
Tasarım “problemi tanımlayarak, tasarımcının nitelikli yaratıcılığıyla ortaya konacak ürünün teknik özelliklerini ve tanımlarını içeren çizimler ya da planlamalar yapmaktır.”
Problemin Tanımlanması
Bu tanımda yer aldığı gibi, “tanımlanacak bir problemin olması” tasarımın varlık nedenini oluşturmaktadır. Özünde tüm tasarım süreçleri gibi bilgi görselleştirme süreci de problemdir ve tasarımcı ortaya koyduğu tasarımla bu problemi, gereğini yerine getirerek çözmüş olur. “Bilgi görselleştirme, kullanıcıların belirlenen gereksinimleri doğrultusunda, mesajın taşıyacağı içeriğin ve sunulacağı ortamın belirlenmesi, planlanması ve biçimlendirilmesidir.”
Kullanıcı
Kullanıcı tasarımda büyük rol oynar. Zira her tasarım ürünü gibi, bilgi görselleştirme ürünlerinin de hitap ettiği bir kullanıcı grubu bulunmaktadır. Kullanıcıyı tanımak ve tanımlamak, hedefleri belirlemede önemli bir başlangıç noktasıdır.
Tasarımda Ortam
Bir projedeki tasarımın etkinlik göstereceği alanı tanımlar. Ayrıca hem gerçek hem de sanal ortamlara işaret etmektedir. Bilgi görselleştirmeye ait ürünün kapalı-açık alanlarda yer alması, etkileşimli medyada hayat bulması, ortam kavramına verilebilecek örnekler arasındadır.
Planlama
Tasarımın yönetimi ve sürecin tamamlanması adına çok büyük öneme sahiptir. Proje kapsamında yapılan araştırmalar dahilinde mesajın belirlenmesi ve atılacak adımların hesaplanmasıdır.
Biçimlendirme
Bu kavram denilince görselleştirme, estetik hâle getirme vb. süreçleri kastedilmektedir. Günümüzdeki tanımıyla projenin görsel ara yüzüne kavuşmasıdır. Bütün bileşenleriyle birlikte tanımlamalarda kastedilen, verinin ya da bilginin tasarımı değil, bilginin sunuş biçiminin tasarımıdır. Sunuş aşamasında bilgiyi süzmek gerekebilir, ancak bilgi görselleştirme hiçbir zaman ortada olmayan bir bilgiye dayanmaz.
Bilgi görselleştirme, bilginin tasarlanması anlamına gelmemektedir. Görselleştirme sürecinde kullanılacak bilgi her zaman kesin bir doğruluk içermelidir.
Uygulanan projeler açısından bilgi görselleştirme tasarımının uzun geçmişine rağmen, kavram olarak ilk kez 1970’lerde belgelendi. Richard Saul Wurman, 70’li yıllara kadar bilgi mimarisi adının yaygın olduğunu, daha sonra bilgi tasarımı ve bilgi görselleştirme tanımının eklendiğine inanıyor. Pek çok kişi, bilgi görselleştirmenin iç mimari ve sanayileşme tasarımına benzer bir kavram olarak kabul edildiğine inanmaktadır.
Bilgi Görselleştirme Tasarımcısı
Bilgi görselleştirme tasarımcısı olmanın zorluğu işin kendisiyle de ilgilidir. Temel ilkelerini anlamak kolayken, tam anlamıyla uygulamaya kalkmak son derece zor bir hedeftir. Bir şeyler karmaşık olmaya başladığında, mekân insanların algılayabilmesine ters öğeler içerdiğinde, teknik zorunluluklar insan faktörüne galip geldiğinde birilerinin, bilgi görselleştirme tasarımcılarının devreye girmesi gerekir. Viyana’daki IIID, profesyonel bir tasarım için bilgi görselleştirme tasarımcısının aşağıdaki niteliklere sahip olması gerektiğini belirtmektedir. Buna göre bilgi görselleştirme tasarımcısı;
• Hem yenilikçi hem de sistematik düşünceye sahip olmalı, • Çalışacağı alanda yeterli derecede bilgi sahibi olabilmeli, • Görsel mesajın iletişim özellikleri ve kendi içindeki iletişimi hakkında bilgiye sahip olmalı, • İlgili alışkanlıkları, eğilimleri, standartları, kuralları ve altında yatan teorileri bilmeli, • İletişim medyası ve özellikle görsel iletişime ilişkin teknik gerekliliklere aşina olmalı, • Algılama, mantık ve tepkiyi yanına alarak bilgilendirmeye yönelik insanın iletişim kurma becerilerine aşina olmalı, • Kullanıcıyla iletişime geçen bilgilendirmenin kazanımlarını dikkate alacak yetide olmalı, • Hareketli ya da durağan yazı ve resmin oluşturulması üzerine bilgi sahibi olmalı, • Bilgiyi, iletişim amaçlı mesajın yeterince dikkati çekebileceği kadar ilginç ve çekici tasarlayabilmeli, • Bilgilendirmenin sürekliliği için gerekli ayarlamaların yapılabileceği şekilde bilgi ve bilgi sistemlerini etkileşimli yapmayı anlamalı, • Hem ana diliyle hem de İngilizce’yle etkili bir biçimde iletişim kurabilecek yetkinliğe sahip olmalı, • Destek verebilecek diğer bilimlerin (psikoloji, dilbilim, sosyal bilimler, bilgisayar bilimleri, istatistik gibi) kapsamı ve kapasitesi hakkında bilgi sahibi olmalı
• Çeşitli tasarım aşamaları ve uygulamalarında oluşabilecek maliyetler hakkında bilgi sahibi olabilmeli, • Hizmetlerini müşterilerine sunduğu değer ve gerekli zorunlulukların birlikte işleyebileceği bir biçime dönüştürmeli, • Hedeflenen kitle ve toplumun tamamının gereksinimlerine yönelik ortak sorumluluk duymalıdır.
Bilgi Görselleştirme ve İletişim Tasarımı
Grafik tasarım ile bilgi görselleştirme arasındaki bağlantıyı incelerken bu iki kavramın tasarımın ayrı dalları olmadığını anlamak önemlidir. Bilgi görselleştirmesi ile grafik tasarım arasındaki etkileşim dolaylıdır ve bilgi görselleştirme tasarımı, grafik tasarım sürecinin bir parçası olarak değerlendirilmez.
Grafik Tasarım disiplini yakın zamanda “görsel iletişim tasarımı” adını almış olmasına karşın ortaya konan çalışmanın özü temelde aynıdır: İletişim tasarımı. İlginç bir şekilde “Grafik” sözcüğü Art Nouveau sanat akımından önceki geniş bir zaman diliminde temelde bilgi görselleştirme yapma gayreti içerisindeki çalışmalar için kullanılmıştır. Bilgi görselleştirme tasarımı ve grafik tasarım geçmişte uzunca bir süre aynı yoldan devam etmiş, hâlen de işbirlikleri devam etmektedir (İlgili ünitede sayfa 15’te yer alan Görsel 1.7 bakınız).
İletişim tasarımı, iletişim tasarımı ile bilgi görselleştirme arasındaki ilişkide önemli bir unsurdur. Bilgi görselleştirme de bir tür iletişim tasarımıdır ve ifade teorisinin kullanılması ile anlaşılabilir. Bu teori, verilerin görselleştirilmenin nasıl güç ilişkileri yaratabileceğini açıklıyor. İletişim tasarımı ile bilgi görselleştirme arasındaki ilişkiyi anlayarak tasarım ekipleri arasında daha etkili iletişim oluşturmak mümkündür.
Bilgi görselleştirmenin iletişim tasarımı alanına dahil edilmesi geçmişten günümüze kabul edilen bir gelişmedir. Bir görselleştirme tasarımcısı için en önemli kararlardan biri, verilerden görsel özelliklere uygun bir eşlemenin seçilmesidir.
AIGA’dan Mark Spencer Reynolds, bilgi görselleştirme ile grafik tasarım arasındaki farkın kesişim noktasındaki bağından bahsediyor. Reynolds’a göre bilgi görselleştirme tasarımı ile grafik tasarım arasındaki ayrım, tasarımcının görevinin gerekliliklerinden, tasarımcının görevinin amacından ve bu bağlamda mevcut olan bilgi miktarından kaynaklanmaktadır. Tasarımın ana ekseni bilgilendirici değil de dikkat çekici dekoratif bileşenler ise, bilgi görselleştirme tasarımında başarısızlık yaşanması muhtemeldir.
Nathan Shedroff, bilgi görselleştirme ile grafik tasarım arasındaki bağı açıklarken şunları söylüyor: “Bilgi görselleştirme tasarımı, grafik tasarım mesleğinin yerini almaz veya onu geliştirmez; bunun yerine, onun kapasitesine daha büyük önem taşıyan bir değer katar.”
Bruce Ian Meader, her ne kadar pek çok kişi sayının tasarımının öncelikli olarak görsel görünüme dayalı olduğunu düşünse de sayıya yönelik başarılı ve iyi bir tasarımın görsel çekicilikten daha fazlasına sahip olacağına inanıyor. Bilgi görselleştirme tasarımı işlevselliğe odaklanırken, grafik tasarımın mutlaka bununla ilgilenmesi gerekmez. Grafik tasarımın amacı hem görsel hem de yazılı dilin yanı sıra içerik, işlev, tutarlılık, algı, okunabilirlik ve verimlilikten yararlanmaktır.
Pettersson’a (2002) göre bilgi görselleştirme tasarımcısının kısa, anlaşılır ve yalın metinler yazmanın yanı sıra yalın illüstrasyonlar oluşturabilme kapasitesine sahip olması gerekir. Yalın tipografi ve düzenlemelerin anlaşılmasını ve edinilmesini garanti etmelidir.
Tasarımın görselleştirdiği bilgiler bir adım daha ileri gidiyor ve daha iyi anlaşılıyor. Sonuç olarak, bilgi görselleştirme tasarımcılarının çekirdek grubu grafik tasarımcılardan oluşuyor; böyle bir gerçek var ve tesadüf değil. Grafik tasarımcılar, bilgi görselleştirmeleriyle ilgili sorunları tanıma ve çözme konusunda doğal bir yeteneğe sahiptir.