Eğitici İçerik Tasarımı — Ünite 2 Soru-Cevap

Betimsel içerik olgu ve ilkelerden oluşmaktadır. Gözlemi yapılabilen ya da sayılabilen olgu ve olayların dile getirilmesi olan betimsel içerikte kanunlara ve ilkelere yer verilmektedir. Betimsel içerik insanların ne yapması gerektiğini göstermez, yalnızca olgulara yer verir. Betimsel içerikte nerede, ne zaman, ne oldu, kim yaptı gibi yanıtları net olan sorular araştırılır.

Normatif içerik değer yargılarından, normlardan ve standartlardan oluşur. Bu içerik türü, insanların nasıl hareket etmesi, ne gibi tercihler yapması gerektiğini açıklar. Normatif içerikte nasıl, neden oldu, iyi mi oldu, kötü mü oldu, nasıl olsa daha iyi olurdu gibi yorumlamaya açık sorulara yanıt aranır.

İçerik geniş anlamıyla öğrenilecek olan bilgi, beceri, tutum ve değerler olarak düşünülebilir. Bu nedenle içerik denilince yalnızca bilgi akla gelmemeli; bilgiyle birlikte beceri, tutum ve değerler de dikkate alınmalıdır.

Kavram olarak, bilimsel araştırmalar sonucu güvenilir bir biçimde oluşturulmuş bir sav, inanç ya da yargı olarak kabul edilen bilgi, çocukların bilme gereksinimi duydukları özel olgu, olay ve anlayışlardır. Bilginin yapısında üç önemli içerik türünden söz edilebilir. Bunlar en sınırlı olandan en geniş olana doğru olgular, kavramlar ve genellemeler biçiminde sıralanmaktadır.

• Başka insanlara, grup ve kültürlere, etnik, ırksal, dini ve diğer farklılıklara ilişkin olumlu tutum geliştirme

• Adalet, eşitlik, otorite, katılım doğruluk, gerçeklik, vatanseverlik gibi birleştirici değerlere; özgürlük, farklılık, mahremiyet, insan hakları gibi bireysel ve kamusal değerlere bağlı olma

• Anayasal güvenceleri, demokratik değer ve davranışları, farklı kültürlerin kültüre katkıları, toplumlarda bulunan sosyal, ekonomik ve politik kurumların görevlerini değerlendirme

• Uzlaşmazlıkları analiz ederken ve adalet, eşitlik gibi demokratik değerlerle ilgili yargıya varırken değer verme sürecini kullanma

• İnsan ilişkilerinde sorumluluk duyma, işbirliği yapma, başkaları için kaygı duyma, açık fikirli olma ve yaratıcılığın önemini bilme.

• Başka ülke ve toplumların bakış açıları da dikkate alınmış mı?
• Sistematik mi?
• Uygulanabilir mi?
• Önceki öğrenmelerle ilişkili mi?
• Amaçlarla tutarlı mı?
• Tekrar yapılıyor mu?
• Çevrede kazanılan yaşantılara yer verilmiş mi?
• Sadece temel ayrıntılara yer verilmiş mi?
• Doğru mu?
• Hedef kitlenin hazır bulunuşluk düzeyine uygun mu?

Öğrenmenin gerçekleşebilmesi için gereken ön bilgilerin kazanılması, öğrenme yeterliliğin oluşmasıdır.

İçeriğin düzenlenmesinde soyutlama, düzey, şema, vardama, alıştırma, görsel düzen gibi içerik düzenleme ilkelerinden yararlanılmalıdır.

Bir metin içindeki şekil, resim, başlık, özet, tablo gibi ögeler ön örgütleyicilere örnek olarak verilebilir.

Vardama ilkesi: Var olan bir bilgiden yararlanarak geçmişin ve geleceğin tahmin edilmesidir. İçerik sunulurken sadece bireyin o bilgiyi anlaması yerine var olan içeriği algıladığında geçmişi ve geleceği düşünmesini sağlamak gereklidir. Bu yolla kişinin bilgiyi olduğu gibi kalıp bilgi olarak anlayıp ezberlemesinin önüne geçilir. İçerikte yer alan bilgiler, uyarıcılar kişinin bugünden yola çıkarak geçmişi tahmin etmesine, geleceğe yönelik kestirimlerde bulunmasına olanak tanımalıdır.

Soyutlama ilkesi: İçeriği sunarken tasarımın başında ya da sonunda hedef kitleye ana fikrin sunulması ya da ana fikrin ne olabileceğinin hissettirilmesidir. Bir yazıyı okuduktan ya da bir filmi izledikten sonra, “Yazar bu metni hangi amaçla yazmıştır, okuyucuya hangi mesajı vermeye çalışmaktadır?” sorularına verilen yanıt, bize görsel tasarımın ana fikrini vermektedir. Tasarım başında ana fikir bütün olarak verilip, daha sonra yardımcı fikirler sunuluyorsa tümdengelim ilkesine yer verilmiş olur. Tasarımda önce yardımcı fikirler sunulup, en son ana fikir sunuluyorsa tümevarım ilkesi kullanılmış olur. Soyutlama ilkesi ile görsel tasarım içinde yer alan hedef kitlenin alması, fark etmesi gereken mesaj tüm içerikten ayrılıp, soyutlanarak bireyin zihnine yerleşir.

Şema ilkesi: İçerik düzenlenirken farklı öğrenme özellikleri gösteren bireylerin anlamasına, öğrenmesine izin verecek esneklikte bir içerik olması sağlanmalıdır. İçeriğin esnek olması demek, içeriğin her bireyin kendi geçmiş yaşantısına, ön öğrenmelerine, zihin şemasına ve içinde bulunduğu sosyal- kültürel ortama göre düzenlenmesi demektir. Bu esnekliği sağlayabilmek için içerikte ön örgütleyicilerden yararlanılabilir. Bir metin içinde yer alan tablo, şekil, grafik, başlık, özet, şema ön örgütleyicilere örnektir. Yazılı bir metin oluşturulurken bu ön örgütleyicilerden yararlanılmalıdır.

Düzey ilkesi: İçeriğin aşamalı ve birbirinin ön koşulu olacak biçimde düzenlenmesidir. İçerikte yer alan bilgiler “küçük adımlar” ilkesine göre düzenlenmelidir. Şöyle ki içerik oluştururken adımlar küçük küçük atılmalıdır. Buna göre öncelikle bir bilgi sunulmalı, hedef kitle bilgiyi anlamlandırıp öğrendikten sonra bir başka adım atılmalıdır. Konular anlamlı temel kavram ve ilkelere dayandırılarak bir bütünlük oluşturacak biçimde düzenlenmelidir.

İçerikte sunulan kavram, olgu, olay, ilke, sınıflama içeren bilgiler şekil, tablo, şema, resim, grafik gibi görsel ögelerle desteklenmelidir. Yazılı içerikte bu tür görsel ögeler kullanılırken görselin bir numarası ve adı olmalı, metin içinde görsele atıf yapılarak, bireyin metni görsel ile ilişkilendirmesi sağlanmalıdır. Görsel düzen ilkesi ile bireylerin bilgi ve anlayışları görsel bir formatta sunularak, görüş açıları ve kendini ifade etme yetenekleri geliştirilir. Bireylerin bir konudaki bilgi ve anlayışlarını geliştirmek üzere görseller iyi birer kaynak olarak kullanılabilir.

Alıştırma ilkesi, içeriğin başında, hedef kitlenin dikkatini çekmek ve o içerik ile ulaşılmak istenen amaca dikkat çekmek üzere uyarıcıların sunulması, soruların sorulması ve mesajların verilmesidir. Bu ilke kapsamında içeriğin sonunda içeriğin anlaşılıp anlaşılmadığını belirlemek için bazı sorular sorularak bireyin konu üzerinde düşünmesi sağlanır.

İçeriğin nasıl düzenlenmesi gerektiğini belirleyen ilkelerin yanında çeşitli içerik yaklaşımları da vardır. Demirel (2020) içerik düzenlemede farklı yaklaşımların olduğunu belirtmekte ve içerik yaklaşımlarını sarmal içerik, doğrusal içerik, modüler içerik, piramitsel ve çekirdek içerik, konu ağı-proje merkezli içerik ve sorgulama merkezli içerik yaklaşımı olarak sınıflamaktadır.

• Yineleme stratejileri

• Anlamlandırma stratejileri

• Örgütleme stratejileri

• Anlamayı izleme stratejileri

• Duyuşsal stratejilerdir.

Yineleme stratejisi bireylerde önemli bilgileri önemsiz bilgilerden ayırt etmeyi ve analitik düşünmeyi sağlar.

Anlamlandırma Stratejisi: Bilgiler ile geçmiş yaşantılar arasında ilişki kurarak anlamlı öğrenmeyi sağlayan stratejilerdir.

Örgütleme stratejisi yeni gelen bilgilerin gruplandırılması, bilgiler arasında ilişki kurulması yoluyla bilgilerin örgütlenerek uzun süreli belleğe kayıt olmasını sağlar. Örgütleme stratejisinin bilgileri kümelendirme ve bilgi birimleri arasında ilişki kurma olmak üzere iki temel ilkesi vardır.

Örgütleme Stratejisi: Bilgilerin öğrencilerin anlamasını kolaylaştırmak üzere yeniden düzenlenmesini sağlayan stratejilerdir.

Öğrenmede güdüsel ve duygusal engelleri kaldırmaya yardım eden stratejilerdir. Bireyler bazen kendilerine uygun bilişsel stratejileri kullansalar bile öğretimin amaçlarına ulaşmada duygusal ya da güdüsel etmenlerden kaynaklanan güçlüklerle karşılaşabilirler. Öğrenciler dikkati toplayamama, olumsuz tutumlara sahip olma, sınav kaygısı duyma gibi engelleri ortadan kaldırmak için duyuşsal stratejilerden yararlanabilirler. Dikkat toplaşımı, tutum, güdülenme, kaygı en önemli duyuşsal stratejiler arasındadır

Öğrencilerin öğrenmede anlamayı izleme yeterliğine sahip olabilmeleri için aşağıdaki stratejileri geliştirmeleri gerekmektedir.

• Sorunları belirleme ve tanımlama

• Dikkatini toplama ve tepkilerini yönlendirme

• Kendini pekiştirme ve değerlendirme

• Hatalarını düzeltme ve çözüm üretme.

Kavram haritası, bilgiyi anlamlandırmada kullanılan bir örgütleme biçimidir. Kavram hartası bir kavramın alt kavramları ve kavramlar arasındaki ilişkileri hiyerarşik bir şekilde görmeye yardım eden bir şemadır