GİT308U-EĞİTİCİ İÇERİK TASARIMI
Ünite 8: İçerikte Ölçme ve Değerlendirme Etkinliklerinin Düzenlenmesi
Giriş
Ölçme ve değerlendirme; hedeflere ne derecede ulaşıldığı konusunda hedef koyuculara ve politika yapıcılara önemli dönütler vermesi açısından değerlidir. Bu bölümde öncelikle görsel iletişim tasarımında ölçme ve değerlendirmenin önemine ve ölçme ve değerlendirmeye yönelik temel kavramlara, ölçme aracında bulunması gereken temel özelliklere, ölçme ve değerlendirme araçlarının karakteristik özelliklerine ve uygulamalara değinilmiştir.
Görsel İletişim Tasarımında Ölçme ve Değerlendirmenin Önemi
Görsel iletişim tasarımının en nihai amacı hedef kitleye verilmek istenen mesajın çok net bir şekilde iletilebilmesi ve hedef kitlenin bu mesajı farklı anlaşılmalara yol açmadan net bir şekilde kavrayabilmesidir. Ölçme ve değerlendirme, bu iletişim sürecinin ne kadar etkili olduğu hususunda tasarımcılara geri bildirimler vermede önemli bir konumdadır.
Ölçme
Ölçme “Bir niteliğin gözlenip gözlem sonucunun sayı ve başka sembollerle gösterilmesi” şeklinde tanımlanabilir. Bir başka tanıma göre ölçme “Belli bir nesnenin belli bir özelliğe sahip olup olmadığının, sahipse oluş derecesinin gözlenip gözlem sonuçlarının sembollerle ve özellikle sayı sembolleriyle ifade edilmesidir.” Ölçme sonuçları nicel veya nitel olarak ifade edilebilir. Ölçme işlemi değerlendirme işleminin bir ön basamağıdır. Karar verme veya yargıda bulunma değerlendirmenin konusudur. Ölçme işleminin özenli ve duyarlı yapılması etkili bir değerlendirme süreci için önem teşkil etmektedir. Tan ölçme işleminin üç safhada gerçekleştiğini dile getirir:
• Davranışların belirlenmesi • Ölçme aracının belirlenmesi • Ölçme işleminin gerçekleştirilmesi
Ölçme işlemi neticesinde ortaya çıkan sayı, sıfat ve sembollere ölçüm denilmektedir.
Değişkenler ve Türleri
Bir durumdan diğer duruma göre farklılaşan özelliklere değişken, farklılaşmayanlara sabit denir. Değişkenler bireyden bireye, durumdan duruma, mekândan mekâna ve olaydan olaya göre değişebilen niteliklere sahiptir. Bölümün 249. sayfasında Tablo 8.1’de anlatıldığı gibi değişkenler aldıkları değere göre ve araştırmanın amacına göre iki grupta değerlendirilmektedir.
Ölçüt kavramı ise değerlendirme işlemi yapmadan önce belirlenen kurallardır.
Doğrudan Ölçme
Ölçülecek şeyin niteliğinin doğrudan gözlemlenerek yapılan ölçmelere temel ölçme veya doğrudan ölçme denilmektedir. Doğrudan ölçme esnasında araya başka değişkenler girmez.
Dolaylı Ölçme
Ölçülen niteliğin doğrudan ölçülemeyerek kendisiyle ilintili olduğu kabul edilen başka nitelikler aracılığıyla ölçülmesi dolaylı ölçme olarak adlandırılmaktadır.
Türetilmiş Ölçme
Bir gözlemden elde edilen netice, başka gözlemler arasında kurulan bağıntı aracılığıyla belirlenebiliyorsa bu durum türetilmiş ölçmedir.
Ölçmede Birim
Ölçümlerin sayısal değerlerle belirtilen en küçük parçasına birim denir. Birimler ölçüm sonuçlarını aktarmada kullanışlıdır. Birimlerin eşitlik, genellik ve kullanışlılık olmak üzere üç özelliğe sahip olması beklenir.
Ölçmede Sıfır (Başlangıç) Noktası
Ölçme işleminde ölçülecek değişkenin özelliklerini belirlemede kullanılan birimlerin başlangıç noktası olarak sıfır kabul edilmektedir. Başlangıç noktası olarak gerçek (doğal) sıfırın kabul edilmesi ölçülen özelliğin hiç olmadığı anlamını taşır.
Ölçek ve Türleri
Ölçme ve değerlendirme sürecinde ölçek terimini ölçümleri ifade eden semboller ya da sayıların formal (istatistiksel ya da matematiksel) nitelikleri şeklinde tanımlayabiliriz. Ders kitabınızın 253. sayfasında Tablo 8.2’de anlatıldığı gibi ölçekler eşit oranlı, eşit aralıklı, sıralama ve sınıflama olmak üzere dörde ayrılmaktadır.
Eşit Oran Ölçeği
Sıfır noktası olarak gerçek sıfırı kullanan ve birimleri her durumda benzer nitelikte olan ölçekler en gelişmiş ve üzerinde en fazla istatistiksel işlem yapılabilen ölçeklerdir.
Eşit Aralık Ölçeği
Gerçek sıfır noktası olmayıp başlangıç noktası keyfi (izafi) tanımlanmış olan ve aynı zamanda birimler arasındaki farkları eşit olan ölçeklere eşit aralıklı ölçekler denilmektedir.
Sıralama Ölçeği
Başlangıç noktası (sıfır) bulunmayan ve birimler arasındaki farkların ölçeğin tamamında eşit olmayıp değişkenleri belirli bir niteliğe göre sıraya dizmeye yarayan ölçeklerdir.
Sınıflama Ölçeği
Bu tür ölçeklerde değişkenler belli bir niteliğe sahip olup olmamasına göre tasnif edilmekte ve daha sonrasında isimlendirilmektedir. Her bir kategoriye sayısal değer atanmaktadır.
Değerlendirme
Ölçme neticesinde bir niteliğe belirli bir derecede sahip olduğu belirlenen bir durum, varlık ya da olayın bu niteliği bakımından belirli bir gruba alınıp alınmayacağı belirli bir amaca haiz olup olmayacağını tespit etme işlemine değerlendirme denilmektedir.
Tanımaya ve Yerleştirmeye Dayalı Değerlendirme
Öğrenim süreci öncesinde gerçekleştirilen ölçme ve değerlendirme işlemleri; bireylerin ilgi, yetenek ve hazır bulunuşluk seviyelerini ortaya koymanın yanı sıra bir önceki öğrenme safhasında (kur, sınıf veya okul) seviyelerinde edinmeleri gereken bilgi, beceri ve tutumları ne derecede edindiklerini saptamak ve uygun grup, program veya okula yerleştirmek için yapılmaktadır. Tanımaya yönelik yapılan değerlendirmeler sayesinde bireylerin halihazırdaki durumları saptanarak öğretim faaliyetleri buna yönelik planlanır.
Biçimlendirme ve Yetiştirmeye Yönelik Değerlendirme
Biçimlendirmeye dayalı değerlendirmelerde amaç bireylere herhangi bir not vermek değildir. Öğrenme ihtiyaçlarını ortaya koymanın yanı sıra kişilere hangi konularda eksik ve hangi konularda gelişmiş olduklarını ortaya koyma açısından bu türden değerlendirmeler önemlidir. Biçimlendirmeye yönelik değerlendirme, halihazırda uygulanan öğretim programının etkililiğine yönelik uygulayıcılara önemli bir dönüt sağlama aracıdır.
Değer Biçmeye Yönelik Değerlendirme
Değerlendirmede amaç, not vermek ve kişilerin ilgili öğretimin kapsamında yer alan bilgi, tutum, beceri ve değerleri ne düzeyde edindiklerini ortaya koymaktır. Bu türden değerlendirmeler neticesinde bireyler hakkında bir karara varılmakta ve onların emeklerine değer biçilmektedir.
Ölçme Araçlarının Nitelikleri
Görsel iletişim tasarımında hedef kitlenin asıl mesajı kavrayıp kavramadığı konusunda gerçek neticelere erişebilmek ve bu konuda doğru yargılarda bulunabilmek için ölçme sürecinde kullanılan ölçme araçlarının geçerli, güvenilir ve kullanışlı olması gerekmektedir.
Güvenirlik
Aynı nesne, olay veya durumun birbirinden bağımsız ölçümleri arasındaki kararlılıktır; ölçülen özelliğin devamlı aynı sembolleri alması, benzer aşamaların izlenerek benzer ölçütlerin kullanılarak aynı neticelerin alınması güvenilirliğe tekabül eder.
Güvenirlik Hesaplama Yöntemleri
Ölçümlerin güvenilirliğini hesaplamak için birtakım yöntemler geliştirilmiştir; eşdeğer yarılar yöntemi, test- tekrar-test yöntemi, iç tutarlılık katsayıları.
Güvenirliği Etkileyen Faktörler
Bazı durumlarda ölçmeye konu olan performans veya değişken birden fazla puanlayıcı/gözlemci tarafından puanlanmaktadır. Ölçümlerin güvenilirliğini etkileyen bir diğer faktör ise ölçme aracının niteliğidir. Ölçme aracında yer alan maddelerin azlığı veya çokluğu güvenilirliği farklı yönlerde etkilemektedir. Madde sayısını arttırmak güvenirliği arttıracaktır ancak uygulama süresi makul tutulmalıdır. Uygulama koşullarının elverişli olmaması gibi durumlarda ölçümlerin güvenilirliği azalmaktadır. Ölçme
aracının net olmaması ve bireylerin maddelerden farklı anlamlar çıkarması da güvenilirliği olumsuz yönde etkilemektedir.
Geçerlik
Bir ölçme aracının ölçmeyi amaçladığı nesne, olay, değişken vb. özelliği başka istenmeyen bir değişkenle karıştırmadan ölçebilme derecesine geçerlik denilmektedir.
Kapsam Geçerliği
Bir ölçme aracının ölçülmesi hedeflenen nitelikleri ne kadar kapsayıp kapsamadığı kapsam geçerliği kavramıyla açıklanmaktadır.
Yapı Geçerliği
Ölçme aracının soyut bir kavramı veya olguyu ne derecede doğru ölçebildiği yapı geçerliğiyle ilgilidir.
Ölçüt Geçerliği
Ölçümlerden elde edilen puanların, davranışın veya karakterin ölçüsü olduğu varsayılan bir veya daha fazla dış değişkenle kıyaslanması ölçüt geçerliği kavramı ile açıklanmaktadır.
Eşzaman (Uygunluk) Geçerliği
Ölçme aracıyla elde edilen ölçümlerle ölçüt kabul edilen ölçümlerin uyumlu ve aynı niteliğe sahip olmasıdır.
Görünüş Geçerliği ve Kullanışlılık
Ölçme aracının hangi niteliği ölçtüğüyle ilgili uzman görüşüne danışılması şeklinde tanımlanabilen görünüş geçerliği; ölçme aracının neyi ölçtüğüyle değil ne ölçüyor göründüğüyle ilgilidir.
Geçerliği Arttırmada Alınabilecek Önlemler
Ölçümlerin geçerliğini sağlamak için, alınabilecek başlıca önlemler şunlardır:
• Geçerlik için ön koşul, güvenirliktir. • Her soru, o soruyla ölçülmesi hedeflenen bilgi ve becerilere sahip bireylerin kuşkusuz doğru cevaplandırabileceği; sahip olmayanların ise yanlış yanıt vereceği özellikte olmalıdır. • Test belli bir zamanda öğretilen konular ve o konulara dayanılarak geliştirilmesi beklenen bilgi, yetenek ve beceriler açısından hem kapsayıcı hem de dengeli olmalıdır. • Ölçme araçlarının güçlüğü (zorluğu) de geçerliğe etki eder.
Geleneksel Ölçme ve Değerlendirme Araçları
Geleneksel ölçme değerlendirme araçları öğretmen merkezlidir ve sonuç odaklıdır.
Yazlı Sınavlar, Yazılı Anlatım ve Tasarım Analizi
Bir Klasik yazılı sınav, bireylere iki ya da üç gibi az sayıda soru yönelterek belirli bir sürede yazılı olarak yanıt beklenen bir sınav çeşididir. Görsel iletişim tasarımında yazılı anlatımlar, herhangi bir tasarımın (logo, web tasarımı, sosyal medya içeriği vb.) bireylerde ne tür
izlenimler bıraktığı ve bireylerin bu tasarımdan ne tür anlamlar çıkardığını tespit etmek açısından önemli bir veri kaynağıdır.
Sözlü Sınavlar ve Sözlü Anlatım
Sözlü sınavlarda cevaplar sözlü olarak verilebileceği gibi tahtaya yazılarak da verilebilir. Sözlü sınavlarda bireylerin sadece bilişsel yeterliği değil aynı zamanda beden dili, kendini ifade edebilme ve sözlü anlatım becerileri de ölçülebilmektedir.
Çoktan Seçmeli Testler
En fazla seçenek içerisinden doğru cevabın işaretlenerek seçildiği ve içerisinde soru kökü ve çeldiricilerin bulunduğu bir sınav türüdür ve yaygın kullanılmaktadır.
Doğru-Yanlış ve Eşleştirme Maddeleri
Verilen bir önermenin doğru-yanlış veya evet-hayır şeklinde cevaplanması istenmektedir. Bu türden sorularda şans faktörünün çok yüksek olması nedeniyle soruların devamında niçin sorusu sorularak verilen cevabın gerekçeleri ortaya konulması gerekir. Bu sayede bireylere cevaplarını akıl yürütme yoluyla açıklama fırsatı verilmektedir.
Görsel İletişim Tasarımında Kullanılabilecek Ölçme ve Değerlendirme Yaklaşımları
Tamamlayıcı ölçme ve değerlendirme yaklaşımlarının temeli öğrenmenin öznel bir yapıya sahip olduğu ve bireylerin zihinsel süreçleriyle meydana geldiğidir. Her bireyin ön öğrenmeleri ve yaşantıları birbirinden farklı olmasının bir yansıması olarak öğrenme biçimleri de birbirinden farklıdır. Bu sebeple kişilerin bireysel niteliklerini göz önünde bulunduran ölçme ve değerlendirme yaklaşımına ihtiyaç vardır.
Görsel İletişim Tasarımında Kullanılabilecek Ölçme ve Değerlendirme Uygulamaları
Grafik tasarımcılardan ve hedef kitleden geri bildirim toplamak için anketler kullanılmaktadır. Bu anketler, grafik tasarımda görsel erişilebilirliğe ilişkin hedef kitle-tasarımcı iletişiminin etkinliğini değerlendirmede önemlidir.
Ölçme ve değerlendirme uygulamalarına bir diğer örnek olarak görsel yetenek kaybı simülatör araçlarının kullanılması gösterilebilir. Bu araçlar, tasarımlarının görme engelli bireyler tarafından nasıl algılanabileceğini tasarımcıların anlamalarına yardımcı olmak için farklı görme bozukluklarını simüle eder.
Tufte etkili değerlendirme ve karar alma süreçlerine yardımcı olabilecek verilerin açık ve doğru görsel temsillerinin önemine değinmiştir. Görsel iletişim tasarımının etkisini değerlendirmek için gerekli olan nicel verilerin etkili bir şekilde gösterilmesine ilişkin çeşitli önerilerde bulunmuştur. İçerik analizi metin incelemelerinde bilhassa da kitle iletişimle ilgili metinlerin analizinde yaygın kullanılan bir yöntemdir. İçerik analizi nicel ve nitel olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Nicel içerik analizi, iletişim açık içeriğinin sistematik, nesnel ve nicel
betimlemesinin yapılmasıdır. Nicel içerik analizi tümdengelimsel bir yapıya sahiptir. Kodlayıcılar verileri önceden saptanmış kategoriler doğrultusunda inceleyerek kişisel önyargıların mümkün olabildiğince önüne geçmeyi ve olabildiğince net bir prosedür uygulamayı amaçlarlar. Nitel içerik analizi ise nicel sayılardan ziyade anlama odaklanmaktadır.
Görsel iletişim tasarımında değerlendirme uygulamaları, veri yayılımını iyileştirmek için görsel iletişim tasarımı ve pazarlama stratejilerinin sistematik entegrasyonunu içerir. Bu, karmaşık değerlendirme bulgularının raporlanmasını optimize etmek için proje markalama ve eyleme geçirilebilir araçlar tasarlama gibi hedefli iletişim stratejilerinin kullanılmasını içerir.
Görsel iletişim tasarımının değerlendirilmesinde geleneksel grafik ve halk sanatı unsurlarından da faydalanılabilir. Geleneksel grafiklerin ve halk sanatının tasarım ve öğretim üzerindeki etkisini anlamak, görsel iletişim tasarımının değerini ve etkinliğini değerlendirmek için değerli bilgiler sağlayabilir.
A/B Testi, tasarımcıların hedef kitlenin deneyimlerini maksimum etki için optimize etmelerine olanak tanıyan vazgeçilmez bir araçtır. Hangisinin daha iyi performans gösterdiğini görmek için bir tasarımın iki versiyonunun karşılaştırılmasını içeren bu yöntem, kullanıcı davranışı ve tercihleri hakkında çok değerli bilgiler sağlayabilir.
Metrik takibi; web sitesi trafiği, tıklama oranları veya dönüşüm oranları gibi ilgili metriklerin kullanılması, tasarımcıların tasarımlarının kullanıcı davranışı ve iş hedefleri üzerindeki etkisini ölçmelerine yardımcı olur.
Duygusal tepki analizi; görsel iletişim, daha derin bir bağ kurmak için izleyicide duygu uyandırmalıdır. Tasarıma verilen duygusal tepkinin değerlendirilmesi anketler veya fizyolojik ölçümler yoluyla yapılabilir.
Tutum Ölçekleri ve Anketler
Bireylerin herhangi bir konu hakkındaki tutumlarının gelecekteki davranışları etkileme potansiyeli, tutumlar üzerinde pek çok fazla çalışmanın yapılmasına imkân tanımıştır. Likert tipi tutum ölçeklerinde bireylerin bir konu hakkındaki görüşlerini derecelendirmeleri beklenir.
Öz-Değerlendirme
Kişilerin kendi eksiklerini ve olumlu yönlerini görme ve kısacası kendilerini tanımalarını sağlamada öz- değerlendirme işlevseldir. Öz-değerlendirme, bireylerin yansıtıcı ve eleştirel düşünebilme becerilerini geliştirebilmektedir. Değerlendirme sürecine aktif katılarak sorumluluk alma becerilerini geliştirmede yardımcı olmaktadır. Kendi eksikliklerinin farkında olan bireyler, bunları telafi etme konusunda kendilerine hedef koyabilmektedirler.
Akran Değerlendirme
Akran değerlendirme, bireyi değerlendirme sürecine katarak kendini öğretmenin yerine koymasını ve arkadaşlarını nesnel biçimde değerlendirmesini sağlar.
Dereceli Puanlama Anahtarı (Rubrik)
Performansları tanımlayan kıstasları bünyesinde barındıran puanlama rehberleridir. Bireylere yaptıkları çalışmaların ne tür kıstaslara göre değerlendirileceğini ve performanslarının hangi seviyedeki puanla eşdeğer olacağını belirten puanlama araçlarıdır.
Portfolyo
Bireylerin çalışmalarını, gösterdikleri emeği ve gelişim evrelerini yansıtan başarıları gösteren koleksiyonudur. Özellikle genç yaştaki tasarımcıların eserlerini bir portfolyo içerisinde saklamaları, onların zamanla gelişimlerini göstermesi açısından değerlidir.
Gözlem
Belirli bir konuda önceden saptanan ya da saptanamayan fakat konuyla ilintili davranışların gözlenmesi aracılığıyla verilerin toplanmasıdır. Gözlem, fikirlerin alınmasından ziyade davranışların incelenmesini içerir.
Kelime İlişkilendirme Testleri (KİT)
Bireylerin bir konuya dair bilişsel yapılarını belirleyip uzun süreli bellekteki kavramlar ve bilgiler arasındaki münasebetin yeterliliğini tespit etmeye yarayan bir tekniktir.
Kontrol Listeleri
Davranışların, hareketlerin ve niteliklerin listeleri oluşturulup hangilerinin kontrol edileceğinin veya edilmeyeceğinin tespit edilmesinde kontrol listeleri kullanılır. Kontrol listeleri, değerlendirme sürecinde kullanılan performans ölçütleridir.
Tanılayıcı Dallanmış Ağaç
Klasik doğru-yanlış maddelerinin aksine, tanılayıcı dallanmış ağaç tekniğinde sorular ve onlara verilen yanıtlar ilişkilidir.