GİT308U-EĞİTİCİ İÇERİK TASARIMI
Ünite 4: İçerikte Görsel Öğelerin Kullanımı
Giriş
Görsel öğelerin oluşturulmasında çeşitli kriterler önemlidir. Teknik kriterlerin yanında görsellerin hangi niteliklere uygun olarak metinle birleştirileceğine de dikkat etmek gereklidir. Öğretim içeriği ders konusu ve hedef kitle noktasında bir çerçeveye ve o çizgide bir kapsama sahiptir. Bu bağlamda seçilecek veya oluşturulacak görseller de hem içeriğe hem de hedef kitleye uygun olmalıdır. Eğitici bir içerik tasarlanırken görsel bilginin yetersiz olması iletilmek istenen bilgi mesajının amacını olumsuz yönde etkilemektedir.
Görsel Algının Önemi ve Gestalt Prensipleri
Görsel Algı ve Görsel Okuryazarlık Kavramı
Görsel belleğin gücü eğitim alanında oldukça önemlidir. Bir fikrin zihinde oluşması duyumsama ve algı süreçlerinden geçer. Yaşantımızın hammaddesi olan duyumları, yorumlama ve onları anlamlı hale getirme süreci algıdır. Görsel algılamanın temelinde de görme duyusunun kullanımı ve algı becerisi yer alır.
Görsel algının gelişimi okuma-yazma, matematik işaretlerini anlama ve anlamlandırma, geometrik şekilleri tanımaya yardım etmenin yanı sıra, bilişsel ve sosyal etkinliklerin başarıyla yerine getirilmesinde de öneme sahiptir. İmgeleri görmek ve onları anlamlandırmak algı eylemidir ve aynı zamanda görsel okuryazarlık becerisi gerektirmektedir. Görsel okuryazarlık insanın çevresindeki nesneleri, eylemleri ya da sembolleri algılayıp diğer bilgileri ile sentezleyerek anlamlandırması şeklinde ifade edilebilir.
Gestalt Prensipleri
Gestalt kuramına göre algı bir örgütlenmedir. Bu kurama göre bilgiyi meydana getiren parçalar değil, bütündür. Yani algılama bütün üzerinden gerçekleşir. Parçalar tek başlarına bir anlam ifade etmezler.
Gestalt kuramını geliştirenlerden biri olan Wertheimer birçok algılama ilkesi belirlemiştir. Bu ilkeler dış uyaranların nasıl gruplanması gerektiğini, nasıl yapılandırılacağını ve yorumlanacağını anlamamıza yol gösterir. Bu ilkeler şu şekilde sıralanabilir:
Şekil-zemin ilişkisi: Bir görselde zemin, şekil renk ve formlarına göre ön plana çıkabilir veya daha geri planda kalabilir. Figür ve zemin ilişkisinde zıtlık, figürü/şekli daha belirgin hale getirir.
Yakınlık: Gestalt kuramının yakınlık yasasına göre zihin, mesafe olarak birbirine yakın duran nesneleri tek bir parça olarak algılama eğilimindedir. Nesneler arasındaki mesafe azaldıkça bir gruba ait olma algısı artar.
Benzerlik (Algısal Gruplama): Gestalt kuramı, bireyin birbirine benzeyen uyarıcıları gruplayarak algılama eğiliminde olduğunu kabul eder. Nesnelerin bir ritimde tekrarlı kullanımı zihinde bir motif ya da bütün algısı oluşturur.
Tamamlama: Bazı görsellerde yüzeyde tamamlanmamış olsa dahi görsele bakan zihin onu tam olarak algılayabilmektedir. Zihnin oluşturduğu bütünlük algısı resmin bazı çizgileri eksik olsa da onu tam algılamamızı sağlar.
Süreklilik: İçgüdüsel olarak, insan bir nehir, yol ya da çizginin ilerlemesini takip eder ve farklı bir şey görene kadar bu yönde bakma eğilimindedir. Bu sayede aynı yöndeki noktalar, çizgiler bir süreklilik içinde gruplandırılarak algılanır.
Basitlik: Gestalt’ın basitlik ilkesine göre, insan zihni karmaşık görüntüleri yalınlaştırarak en basit haliyle algılama eğilimindedir.
Eğitici İçerikte Yer Alan Görsel Öğelerin Tasarımı
Görsel materyallerin eğitici içerikteki önemi algılama, hafızada yer tutma ve bilginin kalıcılığı açılarından değer kazanmaktadır. Ayrıca görsel içerikler bilgi metnini açıklamaya, kolay anlaşılmasını sağlamaya yardımcı olur. Eğitim içeriğinin hedef kitleye aktarımı bir çeşit bilgi temelli iletişim sağlama zeminidir.
Eğitici Materyallerde Bulunan Görsel Öğeler
Eğitici metinlerde yer alan görseller çeşitli alt kategorilere ayrılmaktadır. Bu görsel kategorilerini şu şekilde sıralayabiliriz:
Semboller: Belirli kavramları temsil etmek için oluşturulmuş somut ya da soyut şekiller sembol olarak tanımlanabilir Eğitsel bir içerikte kullanılan görsel öğelerden biridir. Sembolün tam olarak hangi bağlamda sunulduğu, bilgi metninin anlaşılmasında ne kadar önemli olduğu, o metnin hedef kitlesinin yaş aralığı ve bilişsel düzeyi sembollerin nasıl tasarlanması ve kullanılması gerektiğinin belirlenmesinde dikkat edilmesi gereken hususlardır.
Haritalar: Harita, yeryüzünün tümünün ya da bir bölümünün çeşitli özelliklerinin belirli bir ölçekte küçültülerek, bir düzlem üzerine özel işaret ve tanımlayıcı bilgilerle yansıtılmasıdır. Öğretim materyallerinde kullanılan haritalarda, haritanın ismi, çerçeve, işaretler, yön ve ölçek gibi belirli özellikler bulunmaktadır. Haritalardan anlam çıkarabilmek ve doğru okuyabilmek için ayrıntıların okunaklı şekilde yer alması ve ölçeklendirmenin açıklanması gerekir.
Grafikler: Boyut, sıra, nitelik, nicelik veya sıralama gibi sözel anlatımda anlaşılması kolay olmayacak konuların anlaşılmasını kolaylaştıran görsel elemanlardır. Grafikler, diğer bilimsel süreç beceriler ile öğrenenlerin bilimsel bilgiyi daha iyi anlamalarını ve farklı durumlara uygulama yolu sağlamaya yardımcı olmalarının yanı sıra, öğrencilerin bilimsel okuryazarlığının geliştirilmesine de katkı sağlarlar.
Tablolar: Tablolar, verilmek istenen bilginin kolay anlaşılır şekilde belirli bir düzen içinde hedef kitlere ulaştırılmasını sağlayan sistemlerdir.
Resimlemeler: Anlatılan konu ile ilgili gerçek bir görüntü elde edilemediğinde, konuyu betimleyecek bir görsel çizilmesi gerekir. Resimlerin, içeriği kavramaya yardımcı olma, dikkati çekme, motive etme, soyut ve karmaşık kavramları açıklama gibi işlevleri vardır.
Fotoğraflar: Gerçek nesnelerin görüntülerini aktarmak için kullanılan fotoğraflar eğitsel içeriklerde sıkça yer alan görsel öğelerdir.
Göstergeler: Genellikle kısa ve önemli mesajları sade bir yolla iletmek için kullanılır. Göstergeler, üç kategoride gruplanmıştır: İkon, İşaret, Simge. Bir objeyi, kişiyi veya herhangi bir şeyi temsil eden grafik öğe olarak tanımlayabileceğimiz ikon, fotoğraf, çizim ya da illüstratif olarak uygulanabilir. İşaret, gösterge ve nesne arasında doğrudan bir bağlantı olduğunda kullanılan bir öğedir. Simge; bir konsepti, fikri veya nesneyi aralarında mantıklı bir anlam olmaksızın ileten resimsel öğedir.
Görsel Öğelerin Tasarlanması
Bir materyalin tasarlanmasında görsel öğelerin yeri önemlidir. Görseller hedef kitleye bir bilgi mesajı iletmeyi amaçlar. Burada da mesaj tasarımı kavramı ortaya çıkar. Mesajlar görseller vasıtasıyla iletildiği için hedef kitlenin resimlerden öğrenmesi söz konusudur. Görsel olgularla temas eden hedef kitle bilgiyi bu yolla öğrenir ve zihninde yapılandırır.
Bir tasarımın biçimlendirilmesi için doğru bir forma kavuşması gerekir. Tasarımı oluştururken kullanılması gerekenler; nokta, çizgi, ton-renk, doku, biçim, yön gibi çizim disiplinine dayalı bileşenlerdir.
Çizgi: Algısal olarak nesnelerin kesişen yüzeylerini, ara kesitlerini ve bunların oluşturduğu sınırları ifade eder. Açık çizgiler bitmemişliği, kapalı çizgiler ise formun tamamlandığını belirtir.
Ton-renk: Rengin fiziksel anlamda açıklaması “nesnelerin özelliklerine bağlı olarak, bazı dalga boylarını emmesi, bazılarını da yansıtması” olarak tanımlanır. Renk, tasarımı inceleyen bireyde birçok duygu uyandırabilir. Sıcak renkler uyarıcı, soğuk renkler ise dinlendirici etkiye sahiptir
Doku-yüzey: Bir yüzey üzerinde tekrarlara dayalı biçimsel bir düzen bulunuyorsa orada bir dokunun varlığından söz edilebilir. Yüzey, çizgilerin uzay üzerinde aralıksız tekrarı ile oluşur. Bir formun en dışta kalan niteliği olarak doku bize nesnenin yapısı hakkında bilgi verir.
Biçim: Birçok çizginin bir arada bulunuşu, tek bir çizgi içerisindeki dönüş ve kıvrımları ile değişik tonların oluşturduğu yüzeyler, bir tasarımda biçimi oluşturan unsurlardır.
Ölçü: Tasarım daima değişik ve belirli ölçülere sahip görsel unsurların bir araya gelmesiyle oluşur.
Yön: Görsel bir tasarımda kullanılan çizgi ve noktaların aktığı bir yön vardır. Bu yön tasarımcının vermek istediği mesaja göre şekillenir.
Görsel Öğelerin Tasarımında Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar
Görsel öğelerin oluşturulmasında çeşitli kriterlere uyulması önemlidir. Bu kriterler şu şekilde sıralanabilir:
• Görsel öğe metnin mesajını iletmeye destek olmalıdır. • Öğrenmenin kalıcı olması için mesajın doğru verilmesi önemlidir. • Görsel öğe hedef kitle için dikkat çekici ve uyarıcı olmalıdır. • Görsel öğenin çizimi dikkatli yapılmalıdır. • Görsel öğe yalın ve anlaşılır olmalıdır. • Görsel öğelerin tasarımında odak nokta vurgulanmalıdır. • Görsel öğe hedef kitlenin algılama düzeyine göre tasarlanmalıdır. • Görsel öğelerde doğru renk kullanımına önem verilmelidir. • Görsel öğelerin tasarımında bütünlük ilkesine uyulmalıdır. • Görsel öğelerin tasarımında denge ilkesine uyulmalıdır. • Görsel öğelerde renk amaca uygun kullanılmalıdır. • Görsel öğelerin boyutları amaca uygun kullanılmalıdır.
Görsel Öğelerin Sayfada Konumlandırılması
Sayfa tasarımında kullanılan illüstrasyon, grafik, diyagram ya da fotoğraf gibi öğeler görsel malzeme olarak adlandırılır. Sayfa üzerinde bu görsellerin doğru şekilde yer alması için belli bir hiyerarşiye uyulması gerekir. Bu düzen için etken unsurlar şunlardır;
• Görselin boyu ve kapladığı alan • Görselin renk yoğunluğu ve koyu-açık değerleri • Görselin kendi doğal dinamiği • Renk değerleri
Eğitsel içerikteki sayfa düzeninde yazı karakterleri kadar, boyutu, satır arası boşluklar da materyalin estetik duruşunu ve okunaklı oluşunu etkileyecektir. Eğitici içeriklerde kullanılan yazı karakterleri, okurun zihninde fazla karmaşaya sebep olmamak adına, çok çeşitlilik göstermemelidir.
Eğitici içerikte verilen bilgiyi pekiştirmek, desteklemek veya görselleştirmek amacıyla kullanılan görsel o metnin yakınında bulunmalı; görsel akıştan kopmayacak şekilde, metnin yanında, üstünde veya altında yer almalıdır.
İçerikte Kullanılan Görsel Öğeleri Oluşturma Teknikleri
Görsel materyaller, okuyucunun görsel düşünme becerilerinin gelişmesinde etkili olup, sözel olarak ifadenin yetersiz kaldığı durumlarda öğretime destek olmaktadır. Nitelikli grafik ve resimler okuyucunun ilgisini çeker. Bu sayede bilginin önemine vurgu yapılarak metne dikkat
çekilir. Burada önemli olan nokta içerikli uyumlu görseller kullanmak ve mesajı doğru iletmektir. Kullanılan görseller çoğunlukla illüstrasyonlar ve fotoğraflardan oluşur.
İllüstrasyon
İllüstrasyonda yaşamdan gerçekçi bir kare yakalamak gibi bir beklenti olmadığı için tasarımcının hayal dünyası kadar geniş bir ölçüsü vardır. İllüstrasyonlar gerçekte var olmayan, olması muhtemel olmayan görüntülerin zihindeki tezahürünü ifade etmek için kullanılabileceği gibi var olan görüntülerin karikatürize, deforme veya stilize edilmesi için de kullanılabilir. Bu tekniğin kurgulanabilme özelliği sebebiyle eğitici içeriklerde ihtiyaç duyulabilecek bir teknik olduğu söylenebilir. Bazı konu ve kavramlara ilişkin fotoğraf bulmak, bir durumu görselleştirmek oldukça zor olabilmektedir. Bu kapsamda illüstrasyon, faydalı ve pratik bir çözüm olarak görülmektedir. Eğitsel içeriklerde kullanılacak illüstrasyonlar hedef kitleye hitap etmeli, bilgi mesajını doğru iletebilmeli ve nitelikli bir tasarım yapısına sahip olmalıdır.
İllüstrasyonda teknik anlamda, kurşunkalem, mürekkep, keçeli kalem ve suluboya gibi klasik yöntemlerle çalışılabileceği gibi günümüzde daha çok tercih edilen tablet, dijital kalem, çizim programları gibi güncel materyallerle de çalışılabilmektedir.
İllüstrasyonda Karakalem/Kuru Boya Tekniği
Kurşun kalem çalışmaları sanat tasarım eğitiminin başlangıcında yer alır. Farklı etkilerdeki kurşun kalemlerin basit eskizlerden, gerçekçi ve ayrıntılı ışık-gölge- tonlamaları olan profesyonel çalışmalara kadar çok geniş bir kullanım alanı vardır. İllüstrasyonun eskiz kısmında tasarımcılar genellikle kurşun kalem kullanırlar.
İllüstrasyonda Marker ve Keçeli Kalem Tekniği
Keçeli kalem ve marker günümüzün en yaygın taslak malzemeleridir. Hızlı çalışmaya elverişli olduklarından, özellikle reklam ve moda sektöründe tercih edilirler. Uçları keçe ya da cam elyafından yapılır. Çabuk kurur; kuru boya, toz pastel guaj gibi malzemelerle birlikte kullanılabilirler. Geniş bir renk dizisine sahip olan keçeli kalem ve markerlar su kabı veya fırça gerektirmez.
İllüstrasyonda Suluboya Tekniği
Suluboya su bazlı ve fırça ile kullanılan bir tekniktir. Sulu boya malzeme olarak zamk (arap zamkı) ve renk pigmentlerinden oluşur.
İllüstrasyonda Akrilik Tekniği
Akrilik boya su ile inceltilebilen ve temizlenebilen bir yapıya sahiptir. Su bazlı bir boya maddesi olmasının yanında diğerlerinden farklı olarak kuruduğunda üzerine müdahale edilebilir veya katmanlı tabakalar halinde kullanılabilir. Hızlı kuruyan bir boya türü olması, bazen uygulamanın da hızlı yapılmasını gerektirebilmektedir.
İllüstrasyonda Püskürtme Boya Tekniği
İllüstrasyon çalışmalarında ve fotoğraf retuşlamalarında püskürtme tekniklerinden yararlanılır. Püskürtme araçları,
sıvı haldeki boya malzemelerinin hava kompresörleri ya da sıkıştırılmış hava tüpleri aracılığıyla yüzeye aktarılmasını sağlar. Kalem ve tabanca formunda üretilen bu araçlar, boyanacak alana göre farklı başlık ve uçlarla kullanılır.
Dijital İllüstrasyon Tekniği
Bilgisayar sistemi üzerinde kullanılan çizim programları sayısız deneyim imkânı sunarak tasarımcılara yaratıcılıklarını sınama fırsatı vermektedir. Masaüstü bilgisayarlarının dışında sadece çizim için üretilmiş tabletler ve normal tabletlerde kullanılabilecek çizim programları ulaşılabilir olanaklardan bazılarıdır.
Dijital illüstrasyonun, manuel çizim gereçlerine göre, uygulamada ve sonuçta farklı avantajları vardır. Canlı- cansız birçok form en ince ayrıntıları ile görselleştirilebilir. Bu tür ayrıntı gerektiren görselleştirmeler özellikle bilim kitaplarında, fotoğraflanması mümkün olmayan bilgileri açıklamak için kullanılabilmektedir.
Fotoğraf
Fotoğraf ışık ve gölgenin doğru kullanımıyla doğanın gerçekliğini olduğu gibi sunarak, görüntüyü iki boyutlu düzleme taşımaktadır. Teknik malzeme ile elde edilen kayıtların çoğaltılabilir ve paylaşılabilir olması kısa sürede çoğu alanda tercih edilmesini sağlamıştır.
Eğitici bir içerikte kullanılan fotoğraflar konuyu okuyucunun anlamasına katkıda bulunur. Belgeleme görevi de üstlenen fotoğraflar, önemli bir şeyi iletme, yorumlama ve gerçek dünyayı betimleme amacı taşırlar. Bir eğitim içeriğinde kullanılan fotoğraflar konuyu ifade etmeye faydalı, metinle tutarlı, anlaşılması kolay ve sayfa tasarımında doğru konumlandırılmış olmalıdır.