GİT306U-SÜRDÜRÜLEBİLİR GRAFİK TASARIM
Ünite 8: Sürdürülebilir Yaşamda Grafik Tasarımcısının Rolü
Giriş
Sürdürülebilirlik kavramı; tasarım alanına, mimarlık ve endüstriyel tasarımla girmiş, daha sonra diğer tasarım alanlarında olduğu gibi grafik tasarımda da görünür hâle gelmiştir
Sürdürülebilirlik ve Grafik Tasarım İlişkisi
Grafik tasarım sonucunda da bir ürün ortaya çıkar ve bu ürün için kullanılan malzeme, kullanım ömrü, ekonomik olma hâli, sosyal ve çevresel etkileri, görevini tamamladığında, geri dönüşümü daha tasarım aşamasında göz önünde bulundurulması gereken konulardır.
Grafik Tasarım Yoluyla Çevresel Farkındalık Bilinci Yaratmak
Bazen iyi tasarlanmış tek bir görsel bile, onlarca kitabın yapamadığı etkiye ulaşabilir. Bugün yüz yüze olduğumuz çevresel sorunların çözümü ve gelecek nesillere yaşanabilir bir dünya bırakmak adına atılacak ilk adım, insanlarda konuyla ilgili farkındalık ve duyarlılık oluşturmaktır.
Grafik Tasarım ve Kâğıt Tüketimi
Geleneksel olarak grafik tasarımcı kâğıt üzerinde çalışır ve tasarım sonucu ortaya çıkan son ürün de kâğıt üzerindedir. Günümüzde grafik tasarımcının ürettiği çalışmaların bir bölümü sadece dijital ortamda kalsa da son ürünler farklı mecralarda ortaya çıksa da pek çok tasarımcı çalışmasına bir kalem ve kağıtla başlar. Tasarımı son ürünün kullanım ömrü ve kâğıdın geri dönüşümünü planlayarak yapacağından çevresel zararı azaltabilir. Bütün bunlar işveren ya da müşterinin grafik tasarımcıdan öncelikli beklentileri değildir. Burada fark yaratabilecek şey, sadece ve sadece tasarımcının bilinç düzeyi ve konu üzerindeki hassasiyetidir. Kâğıt konusunda verilecek kararlar genelleme yapmadan, sürdürülebilirlik bilinciyle yetişen tasarımcılara bırakılmalıdır.
Reklam Aracı Olarak Grafik Tasarım ve Karşı Hareketler
Sürdürülebilir anlayışta tasarım; geçici, modaya yönelik ya da pazarın dayattığı ihtiyaçlardan çok gerçek ihtiyaçlar için yapılmalıdır. Dünyada doğayı tanıma ve bilinçlendirme çabalarının boşa çıkması gerçekte yapılan uyarı ve alınan önlemlerin yetersizliğinden değil, insanların tüketim tiryakiliği ve doğal kaynakları aşırı ve bilinçsiz kullanma çılgınlığından vazgeçememesindendir. Grafik tasarımda reklam karşıtlığıyla en fazla ön plana çıkan yayın Adbusters Dergisidir. Adbusters, Hiç Birey Satın Almama Günü (Buy Nothing Day) gibi pek çok uluslararası kampanyaya da imza atmıştır.
Grafik Tasarımın Görsel Kirliliğe Etkisi
Görüntü kirliliği ya da görsel kirlilik çoğunlukla insan eliyle oluşturulan etrafımızda gördüğümüz, insan psikolojisi üzerinde olumsuz etkiler bırakan hoş olmayan görüntüleri kapsar. İyi grafik tasarım görüntü kirliliği oluşturmaz. Yine de tasarımcı, çalışmasını oluştururken mesajını iletmenin yanında bireylerin ve toplumun
psikoloji ve motivasyonunu ne şekilde etkileyebileceğini de göz önünde bulundurmalıdır.
Grafik Tasarımda Etik
Etik veya ahlak felsefesi doğru davranışlarda bulunmak, doğru bir insan olmak ve insani değerler hakkında düşünme pratiğidir. Etik terimi Yunanca “kişilik, karakter” anlamına gelen “ethos” sözcüğünden türemiştir. Her ne kadar birbirlerinin yerine kullanılsalar da ahlak ve etik farklı kavramlar olarak değerlendirilebilir. Etik daha çok felsefenin bir alanı olarak doğru bir biçimde yaşamaya dair yapılan tartışmaları ve bu alanda geliştirilmiş iddiaları kapsarken, ahlak toplumsal kabuller, gelenekler, varsayımlar, kurallar ve yasalar üzerine kuruludur. Ahlak, Arapça “hulk”(huy) kelimesinin çoğulu olup huylar, seciyeler anlamına gelir. Meslek etiği, mesleki davranışla ilgili neyin doğru, neyin yanlış, neyin haklı, neyin haksız olduğu hakkında inançlara dayalı ilkeler ve kurallar topluluğudur. Grafik tasarımda meslek etiği grafik ürünün yaratım sürecinden doğuşuna, müşteriler ile ilişkiden topluma ve çevreye karşı sorumluluklara, mesleğe ve meslektaşlarına olan mesuliyetine daha birçok alanı kapsamaktadır.
AIGA (American Institute of Graphic Arts), 1914 yılında grafik tasarım özelinde ABD’de kurulmuş, şu anda bütün dünyaya ve bütün tasarım alanlarına hitap eden önemli bir organizasyondur.
AIGA’nın mesleki standartları, dünyadaki durumun görülüp kıyaslama yapılabilmesi açısından Tasarımcının Müşterilere Karşı Sorumluluğu, Tasarımcının Diğer Tasarımcılara Karşı Sorumluluğu, Ücretler, Tanıtım, Sahiplik, Tasarımcının Halka Karşı Sorumluluğu, Tasarımcının Topluma ve Çevreye Karşı Sorumluluğu olarak maddeler hâlinde özetlenmiştir. Pek çok durumda, tasarımcı çoğunlukla müşteri, çevre, toplumsal sorumluluk gibi konularında tek başına karar verme yetkisine sahip değildir.
Grafik Tasarımda İntihal
İntihal (TDK: aşırma), bir kişinin eserinde başka kişilerin ifade, buluş veya düşüncelerini kaynak göstermeksizin kendisine aitmiş gibi kullanmasıdır. İntihal bir tür sahtekârlık ve hırsızlıktır. Günümüzde internet üzerinden çalışan görselliğe dayalı pek çok platform bulunuyor. Sanatçı ve tasarımcıların çalışmalarını sergilediği portfolyo platformları, Instagram ve Pinterest gibi görsel ağırlıklı sosyal medya platformları, stok fotoğraf, vektörel çizim ve illüstrasyon platformları, fotoğraf depolama platformları, amatör işlere de yer veren yazı karakteri platformları bir taraftan tasarımda intihal için sonsuz bir malzeme sunarken, aynı zamanda intihallerin tespit edilmesini de kolaylaştırıyor.
Yeşil Badana (Greenwashing)
İnsanlarda çevre bilincinin artmaya başlamasıyla birlikte, tüketiciler de çevre dostu ürünlere yönelmeye başladı. Bunun sonucu olarak bazı işletmeler, bazen yönetim politikaları gereği bazen tüketicinin taleplerine uyum göstermek için üretim süreçlerini, ürünlerini ve
hizmetlerini sürdürülebilirlik çerçevesinde yeniden yapılandırma yolunu benimsedi. Bir firma, ürün ya da hizmetin çevre dostu olduğunu iddia ya da ima eden, tüketiciyi yanıltmaya yönelik çeşitli uygulamalar yeşil badana olarak adlandırılır. Yeşil badanayı tespit edecek ya da önleyecek yasal düzenlemelerle belirlenmiş kontrol mekanizmaları olmasa da konuyu gündemde tutmaya çalışan, yeşil badana uygulayanları ifşa eden, tanınmaları için tüketiciyi bilinçlendirmeye çalışan Futerra, s360 gibi oluşumlar hem dünyada hem ülkemizde vardır.
S360; Dikkati Başka Yöne Çekme, Kanıtsız Söylemler, Aldatıcı İfadeler, Aldatıcı Görseller, Teknik İfadeler, İçi Boş Söylemler, Yersiz İddialar, Aklama Çalışmaları ve Gereğinden Fazla Önem ve Abartı gibi tekniklerle uygulanan yeşil badanamalaya karşı tüketiciyi dikkatli olmaya çağırmaktadır. Dikkatli ve bilinçli tüketici; gerçekten çevre dostu firma, ürün ya da hizmetlerle, yeşil badana yapanları ayırabilse de tüketicinin çevre dostu ürün kullanımına yönelik hassasiyeti yeni yeni buluşlar ve oyunlarla kullanılmaya devam ediyor.
Grafik Tasarımcının Rolü ve Sorumluluğu
Sürdürülebilirlik konusunda eğer grafik tasarımcı durumun farkında değilse, yapabileceği hiçbir şey yoktur. Demek ki öncelikli konu grafik tasarımcının sürdürülebilirlik adına yapabileceklerinin bilincinde olmasıdır.
Bilinçli Tasarımcı ve Meslek Etiği
Grafik tasarımcı sürdürülebilirlik bilincine sahipse üzerinde çalıştığı tasarım ne olursa olsun katkı sağlayacak bir çözüm önerebilir. Eğitim sürecinde farkındalık sağlamak ve bilinç oluşturmak yönünde bir destek alınmamışsa iş tasarımcıya düşer. Tasarımcıların sürdürülebilirlik bilinç ve sorumluluğu ile işe başlaması en önemli adımdır.
Brief
Brief, kelime olarak kısa, öz bilgi demektir. Grafik tasarımcı açısından brief, yapılacak olan işin tanımıdır. Grafik tasarımcı brief ile çalışır. Grafik tasarım bir iletişim mesajını görsel olarak biçimlendirmektir. Çözüme giden ilk adım ise sorunu doğru tanımlamaktır.
İşe başlamadan önce mutlaka brief üzerinde çalışılması; gerekirse unutulanların eklenmesi, yanlışların düzeltilmesiyle revize edilmesi ve mutlaka yazıya dökülmesi, daha sonra oluşabilecek pek çok sorunun önüne geçecektir.
Doğru hazırlanmış brief ile işin en başından sonraki adımlar görülebileceğinden emek, maliyet, zaman ve enerji tasarrufu sağlar. Bu yüzden en başta doğru hazırlanmış bir brief ile işe başlamak, başlı başına sürdürülebilirliğe hizmet eden bir yaklaşım olacaktır.
Ölçü ve Formlar
Tasarım aşamasında belirlenen biçimlendirme ve ölçü, binlerce adet basılacak olan son ürün için kullanılacak toplam kâğıt ve mürekkebi de tanımlar. Ölçü ve format konusunda; kâğıdın iki yüzünü de kullanma, oluşturulacak dokümanın ölçüsünü küçültme, okunurluk ve estetiği
koruyarak kelime ve satır esaslarını daraltma, kenar boşluklarını azaltma, yazı ölçüsünü küçültmek gibi kâğıt miktarını azaltacak öneriler geliştirilebilir ve mümkünse uygulanabilir.
Tasarımcı; ölçü ve form seçimiyle ne gibi avantajlar elde edebileceğini bilmeli, fakat üzerinde çalıştığı işe göre karar vermelidir.
Renk ve Mürekkep
Grafik tasarımcının tasarımında yer verdiği renkler, üretim aşamasında mürekkep ve boyalar kullanılarak basılır. Kullanılan bu boya ve mürekkeplerin, üretilmesinde, kullanılmasında ve basıldıktan sonra geri dönüştürülmesinde sürdürülebilirlik açısından sorunlar ve dikkat edilmesi gereken hususlar vardır. Grafik tasarımcı renk ve boya kullanımında çevresel etkileri göz önünde bulundururken, üzerinde çalıştığı tasarımda markanın imajını da dikkate almalıdır.
Kâğıt ve Dijital
Tasarım aşamasında kullanılan kâğıt, baskı aşaması düşünüldüğünde dikkate alınmayacak kadar azdır. Fakat çok sayfalı ve yüksek tirajlı baskılarda kâğıt konusu mutlaka göz önünde bulundurulmalı ve doğru kararlar alınmalıdır. Grafik tasarımcı, basılacak üründe kullanılacak kâğıt türünü ve ölçüsünü belirleyen kişidir. Dolayısıyla grafik tasarımcının vereceği kararlar, kâğıt tüketiminde belirleyici olmaktadır.
Grafik tasarımcının kâğıt tüketimi konusunda üzerinde hissettiği baskı, zaman zaman yanlış kararlar vermesine neden olabilmektedir. Bir günde ömrünü tamamlayacak olan günlük gazete ile nesiller boyu saklanacak bir kitabın basımı için kâğıt seçerken aynı kıstaslar gözetilmemeli.
Kâğıt ya da dijital kararı yapılan iş, hedef kitle ve alınacak verim göz önünde bulundurularak yine tasarımcının alması gereken bir karardır.
Baskı Sonrası
Baskı sonrasında uygulanacak işlemlerde kullanılacak malzemelerin de çevre üzerinde olumsuz etkileri olabileceği gibi; yapılan işlemlerin bir kısmı kâğıdın geri dönüşümünde zorluklar yaratabilir. Grafik tasarım, reklamcılık ve yayımcılık sektörü de nakliye sırasında oluşabilecek çevresel etkileri göz önünde bulundurmak durumundadır. Sorumlu grafik tasarımcı, tasarım sürecinde sürdürülebilirlik ilkelerini titizlikle dikkate alarak oluşturduğu ürünün, baskı sonrasında uygulanacak istenmeyen yöntemlerle geri dönüşümünün zor ya da imkânsız hâle getirilebileceğini unutmamalıdır.
Ambalaj
Sürdürülebilir grafik tasarım açısından ambalaj tasarımı özel bir öneme sahiptir. Çünkü hemen her ürün bir ambalaja sahiptir ve ürün satın alınıp tüketici ile buluştuğunda ilk iş ambalajından kurtulmaktır. Ambalaj tasarımı yapacak grafik tasarımcının ayrıca geri dönüşüm ve eko etiket konularını da gözden geçirmesi yararlı olacaktır.