Görsel İletişim ve Kuramları — Ünite 7 Soru-Cevap

Estetik, doğal ve/veya insan eliyle yaratılan her türlü imge, olgu ve anlatıda güzel ve duyusal olarak tatmin edici olanın aranması; yaratı ile duyusal tatmin arasındaki ilişkinin öznesi olarak tanımlanabilir.

Estetik kelimesi, Antik Yunan’dan gelmektedir. 

Immanuel Kant, estetik kavramını etimolojik kökeninden alıp felsefe bağlamında ilk tartışan düşünürlerin başında gelir. Kant’a göre estetik, algı ve duyuların öncelediği bir oluşumdur ve sanat eserinin güzelliği ile ilgili değil, doğada var olanın genel güzelliği ile ilişkilidir.

Immanuel Kant, estetiği oluşturan unsurları kategorik olarak belirlemeye çalışmıştır. Estetik özne, estetik nesne, estetik yaşantı gibi başlıklar altında, estetik unsurunu algılayan, bu unsuru oluşturan ve unsurun içinde bulunduğu zaman-mekân uzamı gibi alanlarda kavramı detaylandırarak ele almıştır.

Alman filozof Alexander Gottlieb Baumgarten, estetiği, duyusal bilgi ve deneyimin bilimi olarak nitelemiştir. Ayrıca Baumgarten’in estetik üzerine yaptığı anlamlandırmalar, modern estetik kuramının ilk tanımları olarak kabul görmektedir.

Tolstoy “teorik anlamda gerçek sanatın, eserin samimiyetinden, sanatın sanat olarak algılanmış olmasından, insana yararlı ve gerekli olmasından” kaynaklandığını dile getirir ve ekler; insanın güzeli anlatmak istediğini söyler: “İnsanın silahı güzelliktir. Verilen emek ancak, sanatın güzeli anlatabilmesi içindir. Sanatın özelliği, insana zevk vermesi, güzel görünmesi ve çok zengin ögelerle” işlenmesidir. 

Sanat temel olarak; estetik, güzellik, duyguları temsil eden icra, doğal olan, mutlu eden, biricik olan gibi unsur ve yaklaşımları aramak olarak tanımlanabilir.

Sanat felsefesi, temel olarak “Güzel olan nedir?” ve “Estetik nedir?” gibi soruları gündeminde tutar.

Estetik kavramı çoğunlukla, sanat felsefesi kavramıyla eş değer olarak ele alınmıştır. Ancak, kavramları bu şekilde aynılaştırmak hatalı bir yaklaşımdır. Sanat felsefesi, sanat eserini estetik unsurlarıyla birlikte incelese de estetik kavramını temsil etmek yerine, kavramı oluşturan unsurları kullanarak esere karşı eleştirisini sunar.

Danto ve Duchamp’ın gerçekleştirdiği sanatçı duruşu gibi eylemler üzerinden yola çıkarak estetik ile kurduğu ilişki bağlamında, sanat felsefesi tanımı da daha farklı düzlemlerde genişleyebilme olanağı bulmaktadır. Bu doğrultuda, sanat felsefesinden bahsederken ve alanı tanımlarken, meselenin sadece estetik olanı bulmakla ilişkin teknik bir durum olmadığını kavramak gerekir. Sanat kavramı ve sanat eseri, sosyokültürel ve tarihsel bağlamları oldukça kuvvetli ve belirleyici olan, bir dizi unsurun topluluklar arası ve kitlesel ölçekte görünürlüğü, yansıması ve geri bildirimi neticesinde okunmasını gerektiren, özel bir tartışma alanı olarak sanat felsefesini yeniden kurmaktadır.

Descartes (1596-1650), Locke (1632-1704) ve Hume (1711-1776) gibi modern dönem düşünürleri ile başlayarak güzellik kavramı daha öznel bir zemin kazanmıştır.

• Platon’a göre güzellik, her zaman ve her yerde, mutlak olandır ve zaman-mekân tanımlarının dışındadır. “Dünyadaki tüm güzellikler idea olan güzelin yansımasından ibarettir”. Güzellik kavramı ile maddi olan şekillenir ancak maddi olan kararsız ve değişkendir. Maddi güzellik bozulunca, güzellik de bozulmuş olur ancak Platon’a göre, asıl güzellik maddi olanda ve olaylarda değil, onlara yansıyan idealar evreninde kurulmaktadır. Bu bağlamda Platon’un idea kavramı temelli felsefi yaklaşımı, güzelliğin tanımlanmasında da karşılığını bulmaktadır.

• Aristoteles’e göre ise, güzellik uyumla mümkündür ve Platon’un idea fikrine karşı olarak maddi yani nesne merkezlidir. Aristoteles’in güzellik yaklaşımına göre, bütünü oluşturan ögeler birlik içinde uyumluysa, o birliğin kurulduğu bütünü güzel olarak tanımlamak mümkündür.

Güzellik kavramı, Yunancada kalon, Latincede ise pulchrum tabirleriyle çoğunlukla “ahlaken iyi” anlamında kullanılmaktadır.

Martin Heidegger güzellik kavramını “varlığın aydınlanması, doğruluk” olarak ele alır. Heidegger’in ele aldığı doğruluk, mantıksal olan değil, gerçek olan doğruluk yani varlıkların içinde olandır. Bu bağlamda gizli olanı, herkesin görebileceği şekilde açığa çıkarmak, güzelliği ortaya koymaktır (Heidegger, 2007; Kula, 2012). Heidegger’e (2007, s. 9) göre “bir şeyin kökeni, onun varlığının kaynağıdır.” Bu doğrultuda sanat eserinin kökeni de onu yaratan sanatçısından kaynak bulur. Bu yaklaşımla eğer sanatçı güzel olarak görülecek olanı icra edebiliyorsa, güzellik kavramı sanatçının bizzat kendisini de bağlayan ve tanımlayan bir unsur olarak da çalışır.

Tasarım çözümlemesi hem estetik unsurları bağlamında kabul edilebilir güzellik yapısını sağlamak hem de üretilen tasarım çözümünden beklenen fonksiyonelliği yerine getirmek durumundadır.

Örneğin, iyi bir mobilya tasarımcısından beklenen sandalye tasarımının özellik olarak hem fonksiyonel anlamda oldukça rahat ve ergonomik bir yapı ile üzerine oturan saatlerce ve rahat ettirecek şekilde taşıması hem de aynı zamanda ürünün satın alma adımında tercih edilebilir ve ayırt edilebilir bir estetiğe ve güzelliğe sahip olmasıdır.

Sanat eserinin görsel kültür bağlamında fonksiyonundan bahsederken ele alınması gereken bir bakış açısı daha bulunmaktadır. İşlev sadece teknik olarak yerine gelen hazza dayalı çözüm değildir. Aynı zamanda icra edilen eserin, içinde bulunulan sosyoekonomik yapı, toplumsal hareketler, sanatçısının duruşu ve tavrı gibi bağlamlarda ilişkiye geçtiği ve esere has bir anlam yarattığı alan olarak da değerlendirilmelidir. Bu yaklaşım Marcel Duchamp’ın hazır-nesneler ile icra ettiği eserleri, estetik algısına karşı ifade ederken takındığı tavır ile rahatlıkla örneklenebilir.

Sanatçı bu tarz bir işlevsellik ile üretilen esere iletişimsel bir yapı sağlayıcı görevi Böylelikle, anlamlar ve algı, görsel kültür ürünün taşıdığı işaret ve kodlar aracılığı ile kişiler ve kitleler arası uygun mecralar doğrultusunda taşınmış, mesaj ve anlam bağlarına dönüştürülmüş olur. Böylelikle görsel kültür ve iletişim bağlamında sanat eseri başka bir temsilin ürünü olarak sadece galerilerde dolaşan seyirlik nesne olmaktan çıkar toplumsal işlev gören bir dolaşım nesnesi hâline de gelmiş olur.

Sokak sanatçısı olarak bilinen Banksy, öncelikle dünyanın çeşitli savaş bölgelerinde kimliğini gizleyerek yaptığı duvar resimleri ile toplumda bilinirlik kazanmış ve çeşitli medya içeriklerine gerçekleştirdiği çalışmalar ile yansımıştır.

Eser 2021 yılında 21,3 milyon dolara açık arttırma ile satılmıştır. Gerçekleşen satış, bir sanatçının açık arttırma ile satılan eserine biçilen şimdiye kadarki en yüksek değer olarak, sanat tarihi literatüründe yeni bir kayıt daha açmıştır.