GİT206U-DİJİTAL GÖRÜNTÜLEME İŞLEME YÖNTEMLERİ
Ünite 2: Basılı Görsel Tasarım Ürünleri
Giriş
Görsel tasarımcının, tasarlamış olduğu ürün, genellikle baskı tekniklerinden biri ya da birkaçı kullanılarak sonuçlandırılır ve üretim sürecinde yapılan hatalar veya yanlış tercihler, tasarımın istenilen sonuca ulaşmamasına ya da istenilmeyen şekilde olmasına neden olabilir. Bu nedenle görsel tasarımcının, basılı görsel tasarım ürünlerinin temel üretim süreçleri hakkında bilgi sahibi olması, istenilen tasarımın üretilmesi sürecinde yapılan hataların ve yanlış tercihlerin sebep olacağı olumsuz durumları öngörmesini ve buna karşı önlemler almasını sağlamasına imkân vermesi açısından önemlidir.
Bir görsel tasarım ürününün üretilmesi planlandığında aşağıdaki soruların cevaplarının bilinmesi, tasarımcının eserini net bir şekilde ortaya koyması açısından önemlidir;
• Ne üretilecek? Afiş, kitap kapağı, kartvizit, ... mı? • Hangi platform için üretilecek? Dijital/Basılı mı? ya da her ikisi içinde mi? • Boyutlar/Ölçüler ne olacak? • Kaç renkli olacak? Tek renk, CMYK, CMYK+O+G, … mı? • Kaç tane üretilecek? 1 tane poster mi? 1 milyon tane gazete mi? • Hangi çoğaltma tekniği kullanılacak, Dijital, Ofset, Tifdruk, Flekso, … mı? • Cilt türü ne olacak? Spiral, Amerikan, Sert kapak, … mı? • Ürünün teknik özellikleri ne olacak? Branda, folyo, kâğıt (Kâğıtsa hangi tür ve gramajda?), … mı? • Baskı dışında ekstra işlemler olacak mı? Farklı kesim, yüzey koruma, … mı?
Üretilecek bir görsel tasarım ürününün; ne amaçla kullanılacağı, boyutunun ne olacağı, cilt özelliklerinin nasıl olacağı, baskı altı malzemesi olarak ne tür bir malzemenin kullanılacağı, hangi baskı tekniğiyle basılacağı, baskı sonrasında yapılacak işlemlerin ayrıntılarının neler olacağı gibi temel soruların cevaplarının bilinmesi tasarımı doğrudan ya da dolaylı olarak etkiler. Bu nedenle, bir görsel tasarım ürününün üretilmesi aşamasındaki süreçte karşılaşılan aşamaların temellerini öğrenmek tasarım sürecinin sürdürülebilir olması için önemlidir.
Basılı Görsel Tasarım Ürünleri ve Özellikleri
Görsel tasarımın temel amacı mesajı hedefe özgün tasarımlarıyla ulaştırılmasını sağlamaktır. Bunu gerçekleştirmek için uygun teknolojileri kullanarak edinmiş olduğu birikimler desteğiyle belirlenen yüzeye görsel tasarım kurallarına uyarak basılması planlanan bir ürünün tasarımını gerçekleştirir. Bunu yapabilmesi için de basılı görsel tasarım ürünlerini ve özelliklerini bilmesi gerekir.
Görsel tasarım ürünleri, “mesajı iletme ya da mesajı almada yardımcı olacak her türlü görsel ürünlerdir”. Bu ürünler, herhangi bir kurumun kendini ifade edeceği görsel kimlik kılavuzu veya ilk defa karşılaştığımız bir ürünün etiketinde tanıtım şekli olarak karşımıza çıkabilir. Görsel tasarım ürünlerinin amacı mesajı hedef kitleye en kısa yoldan net bir şekilde aktarmaktır.
Kurumsal Görsel Kimlik Tasarım Ürünleri
Kartvizit, Zarflar, Dosyalar, Antetli Kâğıt, Masa Bayrağı, Makbuz, Davetiye, vb.
Bir kurum ya da kuruluşun, hedef kitlesine ulaşabilmesi için kullanmış olduğu ürünlerinde misyon ve vizyonu doğrultusunda oluşturulan görsel tasarım ürünleridir. Kurum ya da kuruluşun tüm görsel imajını yansıtan kurumsal kimlik kılavuzu, kurumun kimliğinin görsel yansımasıdır ve bu görsel kılavuz; antetli kâğıt, zarf, kartvizit, tebrik kartı, fatura, sevk irsaliyesi, evrak dosyası, promosyon ürünleri ve daha birçok basılı görsel tasarım ürünlerden oluşur.
Reklam ve Pazarlama Tasarım Ürünleri
Afiş, El İlanı, Folyo, Branda, Billboard, Raket, Durak Reklamları, Silindir Board, Megalight, Sokak Board, Duvar Giydirme Reklamları, Araç Giydirme Reklamları, vb.
Bir kurum ya da kuruluşun ürünün tanıtılması ya da satışının artırılması gibi farklı amaçlar için kullanılan kitle iletişim araçları olan görsel tasarım ürünleridir. Bu ürünlerin temelinde afiş bulunmaktadır.
Yayın Tasarım Ürünleri
Gazete, Kitap, Katalog, Dergi, vb.
Yayınlar, kitle iletişim araçları yoluyla hedef kitle ile iletişim kuran ürünlerdir. Günümüzde en çok karşılaştığımız basılı yayın tasarım ürünleri: kitap, gazete, dergi ve kataloglardır. Bu ürünler diğer basılı ürünlere kıyasla daha kalıcıdır.
Ambalaj Tasarım Ürünleri
Karton, Cam, Metal, Plastik, vb.
Farklı malzemelerden yapılan ambalajların, doğrudan üzerine baskı yoluyla ya da etiket gibi yardımcı malzemelerle ürün hakkında bilgi veren, beğeni ve satış sağlaması için tasarlanması gerekmektedir.
Ambalaj tasarımı yapılırken, ambalajın içerdiği ürünü: sarması, saklaması/koruması ve satması gerekliliği unutulmamalıdır.
Basılı Görsel Tasarım Ürünlerinde En Çok Kullanılan Malzeme: Kâğıt
Genel olarak lifsel yapılı çeşitli hammaddeden üretilen kâğıt, çok ince liflerin keçeleşmesinden meydana gelir. Ham madde özelliklerine, ağırlıklarına, kullanım alanlarına göre tabaka ya da bobin olarak üretimi gerçekleştirilen kâğıt, matbaa endüstrisinin temel baskı altı malzemesi, doğal olarak da basılı görsel ürünleri tasarlayanların en çok karşılaştığı üründür.
Kâğıdın Özellikleri
Kâğıdın su yönü: Kâğıt üretiminde, kâğıt hamurunun içinde bulunan liflerinin izlediği yola kâğıdın su yönü denir.
Kâğıdın gramajı: Kâğıdın bir metre kare ağırlığı olan kâğıt gramajı iki farklı yöntemle bulunabilir.
Kâğıdın Yoğunluğu/Opaklığı: Yoğunluk ya da opaklık kâğıdın gramajı ile doğrudan ilişkilidir.
Kâğıdın Rengi: Matbaa endüstrisinde değişik renklerde kâğıtlar üretilip kullanılmaktadır. Renkli kâğıtlar, kâğıdın üretiminde kâğıt hamuruna kimyasal maddelerin eklenmesiyle üretilebileceği gibi, beyaz renkli kâğıtlar baskı yoluyla da renkli kâğıt haline getirilebilir.
Kâğıdın Yüzey Yapısı: Matbaa endüstrisinde kullanılan yüzeyi farklı kâğıtlar özel işlemler uygulanarak üretilir. Kâğıdın yüzey yapısı baskı öncesi hazırlıkta yapılan tasarımı doğrudan etkiler.
Kağıt Türleri
Birinci hamur kâğıtlar: “Paçavra veselüloz hamuru ya da saf selülozdan üretilen beyaz renkli kâğıtlardır.”
İkinci hamur kâğıtlar: “Selüloz ve ağaç hamurunun karışımından üretilen ve rengi birinci hamur kâğıda göre daha sarımsı olan kâğıtlardır.”
Üçüncü hamur kâğıtlar: “Tamamen ağaç hamurundan üretilirler.” Halk dilinde saman kâğıdı olarak bilinen bu kâğıtlar; kırmızı, mavi, yeşil ve sarı gibi renklerininin bulunmasının yanı sıra gazete, bilet ve kupon gibi nispeten baskı kalitesi düşük işler için tercih edilir.
Kuşe kâğıtlar: “Yüzeyleri kaolin, tebeşir gibi dolgu maddeleri ile düzeltilip parlatılan beyaz renkli kâğıtlardır.” Mat, parlak, tek yüz, zenith (gofre) kuşe gibi çeşitleri olmakla birlikte genel olarak broşür, poster, sanat kitaplarının ve katalogların baskılarında tercih edilir.
Pelur kâğıtlar: “Mat, kumlu ve yarı saydam özelliklere sahip bir kâğıttır.” Genellikle, ambalaj sektöründe kırılacak malzemeleri sarmak ve basım sektöründe de nüshalı işlerin ikinci ve üçüncü nüshalarının baskısı için kullanılır.
Çıkartma kâğıtları: Bir yüzeyine yapışma özelliği kazandırılmış kâğıtlardır.
Banknot kâğıtları: Yüzde yüz pamuk, keten veya paçavradan yapılan, matbaa endüstrisinde; çok kıymetli evrak baskıları için kullanılan kâğıtlardır.
Aydınger kağıdı: Şeffaf buzlu cam görüntüsünde olan bu kâğıt genelde davetiye gibi işlerin tasarımında özgünlük oluşturmak için kullanılır.
Kraft kâğıtlar: Kalın, pürüzlü, selüloz renkli ve atık kâğıtların geri dönüşümü sonucunda üretilen bir kâğıtdır.
Kendinden karbonlu kâğıtlar: Karbon kâğıdı kullanmadan tüm nüshaların yazılması imkânını sunan bu kâğıtlar otokopi kâğıtları olarak da isimlendirilir.
Yırtılmayan kâğıtlar: Sudan etkilenmeyen ve yırtılmaya karşı çok dayanıklı olan kâğıtlardır.
Bristol kartonlar: Bir yüzü parlak ve pürüzsüz, diğer yüzü mat ve pürüzlü olan bir karton türüdür. Genel olarak davetiye, kutu ambalaj, kitap kapağı gibi işlerde kullanılır.
Krome kartonlar: Genelde ambalaj sektöründe kullanılan bu kartonların bir yüzü düzgünleştirilmiş ve beyazlaştırılmış, diğer yüzü mattır.
Kâğıt Ölçüleri
Kâğıtlar, bobin ya da tabaka olarak üretilir. Özel siparişler hariç, üretilen kâğıtlar genel olarak standart ebatlarda üretilir.
Basılı Görsel Tasarım Ürünlerinde Renk
Basılı görsel tasarım ürünlerinde kullanılan renk, bir tasarımın olmazsa olmazı kabul edilir. Görsel tasarımcı, birden fazla rengin karışımıyla elde edilen yeni rengi ve tonları, o renk üzerine yüklenen anlamları ve tasarımda hangi işlevleri üstlendiği hakkında bilgi sahibi olmalıdır.
Rengi tanımlayan üç temel özellik vardır. Bu özelliklerden ilki olan “Hue” rengin spektrumdaki yeridir ve renklerin ayırt edilmesini sağlayan bu özelliktir. Başka bir deyişle Hue, rengin temel yapısıdır ve sarı, mavi, kırmızı gibi rengin adı olarak da tanımlanır. Rengin şiddeti olarak tanımlanan ikinci özellik “Saturation”dır. Bu özellik güçlü, doygun, saf renkleri; zayıf, romantik renklerden ayırmasını sağlayan özelliktir. Rengin saflık derecesini belirler. Doygunluk sıfır olduğunda renk gridir. Rengi tanımlayan son özellik olan “Brightness” ise rengin yansıma oranı ve bir rengin koyuluğunun/açıklığının ölçümüdür. Bu özelliklerle renk kontrol edilebilir, adlandırılabilir, çeşitlendirilebilir ve değiştirilebilir.
Renk Modları ve Renk Yönetimi
Aralarında matbaa makinelerinin de yer aldığı birçok cihazın renk gamı, görünür renk spektrumunun sadece küçük bir alanıdır. Farklı cihazların renk gamları genellikle kısmen örtüşür. Ancak bu örtüşme hiçbir zaman tamamen aynı olmaz. Bu farklılıklar da genellikle aynı rengin farklı bağlamlarda değişik görünmesine neden olur. Bilgisayar uygulamaları, çıkış aygıtları arasında renk tutarlılığını sağlamak için renk yönetim sistemleri kullanır. Bu sistemler üretimin her aşamasında tutarlı renk elde edilmesini sağlamak için dosyalara renk profilleri gömer.
Tasarımın nasıl üretileceğine ya da sunulacağına göre farklılık gösteren renk modelleri kullanıcıya farklı seçenekler sunar. Red (kırmızı), Green (yeşil) ve Blue (mavi) renklerden oluşan RGB dijital platformlarda sunulacak ürünlerde kullanılırken; Cyan (mavi), Magenta (kırmızı), Yellow (sarı) ve Black (siyah) renklerinden oluşan CMYK ise basılı ürünlerde kullanılan renk modelidir ve bunların dışında da farklı renk modelleri bulunmaktadır.
RGB Renk Modeli: Toplamsal renk modeli ve ışık renk modeli gibi farklı isimlerle de literatürde yer alan RGB renk modeli, elektronik cihazların ışık kullanılarak oluşturulması
prensibine dayanır. Modeli oluşturan kırmızı (R), yeşil (G) ve mavi (B) ışık renklerinin istenilen oranlarda birleştirilmesiyle görünür spektrumda renk oluşturulur.
CMYK Renk Modeli: Matbaa endüstrisinde kullanılan baskı makineleri ve yazıcılarda kullanılan mürekkep ya da toner kullanılarak renklerin oluşturulduğu renk modelidir.
HSL Renk Modeli: Tonlamaları temsil eden Hue, doygunluğu temsil eden Saturation ve aydınlığı temsil eden Luminance kelimelerin baş harfleri kullanılarak oluşturulan renk evreni bazı bilgisayarlar tarafından desteklenir.
CIE Renk Modeli: Renk modellerinde, renklerin birbiri arasındaki dönüşümlerini yapmak için kullanılan CIE renk modeli “insan gözünün RGB modeline verdiği tepkiye dayanır ve insanın renk algılayışını düzgün bir biçimde gösterebilmek amacıyla tasarlanmıştır”
Basılı Görsel Tasarım Ürünlerinde Renk ve Ton Yapısı Bakımından Baskı Türleri
Tek tonlu (Tire) Baskı: Renk geçişi olmayan baskı türüdür. Yani bu baskı türünde gri tonlar ve ara renkler yoktur. Düz metinden oluşan baskılar bu baskı türüne örnek olarak gösterilebilir.
Yarımton (Tramlı) Baskı: Bu baskı türünde renk tonları arasında farklı değerlere sahip gri bölgeler bulunmaktadır. Bu gri bölgeler “tram”lar sayesinde oluşturulur. Tramlar, ara tonlar oluşturmak için kullanılan küçük noktacıklardır. Bir fotoğrafın baskısına veya ara tonlu bir baskıya büyüteçle bakıldığında görüntüyü oluşturan tramlar gözlemlenebilir. Tramların boyutu veya sıklığı koyu/açık ton farklılığını oluşturmaktadır.
Trikromi Baskı: Dört renk baskı ya da CMYK baskı olarakta bilinir. Renkli fotoğraflar genellikle aralarında çok az ton farkı bulunan yüzlerce alandan oluşur.
Özel (Spot/Pantone) Renk Baskı: Trikromi ve hexachrome haricindeki baskılar, özel renkli baskı olarak tanımlanır. Özel (Pantone) renk baskı veya spot renk baskısı olarak bilinen bu baskı türü; trikromi baskı ile üretilemeyen özellikli renklerin baskısı için, sadece 2 veya 3 renkten oluşan tasarımların baskısında maliyet açısından ekonomiklik sağlamak için ya da bir rengi tanımlamak ve farklı matbaalarda yapılan baskılarda aynı rengin standart şekilde basılmasını sağlamak için tercih edilir.
Hexachrome Baskı: CMYK renklerine ek olarak turuncu ve yeşil renklerin de basıldığı altı renkten oluşan yüksek kaliteli baskı yöntemidir. Bu yöntemle trikromi baskıda oluşturulan renk evreninden daha geniş renk evreni oluşturulabilmektedir.
Basılı Görsel Tasarım Ürünlerinin Üretim Süreci
Baskı Öncesi İşlemler
Baskı öncesi hazırlık sürecinde yapılan işlemlerin temel amacı; basılması istenen ürünün, basılması planlanan baskı tekniğinin kriterlerine uygun hale getirilmesidir.
Tasarım Aşaması
Tasarımcı kompozisyonunun oluşturmadan önce burada kullanacağı içerikleri çalışma alanına aktarmalıdır. Basılı görsel tasarım ürünlerinin en önemli unsurlarından biri olan metinlerin çalışma alanına aktarılması için dizgisinin yapılması ve yazım hatalarından arındırmak için de tashih işleminin yapılması gerekir. Bu işlemleri yapacak olan dizgi operatörü ya da görsel tasarımcı masaüstü yayıncılık uygulamalarını etkin ve doğru kullanabilmelidir.
Prova Aşaması
Prova işlemi baskı aşamasına geçilmeden önce yapılır ve baskı aşamasına geçilmeden önce yapılan provanın baskı sonucuyla uyumlu olması prova aşamasının temel şartıdır.
Montaj Aşaması
Montajdaki amaç, yapılan tasarımın grafik tasarım ürününe dönüştürülmesi için formalara yerleştirilmesi, baskı ve baskı sonrası işlemlerin kontrol edebilir hâle getirilmesidir.
Renk Ayrımı ve Film Çıktı Aşaması
Bir görselin ya da rengin, baskı makinelerinde basılabilmesi için noktalara ayrılması işlemine renk ayrımı (RIP-Raster Image Processor) denir.
Kalıp Üretim Aşaması
Matbaada renkli baskının yapılabilmesi için, dört rengin çalışmadaki yoğunluklarını içeren filmler veya kalıplar üretilmesi gerekmektedir. Film veya kalıp hazırlanmasında film çıkış veya kalıp çıkış makineleri (CTP-Computer to Plate) kullanılmaktadır.
Baskı Sonrası İşlemler
Baskılı materyalleri mücellithanede: kesim, dikiş, şekillendirme, ciltleme, spiral, sıvama, amerikan cilt, selefon, lak, vernik, yapıştırma vs. işlerin yapıldığı aşama baskı sonrasıdır. Tasarımcının baskı sonrası işlemlerin temel teknik detaylarına hâkim olmaması, geri dönüşü mümkün olmayan hatalar meydana getirebilme ihtimaline imkân verdiği için, tasarımın baskı sonrası işlemler düşünülerek sonuçlandırılması gerekmektedir.
Yüzey İşlemleri
Kitap, dergi, broşür, dosya vb. gibi materyallerin üzerine güzel bir görüntü vermek ve dış etkenlerden korumak için yapılan çeşitli işlemlere yüzey işlemleri denir. En yaygın kullanılan yüzey işlemleri: selefon, laklama ve verniktir.
Cilt İşlemleri
Baskılı formaların çeşitli teknikler uygulanarak bir araya getirilmesi işlemine cilt denir. Cilt işlemlerini, genel olarak kırım (katlama), harman, iplik dikiş, tel dikiş, amerikan cilt, iplik dikiş kapak takma, spiral, hard cover (sert kapak) başlıkları altında değerlendirilebilir.