GİT204U-GRAFİK ÜRETİM VE DİJİTAL ÇOĞALTIM TEKNİKLERİ
Ünite 4: Ofset Baskı Tekniği ve Dijital Üretim Yöntemleri
Giriş
Ofset litografi olarak da adlandırılabilen ofset baskı tekniği, basılı grafik ürünlerin üretiminde yaygın olan kullanılan baskı tekniklerindendir. İçinde bulunduğumuz birkaç on yıllık dijital çağa dek, son 300 yılda üretilen hemen hemen her kitap, dergi, gazete, broşür, el ilanı, katalog ve diğer basılı materyaller ofset litografi ile basılmıştır. Baskı teknolojilerinin gelişmesi; bilginin yayılmasını ve paylaşılmasını kolaylaştıran her yenilik gibi, bilim ve teknolojiye de fayda sağlamıştır. Ancak litografinin keşfinin öncülük ettiği bilimsel ve teknolojik gelişmeler yalnızca bilgi paylaşımıyla sınırlı değildir.
Teknolojik gelişmelerin hem gündelik hayata hem de endüstriyel alanlara olan yansımaları son derece belirgindir. Bu yansımalar ofset baskı sistemleri ve üretim süreçlerinde de karşılık bulmuştur ve bulmaya devam etmektedir.
Ofset Baskı Tekniğinin Tarihsel Gelişim Süreci
Litografik ofset ya da ofset litografi olarak da karşımıza çıkan ofset baskı tekniğinin litografi terimi ile anılmasının sebebi, günümüz modern ofset baskı tekniğinin temelde litografi adıyla bilinen taş baskı tekniğinin gelişimiyle şekillenmiş olması ve bu baskı tekniğinin çalışma prensibine dayanıyor olmasıdır.
Litografinin Keşfi
Baskı tekniklerinin tarihi, belirli bir görüntüyü yeniden üretmek için kullanılan mühür ve damgalara kadar uzanmaktadır. Fakat matbaacılık tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri, 1450’de Johannes Gutenberg tarafından Almanya’da mükemmelleştirilen tipo baskı tekniğidir. Bir yüksek baskı çeşidi olan tipo baskı, birbirinden bağımsız olarak üretilmiş harflerin yan yana dizilerek, mürekkeplenip, basılacak kâğıda preslenmesi şeklinde özetlenebilir. Litografi kelimesinin kökeni Antik Yunan diline dayanmaktadır. Λίθος-lithos ‘taş’, ve γράϕει-νgraphein ‘yazmak’ anlamlarına gelir (Scardamaglia, 2017). Dilimize litografi olarak geçen bu terim, Türkçe ‘taş baskı’ şeklinde de kullanılmaktadır. Litografinin ve günümüz modern ofset baskı tekniğinin çalışma prensibi, su ve yağın birbirine karışmamasına dayanır. Ancak elbette litografinin keşfi ve modern ofset baskı sistemlerinin gelişimi bu kadar basit değildir ve yüz yıllara yayılan bir süreç içinde gerçekleşmiştir. Litografinin icadı, oyun ve tiyatro yazarı Alois Senefelder’in, yüzeyini mumla kapladığı cilalı kireçtaşından bir tablet üzerine; mum, sabun ve lamba isi ile hazırlanmış mürekkeple yazı yazdığı, ardından kısa bir süre için bir asit çözeltisi uyguladığı 1798 yılına kadar uzanmaktadır.
Litografi ve Ofset Baskı
Litografinin icadı yalnızca tekniğin kendini baskı alanına kazandırmakla kalmamış, bu keşif zincirleme olarak yeni uygulama biçimleri ve gelişmelere zemin hazırlayarak matbaacılık, yayıncılık, grafik tasarım gibi alanları da ileri taşımıştır. Günümüzde en yaygın kullanılan baskı
tekniklerinin başında gelen ofset baskı, renkli litografinin endüstriyel üretime uyarlanmış biçimidir. Senefelder’in orijinal keşfinde kullandığı kireçtaşı kalıpların yerini ince metal levhalar almış ve bu metal levhalar silindirik bir yapı olan merdane etrafına sarılmıştır. Litografi ile ofset baskı arasındaki teknik açıdan en belirgin diğer fark, litografide mürekkep verilmiş kalıbın doğrudan kâğıda uygulanıyorken ofset baskıda mürekkep verilmiş metal silindir kalıbın kâğıda değil, yine bir merdane biçimindeki kauçuk yüzeye bastırılıyor olmasıdır. Metal kalıptan kauçuk yüzeye aktarılan baskı mürekkebi, kauçuk aracılığıyla kâğıda aktarılmaktadır. Ofset baskının ismindeki ofset kelimesinin kaynağı ve nedeni de aslında buradan gelmektedir. İngilizce sapma, kayma, kaydırma, öteleyerek kopyalama gibi anlamlara gelen ‘offset’ kelimesi, ofset litografiye adını veren aracı kauçuk silindir vasıtasıyla yapılan kopyalama ve aktarma aşamasını tanımlamaktadır.
Litografinin litografik ofseti doğurmasına giden süreçte, bir diğer önemli basamak da döner baskı sistemleridir. Yirminci yüzyılın başlarında, tipo baskı makinelerinin verimliliğindeki büyük atılımlar nedeniyle baskı endüstrisinde litografinin konumu zayıflamıştı. Litografiyi modern ofsete doğru taşıyan diğer dev adım ise, fotoğraf olmuştur. Litografik plakaların (kalıpların) yapımı, çok fazla el emeği gerektiren uzun ve yorucu bir işti. Litografi, baskı kalıpları üretmek için aradığı çözüm ortağını fotoğrafta buldu. Böylece litografi ve fotoğrafın bir araya gelmesiyle fotolitografi doğdu. Fransız bir bilim adamı olan Joseph Niepce, 1826’da dünyanın ilk fotoğrafını üretti. Bu gelişme ve ardından gelenler, yarı ton sürecini mümkün kıldı. Yarı Ton (Halftone): Orijinal bir fotoğrafı noktalara ve baskı reprodüksiyonuna uygun değişen boyutlara ayırma eylemi.
Litografinin kalıp üzerindeki yükselti farkına ihtiyaç duymayan çalışma prensibi, sanatçıların yazı ve eserlerini daha kolay ve özgürce kalıba aktarmalarına imkân sağlamıştır. Litografide kullanılan kireçtaşı tabletlerin yerini metal levhaların alması, bu levhaların bir silindir etrafına sarılarak döner baskı sistemi haline getirilmesi, baskı sırasında çok hızlı aşınan metal levha kalıpla kâğıt arasına taşıyıcı bir kauçuk eklenerek kalıpların çok daha uzun ömürlü olması ve baskı kalitesini korumanın başarılması ile ofset baskı sistemi günümüzdeki haline adım adım yaklaşmıştır.
Ofset Baskı Tekniğinin Çalışma Prensibi ve Temel Terimler
Ofset Baskı Tekniğinin Çalışma Prensibi
Ofset baskının çalışma prensibinin en basit ifade biçimiyle su ve yağın birbirine karışmaması ilkesine dayandığını ve bu prensip bakımından ofset baskı tekniğinin çıkış noktasının litografi olduğunu belirtmiştik. Elbette ofset baskının üretim süreci bu ifadeye indirgendiğinde tam olarak anlaşılamayacak kadar detaylı basamaklara sahiptir. Ofset baskı sistemleri çeşitli temel bileşenlerin bir araya gelmesi ile çalışır.
Bu bileşenler;
• Mürekkepleme ünitesi, • Nemlendirme ünitesi, • Kalıp silindiri, • Blanket (Kauçuk) silindiri, • Baskı silindiri.
Nemlendirme ünitesi, nemlendirme sistemli ofset baskı makinelerinde bulunur. Kuru ofset ya da susuz ofset baskı olarak adlandırılan tekniğinde nemlendirme ünitesi bulunmaz. Susuz ofset baskı, nemlendirme sistemli ofset baskı ile yüksek baskı tekniklerinin karışımına benzetilebilir. Susuz ofset baskı tipo baskı kalıbına benzer yüksek baskı kalıbı kullanır. Ancak mürekkebin kalıptan doğruca kâğıda aktarıldığı tipo baskı tekniğinden farklı olarak; susuz ofset baskıda mürekkep, kalıptan kauçuk (blanket) merdanesine, kauçuk merdanesinden kâğıda aktarılır.
Baskı Altı Malzemesi: Baskı altı malzemesi herhangi bir baskı yönteminde kullanılan ve baskının oluşturulacağı yüzeyi ifade eder. Kısaca baskının neye yapıldığıdır. Örneğin grafik üretim süreçlerinde en yaygın kullanılan baskı altı malzemelerinin başında; kâğıt (dergi, kitap, gazete, katalog, broşür, kartvizit, el ilanı, billboard, antetli kâğıt vb.) ve plastik (ambalaj) gelir.
CMYK: Cyan (mavi/camgöbeği), Magenta (pembemsi kırmızı), Yellow (sarı), Key (Siyah) renklerinin kısaltmasıdır. Kısaltmada İngilizce siyah anlamına gelen Black kelimesinin baş harfi olan B harfi yerine, K harfinin kullanılması toplamsal renk sistemi içinde de kullanılan İngilizce mavi anlamına gelen Blue kelimesi ile karıştırılmaması içindir. Kısaca CMYK olarak adlandırılan ve çıkarımsal renk sistemine göre tasarlanmış olan bu bileşim matbaacılıkta kullanılan dört ana rengi ve bu sistemi tanımlar. CMYK standart olarak kullanılan baskı renk sistemidir ancak alternatif renk sistemleri de mevcuttur.
Ofset Baskı Tekniğinde Mürekkep ve Kalıp
Ofset baskı tekniğinde baskının nasıl gerçekleştiğini öğrendiğimiz bir önceki başlığımızda, baskı kalıbını nemlendirmeye yarayan nemlendirme ünitesinin ve kalıba mürekkebi taşıyan mürekkepleme sistemini incelemiştik. Kalıbın sarıldığı kalıp silindiri, görüntünün kalıptan kâğıda aktarılmadan önce taşındığı blanket silindiri, mürekkebin kâğıda geçebilmesi için gerekli basıncı sağlayan baskı silindiri ya da nemlendirme ve mürekkepleme sistemlerinin merdaneleri ofset baskı makinelerinin sabit bileşenleridir. Ancak baskının gerçekleşmesi için kullanılan kalıp basılacak işe özeldir ve her yeni baskıda değişmesi gerekir.
Mürekkep: Mürekkep bir bilgiyi, düşünceyi ya da mesajı başka birine iletmek için kâğıt, kumaş, plastik, ahşap gibi bir yüzey üzerinde görsel değişiklikler yapmaya ya da uygulandığı yüzeyin izleyici tarafından algılanan rengini değiştirmeye yarayan araçtır. Mürekkep, uygulanmak istenen yüzeye taşınabilmeli yani bu işlem sırasında
akışkan bir yapıda olmalıdır. Ancak uygulama yüzeyine taşındıktan sonra katılaşmalı ve kurumalıdır. Bu nedenle mürekkeplerin yapısında kullanım alanlarına göre değişkenlik gösteren çeşit ve miktarlarda yardımcı bileşenlere ihtiyaç duyulur. Bu yardımcı bileşenler, mürekkebe sözünü ettiğimiz akışkanlık ya da kuruma gibi özellikleri kazandırırlar.
Mürekkebin asıl görevi olan renklendirmeyi sağlayan boyar maddeler/pigmentler, bu maddeleri/pigmentleri çözecek, taşıyacak ve baskı yüzeyine bağlayacak maddeler mürekkebin bileşenlerini oluşturur. Bu bileşenler üç ana gruba ayrılır:
1. Mürekkebe rengini veren renklendirici maddeler, 2. Mürekkebin akış ve kuruma gibi özelliklerini belirlemede yardımcı olan taşıyıcı, çözücü ve bağlayıcı akışkanlar, 3. Sertlik ya da ıslanma yeteneği gibi özelliklerde etkili olan yardımcı katkı maddeleri.
Baskı öncesi hazırlık işlemleri renk ayrımı, film çıkışı, montaj ve kalıp hazırlığı olarak üç aşamada ele alınabilir. Renk ayrımında tasarımda kullanılacak fotoğraf, çizim, illüstrasyon gibi görseller taranarak bilgisayar ortamına taşınır ve ayrı renk katmanlarına ayrıştırılır. CtP: (Computer-to-plate) Ofset baskı tekniğiyle basılmak üzere bilgisayarda tamamlanan tasarımı ya da oluşturulan görüntüyü, film kullanımı gerekmeden doğruca kalıba taşıyan pozlandırma sistem. CtP kullanılmadığında, renk ayrımı tamamlanan filmlerin baskı kalıbına pozlamadan önce montaj işleminden geçmesi gerekir. Montajı tamamlanan filmler ışık yardımı ile kalıba pozlanır.
Ofset Baskı Çeşitleri
Ofset baskının kullanım amacı, teknik farklılıklar ya da uygulamadaki birtakım değişiklikler doğrultusunda birbirinden ayrışan çeşitleri bulunmaktadır. Bu çeşitleri birbirinden ayıran özellikleri olsa da çalışma prensibi ve yöntemi bakımından temelde oldukça benzerdirler.
Ofset baskı çeşitlerinden ilk ikisi olan tabaka ofset ve web ofset baskı türlerinin temel farkı, baskı sürecinden çok, kullanılan baskı altı malzemesinin biçimi ile ilgilidir. Çalışma prensibi bakımından daha önce anlattığımız ofset baskı, çalışma şekline sahip olan bu türlerin kullandığı kâğıt ve sahip oldukları kâğıt besleme üniteleri farklılık gösterir. Diğer iki ofset baskı türü olan nemlendirme sistemli ofset ve susuz (kuru) ofset baskı sistemleri ise, baskı aşamasında teknik ve süreç farklılıkları göstermektedir.
Dijital Teknolojinin Ofset Baskı Tekniğine Etkileri
Litografi tekniğinin hayata geçişinden günümüze kadar, çok sayıda teknolojik gelişme yaşanmış ve bu gelişmeler litografik baskı öncülüğünde günümüz modern ofset baskı sistemlerine ulaşılmasını sağlamıştır. Özellikle Senefelder’in orijinal buluşu olan litografinin zaman içinde fotoğrafla, döner sistemlerle, kâğıt ve kalıp arasında taşıyıcı vazifesi gören kauçuk kullanımı fikriyle olan buluşmaları,
ofset baskının bugün bildiğimiz şekline ulaşmasında büyük rol oynamış dönüm noktalarıdır. Ancak ofset baskının gelişimi bu kesişmeler sonunda tamamlanmamış, dijital teknolojilerin endüstriyel üretim faaliyetleri üzerindeki etkileri ile farklı özellikler kazanmaya devam etmiştir.
Bilgisayar ve Masaüstü Yayıncılık
Dijital teknolojilerin grafik üretim ve çoğaltım süreçleri üzerindeki etkilerinden bahsedildiğine akla öncelikle bilgisayarlar ve masaüstü yayıncılık gelmektedir. Masaüstü yayıncılık grafik üretim ve çoğaltım süreçlerinin neredeyse bütün aşamalarını değiştirmiştir.
Masaüstü Yayıncılık: Önceden geleneksel üretim teknikleri ve araçları (kalem, mürekkep, fırça, şablon vb.) kullanmayı gerektiren basılı grafik ürünleri bilgisayar yardımıyla üretmeye imkân veren yazılım-donanım sistemi ve bu sistemle üretilen grafik ürünler.
Masaüstü yayıncılık programları, grafik tasarımcılara kullanmaya alışık oldukları geleneksel araç gereçlerle ilerlettikleri üretim sürecini bilgisayar yardımıyla yapma olanağı sunmuştur. Masaüstü yayıncılık programlarının arayüzü ve ikonları, tasarımcıların geleneksel uygulamalarında kullandıkları araç gereçlere öykünerek tasarlanmış, tasarımcılara ekranlarında, gerçek masaüstlerini çağrıştıracak bir ortam yaratılmıştır.
CtP – Computer to Plate (Bilgisayardan Kalıba) Teknolojisi
Kısa tanımını ofset baskı tekniğiyle basılmak üzere bilgisayarda tamamlanan tasarımı ya da oluşturulan görüntüyü, film kullanımı gerekmeden doğruca kalıba taşıyan pozlandırma sistemi olarak paylaştığımız CtP teknolojisi, ofset baskı tekniğinin temel aşamalarından biri olan film hazırlığına ve film kullanımına duyulan ihtiyacı ortadan kaldırması ile, dijital teknolojilerin ofset baskı tekniğine etkilerinin başında gelir.
CtP teknolojisinin kullanılmadığı geleneksel ofset baskı tekniğinin baskı öncesi işlemi, basılacak metin ve/veya görüntünün istenilen formatta (genellikle bilgisayarda) birleştirmeyi ve ardından film negatifini üretmek için fotoğraf tekniklerini kullanmayı içerir. Bunun için kullanılan film genellikle plastiktir ve gümüş halojenür gibi ışığa duyarlı bir madde ile kaplıdır. Film üretimi için öncelikle görüntü filme yansıtılarak pozlama işlemi yapılır. Ardından film, baskı kalıbını üretmekte kullanılacak negatifi elde etmek için banyo adı da verilen bir kimyasal işleme tabi tutulur. Pozlanan film banyo çözeltisine daldırıldığında gümüş halojenür emülsiyonu, maruz kalma miktarıyla orantılı olarak metalik gümüşe dönüşmeye başlar. Bu reaksiyonu durdurmak için film, sabitleme banyosuna daldırılır. Sabitlendikten sonra film suyla durulanır ve görüntü olmayan alanlardaki gümüş yıkanarak giderilir. Baskıda kullanılacak her renk için bu işlem ayrı bir film ile tekrarlanır. Tüm bu süreç boyunca sabitleyici, film banyosu, kalıp banyosu ve durulama işlemlerinde harcanan su; kimyasal temizleyicilerin, atık ya da son kullanma tarihi geçmiş kimyasalların ve sabitleyicilerin
neden olduğu tehlikeli atıklar; film temizleyicilerin ve solventlerin yol açtığı zararlı gaz emisyonu ve boş film muhafazaları ve atık filmler gibi çevresel etkiler de göz önüne alındığında, CtP teknolojisinin önemi daha iyi anlaşılmaktadır.
CtP (bilgisayardan kalıba) teknolojisi görüntüyü kalıba aktarmak için film kullanımını ortadan kaldırır. Adından da anlaşılacağı gibi, görüntü, ara film yapma ve görüntüleme adımları olmadan doğrudan bilgisayardan plakaya aktarılır.
Kalite Kontrol
Litografi ve ofset baskı tekniği arasındaki ilişkiye benzer bir ilişki, geleneksel ofset baskı ve dijital ofset baskı teknolojisi ilişkisidir. Ofset baskı tekniği için litografinin gelişmiş şeklidir demek yerine ofset baskının gelişimine litografi öncülük etmiştir dememizin sebebi, litografinin kendine özgü bir baskı tekniği oluşu ve farklı kullanım alanlarıyla tercih ediliyor olmasıdır. Benzer şekilde dijital ofset baskı için, geleneksel ofset baskının gelişmiş şekli ifadesini kullanmak doğru olmayacaktır.
Dijital ofset baskı sistemi, dijital baskı yöntemlerinin avantajları ile geleneksel ofset baskının hız ve kalitesini bir araya getirmeyi amaçlayan yeni bir baskı sistemidir. Bu teknolojiye dayanan dijital ofset baskı makineleri, yüksek kaliteli görüntüleme, hız, geniş renk gamı, çok çeşitli malzemelere baskı yapma ve basılan her kopyayı değiştirebilme imkânının bir kombinasyonunu sunar. Dijital ofset baskı sürecinin üç temel teknolojisi şunlardır:
• ElectroInk-elektro mürekkep • Termal ofset transfer teknolojisi • Anında renk değiştirme.
Dijital ofset baskı sistemi fleksografi ve geleneksel ofset baskının baskı kalitesine; renk aralığına ve baskı altı malzeme seçeneklerine en yakın dijital baskı yöntemidir ve geleneksel ofset baskıda henüz mümkün olmayan anında renk değiştirme ya da tek istasyonda tüm renklerin yazdırılması gibi imkânlar sunar. Baskı kalitesi ofset ile rekabet ederken, ekonomik ve çevresel yararlar sunabilir. Baskıdaki her bir kopya üzerinde değişiklik yapma ve sayfaları özelleştirme seçeneği ile her ürün nihai alçıyı hedefleyebilir. Böylece sayfalar gerekli olduğu kadar, talep üzerine basılabildiği için israf azalır.