Sanatta Eleştirel Düşünce — Ünite 6 Soru-Cevap

Mermer, ağaç, taş, pişmiş toprak, maden vb. gibi birçok malzeme vardır. Bu malzemeler benzetme esasına dayanılarak büyüsel bir etki uyandıracak şekilde yapılmıştır. Tarih boyunca ana malzeme taş olarak karşımıza çıkmaktadır.

Genel olarak bu heykellerde amaçlanan ve kabilenin veya toplumun ritüeli, yani tapınma biçimlerini onaylayıp, yücelten tanrı anlayışlarının, güç ve kutsallık biçimleri ve inanışlarının güçlü bir şekilde ortaya konulması amaçlanmıştır. Heykellerdeki temel felsefe tanrısal gücün ortaya konulması ve diğer kabile ve toplumlardan üstün heykellerin gerçekleştirilmesidir.

İlk Çağ kültürlerinde, toprağa bağlı yaşam biçiminin gereği olarak şekillenen ve bir anlamda verimi arttırmak düşünce ve inancıyla yoğrularak oluşturulan ve sanata, heykele taşınan algı biçimi; Magna Mater (Ana Tanrıça) inancı olarak kendisini konumlandırmış ve dünyanın değişik yerlerinde bu inanç ve kültür doğrultusunda farklı malzeme ve farklı biçimlerde, ama çoğu kadın formunun değişik olarak yorumlanmasıyla ortaya çıkan heykeller yapılmıştır.

Mısır’ın en güçlü ve sonsuz kralı olarak düşünülen bu eril lider, hem malzeme ve hem de boyut olarak diğer heykellerden daha gösterişli ve devasadır. Ancak tanrılara layık ve tanrılarla yarışacak boyutlarda ve onların heykel malzemelerinden seçilerek yapılmıştır heykelleri. Diğer yaşayanlar genelde daha
küçük ebatlı ve yine kullanılan malzemeler de Firavun heykellerinin malzemelerinden daha düşük ayardadır. Sonsuza kadar kalıcılığı, kendisi de bir tanrı olarak adlandırılan Firavun görmekte ve hem malzeme ve hem üslup anlamında o bütün ayrıcalıkları taşımaktadır.

Yunan heykelinin hem kendi içinde bir eleştirel tutumu ve gelişimi vardır, hem de diğer uygarlıkların heykel sanatına karşı bir tutum alışı, tavrı söz konusudur. İlk dönem Yunan heykeli daha Antik Mısır heykelinin işlenmemiş biçimine yakın ve hatta onun estetiğinin gerisinde bir hamlıkta gerçekleşirken, daha sonraki Klasik ve Helenistik Dönem Yunan heykelinde ideal olanın, insan vücudunun yüceltilmesi esasına göre bir heykel anlayışının benimsendiğini gözlemliyoruz. 

Yunan çok tanrılı kültürü de bütün Antik dünyanın mitolojileri gibi tanrılar kültürü ve hiyerarşisi üzerine konumlanır, giderek tanrı ve tanrıçaların birbirleriyle giriştikleri mücadeleleri, heykel sanatına da yansımış ve oluşturulan heykellerin birçoğu aynı zamanda eleştiri, yargı ve savaş gerçekliğini yansıtmayı gizil veya açık hedeflemişlerdir. 

Roma heykelinin baştan beri Yunan heykel sanatına bağlı olduğunu, bir tür onun taklidi üzerine şekillendiğini belirtmek gerekmektedir. Beden formundan ziyade yüz formu, Roma heykel sanatının nirengi noktasını oluşturmuştur.

Orta Çağ heykel sanatı bağımsız bir kimlik ve var oluş olarak kendini konumlandırmaktan ziyade, mimariye bağlı bir sanatsal aktivite olarak kısa bir dönem var olmuş, bu da eleştirel düşünce, karşı çıkış ve yorum kimliğinden ziyade, anlatımcılığın egemen olduğu, sanatın uslu bir var oluşu sürdürdüğü dönemdir.

Rönesans bir yenilenme, yeniden doğuş anlamlarına gelerek, heykele de yön verir. Doğal olarak kendinden önceki düşünce, inanç ve değerlerden farklı bir anlayışın da temsilcisidir. Sadece Rönesans kavramı değil, aynı zamanda sanatçılar da bu gerçekliği eserlerinde işaret eder.

Figürlerin dev boyutta olması bile, o güne kadar anlatımlara yeni bir karşılık ve eleştiri olarak durur. Sanatçının ölümsüz biçimlere ve mükemmele ulaşmak istemesi de yine eleştiri kavramını gündeme getirerek, kendinden önceki tüm heykeltıraşlardan ve heykellerden öteye gitmek isteyen bir tutum alışa dönüşür. Ayrıca sadece anatomi anlatımıyla değil, kişilerin ruhsal durumlarını ifade edip anlatmak istemesiyle de Michelangelo eşsiz bir noktaya taşır sanatını.

Fransız heykeltıraş Rodin aynı zamanda çağdaş heykel sanatının da kurucu kimliği olarak karşımıza çıkar. Fransız heykeline olduğu kadar dünya heykeline de aykırı bir bakış açısı, eleştirel ve kültürel bir disiplin getirmiştir.

Bütün bir tarih içinde üretilmiş heykellerden farklı olarak, gerçek anlamda sanata ve heykel sanatına ‘eleştiri’ kimliğini ve bakış açısını en derinden getirmiştir. Sanat tarihinin en önemli eseri olarak tarihteki yerini almış, güncelliğini de hala korumaktadır. Bugüne kadar heykel hep başkalarına, başka şeylere hizmet ederken, burada tüm bunları eleştiren ve varoluşun kendinden kaynaklanan insani bir gerçeklik ve insanoğlunun düşünceyle ancak varoluşunu tanımlayabileceği gerçekliği işlenmektedir ki, bu da gerçek anlamda bir eleştiri kimliğini heykel sanatında eleştirel heykel formunu oluşturmuştur

Modern sanat ve modernist eğilimlerden sonra gelişen kavramsal sanat veya güncel/çağdaş sanat disiplinleri ve plastik sanatların düşünce geleneği içinde daha eleştirel bir tutum takınması olgusu, özellikle 1950’lerden sonra belirgin bir şekilde ortaya çıkmaya başlamıştır.

Kavramsal sanat olgusunda kavram öncelikli bir anlatı söz konusu olduğu için, sanatçı ilk önce kavramı, düşünceyi ve eleştiriyi olgunlaştırıyor ve ona göre sanatsal üretimini gerçekleştiriyor. Doğal olarak kavramsal sanat en başından itibaren eleştirel bir üç boyutluluk, yani heykel gerçekliği olarak karşımızda duruyor ve günümüzün dünyasında eleştirel bilincin ve varoluşun kendini ifade ettiği bir estetik gerçeklik olarak belirginlik kazanıyor.

Çağdaş sanat birçok alanı içine almakta ve bütün boyutlarıyla da eleştirel bir kimlik geliştirmektedir. Çevre, toplum bilinci, feminizm, küreselleşme, biyomühendislik vb. birçok alanlar Çağdaş Sanat’ın kapsamı içine girmektedir. Bu zengin çeşitlilik, eleştirel gerçekliği daha fazla içermektedir. Bu da sanatın, özelde üç boyutlu plastik ifade olan heykelin daha ön plana geçmesini doğurmuştur.

Gerçekten de ele aldığı ve değerlendirdiği heykellere bakılacak olursa, gerçekten alternatif bir bakış kültürü geliştirdiği söylenebilir. Paslanmaz çelikten, ayna yüzeyli balon hayvanlar başta olmak üzere, sıradan nesneleri de ele aldığı değişik ebatlardaki heykelleriyle farklı bir bakış ve değerlendirme biçimi ortaya koydu.

Sanatsal aydınlanma ve gelişme daha çok resim alanında oluşmuş, geç zamanlarda heykel devreye girmeye başlamıştır. Bizim geleneksel sanatlarımızda bildiğimiz anlamda, üç boyut gerçekliği ve figüratif kimlikli heykel anlayışı pek gelişmemiştir. 

Kavramsal Sanat veya Güncel Sanat olarak anılan, değerlendirilen üç boyutlu, heykel ve benzeri çalışmaların temelinde eleştiri yatmaktadır. İroni ve eleştirinin eksik olmadığı bu alanlar, görsel/plastik sanatların gitgide felsefeye yaklaşması, görsellik boyutlarında düşünce üretmesi anlamlarına da gelmektedir. Bu yönleriyle de bakıldığında, Türk plastik sanatların üç boyutlu/heykel alanlarındaki yaratıcı üretimlerin, düşünceyi, felsefeyi, eleştiri ve ironiyi ne derece başarıyla kuşanarak, kendisini ortaya koyduğu görülecektir.

Modernist ve postmodernist heykellerle, âdeta zıtlığın içinde yeni formlar oluşturarak, kendine özgü estetik eleştiriler geliştiren bir sanatçıdır.  klasik ve modernist çizgiyi ileriye taşımış ve kavramı üç boyutlu görselliğin ötesinde var etmiş, düşünce ağırlıklı bir heykel sanatı da gerçekleştirmiş, heykeltıraş olarak Türk sanatı içinde önemli bir yer edinmiş sanatçılarımızdandır. 

Heykele kavramsal anlamlar yükleyerek, onu mekân için, mekân eleştiri boyutuyla değerlendirmektedir. Mekân, bir yaşam alanı olarak karşımıza çıkıyor. Sanatçı bu mekân alanlarını değiştirerek, yer yer parçalayarak ve tanımsız nesneler ekleyerek kah çoğaltıyor, kah farklı boyutlara evriltiyor. Böylece verili olan mekânla yetinmeyerek onu eleştirip, dönüştürüyor ve kavramsal algılamaları devreye sokuyor.