Sanatta Eleştirel Düşünce — Ünite 3 Soru-Cevap

Bu roman, tüm yaşamını bilime adamış roman kahramanı Prof. Kien’in ve onunla birlikte tüm bir çağın; 20. yüzyılın körleşmesini anlatır: İnsanın insana, doğaya, hayata karşı körleşmesi; duygudaki, düşüncedeki körleşme ve giderek toplumun körelmesi, körleşmesi...

Kavram, dildeki anlam çerçevesi ya da anlam çatısıdır. 

Edebiyatçı/yazar kimliğinin yanı sıra çağdaş felsefeye yön veren bir filozof kimliğiyle de tanınan Jean Paul Sartre, 1964 yılında Nobel Edebiyat Ödülü'nü kabul etmemiştir.

Edebiyat, dünyayı, özellikle de insanı öteki insanlara gösterendir; insana kendisini öğretendir.

Edebiyatın öncelikli işlevi, insanı anlamak ve anlatmaya çalışmak; dünyayı, yaşamı, insanı ve insan yaşamını, insanın anlam dünyasını estetik bilgi temelinde yeni bir açıdan görme, idrak etme, yorumlama ve değerlendirme biçimi sunmasıdır.

Bu nitelikler, o sanat yapıtının öncelikle bir estetik yaşantı sunabilmesi, bir iletişimin olması, çok anlamlılığı, kurmaca olması (yapıntı, fiction), biricikliği (unique) ve organik bütünlük taşıması
olarak sıralanabilir.

Anlatı, gerçek ya da düşsel durumların, olayların, kişilerin ve kişiler arasındaki
ilişkilerin çeşitli gösterge dizgeleri (harfler, işaretler, sesler, renkler vb.) aracılığıyla anlatılması, öykülenmesidir.

Sanatın her dalında olduğu gibi edebiyat sanatında da gerçekçiliğin belirleyici ölçütü inandırıcılıktır. 

Gölge dil, söylenenle, söylenmek istenenin arasında duran, doğrudan söylenmeyenin dilidir; dolaylıdır, ima eder, sezdirir. Gölge dilin en yoğun kullanıldığı edebî tür şiir olmakla birlikte Edebiyatın genel anlamda kullandığı dil “gölge dil”dir. 

Eğretileme, bir süs ya da süsleme değildir, bir şeyi, o şeyin adını anmadan, kullanmadan, kendisine türlü yönlerden benzeyen başka bir şeyin adıyla ifade etmektir. Eğretilemeler gerçekliği bambaşka bir açıdan, yeniden görmenin, özgün ve yeni bir anlam yaratmanın ve anlamlandırmanın aracıdır.

Berna Moran’ın, “Edebiyat Kuramları ve Eleştiri” adlı kitabı, biilim ödülü’ne değer görülmüştür.

Bilinen en eski sanat kuramının yansıtma kuramı olduğunu söyleyebiliriz. 

Gerçekçiliğin amacı sanatı klasik ve romantik akımların yapaylığından kurtarmak ve konusunu yüksek-seçkin sınıflar arasından seçen, temasını da buna göre sınırlayan sanat anlayışına bir son vermektir.

Doğalcılık akımıdır. 

Romantizm akımı ile birlikte sanat gerçeği yansıtan bir ayna olmaktan çıkar ve sanatçının iç dünyasına, ruhuna açılan bir pencereye dönüşür. 

Anlatım olarak sanat, iki ayrı başlık altında incelenebilir. Bunlardan ilki yaratma olarak anlatımcılık, ikincisi ise aktarım olarak anlatımcılıktır. Yaratma olarak anlatımcılık, sanatın özünü yaratıcılıkta, yaratma eyleminde bulur. Aktarım olarak anlatımcılık ise sanat yapıtının alımlayıcısı (okur, izleyici, dinleyici vb.) ile sanatçı arasında bir ilişki kurmaya çalışır çünkü sanatçının yalnızca duygularını ifade etmesi sanatın ne olduğunu açıklamak için yeterli değildir. Yazarın duygularını dile getirmesinin yanı sıra, bu duyguları okura da iletmesi, aynı heyecanların, yaşantıların onda da uyandırılması gereklidir.

Klasik sanata karşı başkaldırı olarak da tanımlanan romantizm, yalnızca klasisizme değil, klasik sanat anlayışının dayandığı insan ve yaşam anlayışına karşı da bir başkaldırıdır. Bu yönüyle Romantizm, Fransız Devrimi’nin edebiyattaki karşılığıdır ve bir özgürlük çağrısıdır.

Sembolizm evrende bir birlik, uyum olduğu düşüncesine dayanır ve çağrışımlara, benzeşimlere dayanan bir dil ile bu birliği, uyumu arayan, “görülmeyeni görmeye” çalışan edebiyat anlayışıdır.

Sanat yapıtının dış dünyadan da, sanatçıdan da, sanatın alımlayıcısından da bağımsız, kendi başına yeterli bir yapı, dizge (sistem) ya da düzen olduğunu savunan kuramdır. Biçimci kurama göre, sanat olanı olmayandan ayıran ya da neyin sanat açısından değerli olup neyin olmadığını belirleyen temel ölçüt, yapıtın organik bütünlük taşıyan biçimidir. 

Sanat yapıtı; bir yaratım ürünü olan, konu, içerik, öz, biçim ve biçemden oluşan, tamamlanmış, tek (biricik, unique) ve özgün yapıt olarak tanımlanabilir.

Öz ya da idea, bir sanat yapıtındaki evrensel değer ya da tüm bir insanlığı ilgilendiren evrensel bilgi, ileti, “kıssadan hisse” olarak tanımlanabilir. Öz ya da idea, sanatçının iç ve dış dünyası ile yaptığı hesaplaşmanın, sorgulamanın, düşüncenin, anlamın sanat eserinde somutlaşmasıdır.