Sanatta Eleştirel Düşünce — Ünite 1 Soru-Cevap

Değerlendirme yöntemleri dört kısımda gruplanabilir:

1. Değer Atmak
2. Değer Yüklemek
3. Değer Biçmek
4. Değer Saptamak

1. Tanıma - Anlama – Kavrama: Bir şeyin-nesnenin değerini saptayabilmek; doğru, gerçek değerini bulabilmek için öncelikle onu düşünsel temelde anlamak, tanımak, kavramak gerekir.

2. Yerini Belirleme: Değerini saptamaya çalıştığımız şeyi-nesneyi kendi alanı içinde bir yere, sıralamaya yerleştirme, o alan içindeki yerini bulmaya çalışmaktır. 

3. Önemi – Getirisi – Özgün Değeri: Bir yapıtın önemini; böyle bir yapıtın
yaratılmasının insan için, dünyamız için anlamının ne olduğunu göstermek; bu olanakların etik değerler bakımından anlamının ne olduğunu göstermektir.

1. En geniş anlamında eleştiri, sanatın yahut edebiyatın incelenmesi, tartışılması,
değerlendirilmesi, yargılanması işidir.
2. Edebî bir eser yahut bir sanat eseri üzerine verilen hükümdür.

Antik Yunan düşünürleri Sokrates, Platon, Aristoteles'ten başlayarak tarih boyunca eleştiri alanında eser vermiş belli başlı düşünürler arasında Theophrastus,  Aristarque, Cicero, Horace, Quintilien,  Sir Philip Sidney, Vasari,Descartes, Madame de Stael ve François Rene de Chateaubriand yer alır. 

Eleştiriyi ortaya konuluşu, ifade yöntemi ve yönelimi, işlevi açısından genel olarak farklı türlere ayırmak mümkündür.
Eleştirinin bilimsel bir edinim, eylem; inceleme, saptama, değerlendirme yöntemi olarak ortaya konuluşunun icrası açısından Sözlü Eleştiri ve Yazılı Eleştiri şeklinde ikiye ayrılması mümkündür. Eleştiriye bilimsel bir disiplin, alan, uğraş, meslek olarak bakıldığında İnceleme Eleştirisi ve ortaya çıkan sonuç açısından Yargılama Eleştirisi şeklinde gruplandırılabilir.

Bir şey-nesneyle bir özne-insan arasındaki inceleme, değerlendirme, saptama ilişkisi olan eleştiride; değerlendirmeyi yapan özne-insan-alıcı en genel anlamda bilgi ve birikim düzeyine göre ikiye ayrılır: sıradan özne-alıcı ve uzman alıcı-süje.

Croce genel olarak eleştirmen tiplerini üçe ayırmaktadır. Bunlardan birincisi, sanat eseri karşısında keyfî davranan, sanatçıya konu vermeye, yol göstermeye kalkışan çoğu kez çağdaş sanattan hoşnut olmayan, geçmişe ve geleceğe ait olgular peşinde koşan tiptir. İkincisi sanat eseri karşısında kendine eğitici rol veren, sanata karşı egemen bir havaya bürünen, sanatın içindeki; güçlü, güçsüz, güzel, çirkin yanları ayıran, ölçüp biçen tiptir. Üçüncüsü ise öğretici, yorumlayıcı, halka sanat eserini tanıtan, eseri gidip görmeye ve okumaya teşvik eden tiptir.

Eleştiri en çok kullanıldığı alan olan sanat dışında, bilim (fen ve
sosyal), spor ve medya alanlarında da yer bulmaktadır.  Bilginin ve gerçekliğin peşinde koşan fen ve sosyal bilim alanları, yönelimleri ve yöntemleri farklı
olmakla birlikte eleştirel düşünceyle, var olan bilgi ve gerçekliği sürekli sorgulama ve yenilerine ulaşma, üretme çabasındadırlar.

Spor, insanın özellikle fiziksel, bedensel ve zihinsel kapasitesinin sınırlarını aşmaya dayalı bir etkinlik alanı olduğu için eleştiri de buna dönük yapılmaktadır.

Medya alanındaki eleştiri ve eleştirel düşüncenin ortaya çıkışı ise özellikle yazılı medyanın aktif kullanımıyla başlamaktadır.

Medya alanında yapılan eleştirileri şu başlıklar altında toplamak mümkündür:

1. Medya alanı ya da aracının teknik ve teknolojik açıdan işlevini yerine getirme başarısının değerlendirildiği eleştiriler.
2. Medyanın doğru ve gerçek bilgi paylaşımının değerlendirildiği eleştiriler.
3. Medyanın bireyler ve toplumlar üzerindeki psikolojik etkileri üzerine eleştiriler.

4.  Medyanın ideolojik yönlendirme ve etkilerine dönük eleştiriler.
5. Medyanın ahlaki açıdan etkilerine dönük eleştiriler.
6. Medyanın sanat ve estetik açısından eleştiriler.

Dış eleştiri ya da sanat dışına dönük eleştiri, sanat dışı bir olgu üzerine
kurulu eleştiri yöntemidir. Dış dünya ve gerçekliği eleştirinin merkezine oturtan ve bu gerçekliğin en iyi şekilde sanat aracılığıyla aktarılmasını savunan ‘Yansıtma Kuramları”dır. Yansıtma Kuramları, sanatçının gördüğümüz dünyayı, nesneleri, insanları elinden geldiğince onlara sadık kalarak yansıttığını ya da yansıtması
gerektiğini savunur. Bu anlayışa göre sanatçı bize hayatı ya da hayatın bir parçasını, bir yönünü, bir kesitini olduğu gibi gerçekçi bir yaklaşımla sunar.

Sanatta eleştiri ya da sanat eseri eleştirisi, bir sanat eserini ya da bir sanatçının veya bir dönemin sanat eserlerini toplu şekilde ele alarak belli bir doğruyu, belli bir gerçeği arama, bulma, değerlendirme ve yargıda bulunma çabasıdır. Bu çabalar tarihsel süreç içinde bulundukları dönemin sanat ve düşünce yapısına bağlı olarak süjelerin tutumlarına göre farklı yaklaşımlar, farklı eleştiri anlayışları ve eleştiri yöntemleri ortaya çıkmıştır. Genel olarak eleştiri yöntemleri şu şekilde gruplandırılabilir: Sanat dışı ögelerin sanat aracılığıyla aktarılmasını benimseyen
Sanat Dışına, Sanatçıya, Alıcıya ve Sanat Eserine dönük eleştiri yöntemleri ve de Sanat-Bilim alanlarının kullandığı eleştiri yöntemleri.

Batı’da sanatın yansıtma olduğu fikri, Rönesans’tan sonra tekrar canlanmış ve Neoklasikler Aristoteles’i izlerken onun görüşünü kendilerine göre birkaç şekilde
yorumlamışlardır:
1. Sanat genel tabiatın yansıtılmasıdır.
2. Sanat idealleştirilmiş tabiatın yansıtılmasıdır.

İlk olarak Fransa’da ortaya çıkmış ve bütün düşünsel akımlar - kuramlar gibi öncelikle edebiyatta kendini göstermiş ve daha sonra bütün sanat alanlarına yayılmıştır. Balzac, Flaubert ve Emile Zola Batı Gerçekçiliği Kuramı'nın en önemli temsilcileridir. Yazarlar-sanatçılar sanatın gerçekliği bütün çıplaklığıyla en iyi şekilde yansıtması anlayışından dolayı eserlerinde aşırı gerçekçi–detaylı tasvir hâkimdir. Toplumun gerçeği iyi, kötü, çirkin, ayıp, günah, suç sınırlamaları olmaksızın “yaşanan gerçeklik” anlatılır – yansıtılır.
• Toplumun her günkü alelade yaşamı yansıtılmaya başlanır.
• Sanatçılarda idealleştirmelerden, duygusal ve romantik tutumlardan uzaklaşma görülür.
• Gerçek tüm çıplaklığı ile iyisiyle kötüsüyle sanatta konu olarak yansıtılmaya başlar.

• Psikolojik gerçeklik de konu olarak yansıtılır.

Toplumcu gerçekçiliğin temellerini Karl Marx atmıştır. Engels ve Plehanov gibi düşünürler de bu temele eklentiler yaparak devam etmişlerdir. Marksist kuramcılar bütün toplumların evrimleşerek komünizme varacağını düşünerek sadece komünist toplumlar için geçerli kuramlar ortaya koymuşlardır. Lukacs ise komünist toplumlar için geçerli olan kuram ve komünist olmayan diğer toplumlar için geçerli olan Toplumsal Gerçekçilik Kuramını oluşturmaya çalışmıştır.

Rus Gerçekçiliği Kuramı'nın dayandığı tarihi maddecilik öğretisine göre üretim güçleri ve üretimi yapan sosyal grupların birbirleriyle ilişkisi o toplumun ekonomik yapısını meydana getirir ve alt yapı denilen bu ekonomik yapı o toplumun üst yapısı denilen ahlaksal, hukuksal, dinsel görüşlerini ve sanat anlayışını belirler.

Lukacs, kuramını iki alanda temellendirir: 

1. Gerçekçilik
• Eleştirel Gerçekçilik
• Toplumsal Gerçekçilik
2. Doğalcılık

Sanatçıyı merkeze alan Anlatımcılık Kuramlarının ilk temsilcisi Romantizm'dir. Romantizm kuramının temsilcilerine göre sanatın en önemli özelliği duyguları anlatmasıdır.
Neo-Klasisizmin katı kurallarına, kuruluğuna ve burjuva kapitalist sistemine tepki olarak doğan Romantizm, sanatçının yaşantısına yönelmiştir.
Romantizm XVIII. yüzyılın sonunda İngiltere ve Almanya’da, daha sonra XIX. yüzyılda Fransa, İtalya, İspanya ve İskandinav ülkelerinde ortaya çıkan Avrupalı bir sanat ve edebiyat akımıdır.

Sanat eseriyle kurulan ilişki estetik yaşantı düzeyinde kalıcı bir yaşantı ve  tecrübeye dönüşmelidir. Bunun için sanat eserlerine “Estetik Tutum” ile yaklaşılmalıdır. Sanat eserine estetik tutumla yaklaşılırsa, izleyicide kalıcı iz bırakır ve estetik yaşantı oluşturur.

Estetik Tutum:
• Beklentisiz çıkarsız yönelmek: Sanat eserine önyargı gibi bir beklentiyle yönelmek, hatta bilgi edinmek için yönelmek bile estetik tutumu bozar.
• Algıda odaklanma: Alıcı eseri tam olarak anlamak ve kavramak için dış etkenlere kapanıp algılarını bütünüyle esere odaklamalıdır.
• Aktif katılım: Alıcı ancak içsel zihinsel süreçler sonucu aklıyla, bilgileriyle ve sezgileriyle sanat eserini anlayabilir, kavrayabilir.

Yapısalcılık Antik Yunan’da ortaya çıkmış ve yüzyıllardır fen bilimlerinde uygulanmakta olan bilimsel bir araştırma, inceleme yöntemidir. Yapısalcılığı sosyal bilimler alanında ilk kullananlar; Karl Marx, Sigmund Freud, Levi- Strauss,  Ferdinand de Saussure ve Jacques Lacan'dır. 

Sanat Tarihi, Sanat Psikolojisi, Estetik, Sanat Sosyolojisi ve Sanat Felsefesi bu beş sanat-bilim alanının araştırma ve bilgi yönelim alanını temsil eden eleştiri yöntemleridir:
• Teknik Eleştiri - Sanat Tarihi
• Psikolojik Eleştiri - Sanat Psikolojisi
• Estetik Eleştiri – Estetik
• Sosyolojik Eleştiri - Sanat Sosyolojisi
• Felsefi Eleştiri - Sanat Felsefesi