İleri Tipografi — Ünite 2 Soru-Cevap

Tasarımda deney, “daha önce kalkışılmamış başarılara girişmek ve başarısız olma lisansına sahip olmak” demektir. 

Spor branşlarında olduğu gibi, tasarım ve yaratıcılık da sürekli tasarım yaparak yani antrenman yaparak geliştirilebilecek şeyler olduğundan, yaratıcı süreci tasarım antrenmanları şeklinde düşünmek; bireysel gelişime, yenilikçi yaklaşımları denemeye, deneyerek öğrenmeye yönelik ipuçları sağlayabilir.

Sadece yaratıcı süreç deneysel olup tamamlanmış hiçbir proje deneysel olarak değerlendirilmemelidir. Deneyselliğin nerede başlayıp nerede bittiğini sorgulamamızı sağlayan bu önermeye göre, yaratıcı süreç bitip üzerinde çalışılan proje sonuçlandığında deney de bitmiş olur. Dolayısıyla tamamlanmış, ürüne dönüşmüş bir proje deneysel olarak tanımlanmamalıdır. 

Alice Twemlow oyuncu denemeler olarak nitelediği deneysel tipografiyi, “okurun ilgisini sayfanın görsel hareketine çeken, harflerin ve kelimelerin anlam yaratmak için yeniden düzenlendiği, sonsuz olasılık sunan, biçimlendirilebilir görsel şekiller” olarak tanımlamaktadır.

Yazının veya tipografinin somut ve etkileyici görsel biçim hâline gelebileceği fikrini milattan önce üç yüzlerde yaşadığı düşünülen Antik Yunan şairi Rodoslu Simias’ın şiirlerine kadar götürmek mümkündür.

Görsel Şiir: Yazılı içeriği aktaran harflerin ve sözcüklerin, içerikle eşdeğer biçimde var olduğu şiir türüdür. Görüntüyü imgesellikten çıkarıp somutlaştırdığı için somut şiir (concrete poetry) olarak da geçmektedir.

Apollinaire’nin 1918 tarihli Calligrammes adlı kitabında yayımlanan Il Pleut şiirinde harfler, içeriği yansıtacak şekilde dizilmiş ve yağmur yağdığı izlenimi uyandırarak sayfanın aşağısına doğru akıtılmıştır.

Sürrealizm sözcüğünün müellifi olan Fransız şair Guillaume Apollinaire’dir (1880–1918).

Avrupa’dan dünyaya yayılan öncü (avant-garde) sanat ve tasarım akımları modernizm bayrağı altında Konstrüktivizm, Kübizm, Dadaizm, Ekspresyonizm, Fütürizm, Prodüktivizm, Purizm, Süprematizm, Vortisizm, Zenitizm ve De Stijl gibi pek çok akım ortaya çıkarmıştır.

Fütürist hareket, Filippo T. Marinetti’nin (1876–1944) 20 Şubat 1909 tarihinde Le Figaro gazetesinde Fütürist Manifesto’yu yayımlamasıyla duyurulmuştur.

Marinetti, “Devrimim, doğal akışa aykırı ve sayfadan akıp geçen üslubun sıçrayışlarına engel olan sözüm ona tipografik ahenge karşıdır.” diyerek fütürizmde duygunun ve duygu ifadesinin önemini vurgulamıştır.

İki endüstriyel cıvata ile tutturulmuş, çığır açan bir tipografi için yeni harf biçimlerine ihtiyacı olmadığını gösteren Depero Futurista, İtalyan tasarımcının deneysel tipografi çalışmaları için bir vitrin, hatta taşınabilir müze olarak tasarlanmış, aynı zamanda ilk modern sanatçı kitabıdır.

Lissitzky’nin, Mayakovski’nin For The Voice başlıklı şiir kitabı için yaptığı tasarımlarda tipografi asimetrik, dinamik ancak birbirleriyle yapısal olarak ilişki içinde görülmektedir. Her bir sayfa, tipografik kuralları alaşağı eden, kendi başına yekpare bir eser gibi tasarlanmıştır.

Dada’nın tipografik açıdan ilk deneysel örnekleri Hugo Ball’ın şiirlerinde görülür.

Théo van Doesburg (1883–1931) öncülüğünde Hollanda’da ortaya çıkan daha sonra Piet Mondrian (1872–1944), Bart Anthony van der Leck (1876–1958) ve Vilmos Huszár’ın (1884–1931) katıldığı De Stijl akımı, yeni bir toplumsal düzenin prototipi olabilecek sanat için evrensel denge ve uyum yasalarını aramıştır.

Yirminci yüzyılın başında Almanya’da kurulan Bauhaus Okulu, modernist düşünceyi temel alan, endüstri ile eğitim arasındaki birlikteliği savunan işlevci bir eğitim anlayışı izlemiştir.

Postmodernizm: Modernizme karşı, parçalara ayırma, anlaşılmazlık ve saçma gibi kavramlar yoluyla otoriteyi ve kurulu düzeni yapıbozuma uğratarak güvenilir ve herkes için geçerli bir gerçekliğin varlığına dair fikirlerle mücadele etmek üzerine kurulu akımdır.

Tipografinin sınırlarını zorlamanın makul yollarını araştıran Amerikalı tipograf Aaron Burns’un (1922–1991) girişimleri ile 1960 yılında Robert Brownjohn, Ivan Chermayeff ve Tom Geismar’ın tasarım stüdyosu ile Lester Beall, Herb Lubalin, Gene Federico gibi Amerikalı tasarımcılar herhangi bir kavramsal kısıtlama olmaksızın üretimin sınırlarını zorlama fırsatı veren About U.S. adlı bir dizi kitapçık hazırlar. Bu kitapçıklardan biri de Brownjohn, Chermayeff ve Geismar’ın New York kent manzarasına karşı tipografik soyutlamayla cevap veren That New York’tur.

Mecra temelli deneysel tipografi çalışmaları, çalışmanın sunulduğu ortamın gerektirdiği koşulları dikkate alan geniş bir üretim yelpazesini kapsamaktadır. Bu kapsamda mecra; binanın dış cephesi, bir nesnenin, duvarın veya kâğıdın yüzeyi, hatta insan bedeni bile olabilir.

Mervyn Kurlansky’nin, 1977 yılında evlerde veya atölyelerde bulunan günlük nesnelerden hazırladığı Alphabet with Tools adlı deneysel tipografi çalışması, bir bulunmuş tipografi örneğidir.

David Shiyang Liu tarafından 2011 yılında hazırlanan ve video paylaşım platformu Vimeo’da 1,7 milyon izleyiciye ulaşan Ira Glass adlı çalışmasında kullandığı kinetik tipografi, deneysel tipografinin sıkça başvurduğu yöntemler arasındadır.

Virginia Tech’de çalışan öğretim üyesi ve tasarımcı Meaghan Dee’nin koordinatörlüğünde hazırlanan, Denise Duhamel’in alzaymır hastalığı hakkındaki Mobius Strip: Forgetfulness şiirinin sanal gerçeklik yorumu, yeni teknolojilerin deneysel yaklaşımlara nasıl kapı açtığının göstergesidir. Bu ödüllü çalışmada, izleyicilerin içinden geçebilecekleri dev bir Möbius Şeridi sanal gerçeklik teknolojisi kullanılarak oluşturulmuştur.