İleri Tipografi — Ünite 1 Soru-Cevap

Yazı tasarımıdır. Tipogra­fi, yüzyıllar boyunca evrilmiş ve zevkler değiştikçe, teknoloji yeni yazı karakterlerinin geliştirilmesini kolaylaştırdıkça hâlâ evrilmeye devam eden temel bir iletişim ve tasarım ögesidir.

“Üç Boyut” tipografiye, geleneksel harflerin düz ve du­rağan yetkisine kıyasla uzamsal ve maddi bir ilgi katmıştır. Eski dönem oyulmuş kitabelerden, neon tabelalara tipografi tarihi içerisinde sayısız deneyle­re rastlanır ve bunların tümünde harfler fiziksel ve uzamsal birer varlık olmuşlardır. J. Abbott Miller’a (1996) göre, günümüzde üç boyutlu tipografi, sanal ortamda harflere katman kazandırılarak hacimlendirilmesinin ya­nında üç boyutlu harf formlarının heykelsi bir hâl alması olarak da tanımlanabilmektedir.

Teknolojinin gelişmesiyle beraber, tipografinin üçüncü boyuttaki kullanımları da yaygınlaşmaya başlamıştır. Tipografinin üç boyutlu hale gelmesi, bilgisayar ortamında modelleme ile yapılabildiği gibi, harf yapılarının değişik malzemeler ile boyut kazanmasıyla da mümkündür. 

Üç boyutlu, aslında uzay anlamına gelmektedir. Eni, boyu ve derinliğinin hepsi birden algılana­bilir. Gözle bakıldığı zaman o ortamdaymış gibi gerçeklik hissi verir. Eğer cisimleri uzunluk, genişlik ve derinlik olarak algılayabiliyorsak bu durumda 3 boyuttan söz edilebilir. Boyut kavramını daha iyi ifade edebilmek için tek boyutta yani sadece bir doğrudan başlanır. Bir doğru üzerinde herhangi bir noktanın üzerine bir sayı ile ifade edilir. İki boyutta örnek olarak düzlem örneği verilebilir. Bir masanın üstünde 2 boyutlu bir düzleme ait olabilir. Masayı ele alacak olursa herhangi bir noktayı en ve boy koordinatları olarak iki sayı şeklinde ifade ederiz. Bu masa düzlemine 3. olarak yüksekliği eklersek böylece üç boyut elde etmiş olabiliriz

Bu dönemde binanın yapılmasının anısına yazılan bu yazılar önemli olayları ölümsüzleştirmek için kullanıldığı gibi, yeni bir kanunu duyurmak, hat­ta esnaf ve işçileri ilgilendiren ticari zorunlulukları hatırlatmak için de kullanılmaktaydı.

Mimari tipografi değiştirilemeyen ve tümüyle binayla ilişkili olan tipografi anlamında kullanılırken, geçici çözümler sunan bina tabelala­rından farklı olarak kişiye değil binanın kendisine aittir. Buna en iyi örnek, üst kısmını çevreleyen üç boyutlu harfleriyle İngiltere’deki Ashby Kalesi’dir. Üç boyutlu mimari yazı, yaşamın doğasına ait bil­dirimlerden bahseder ve bina sahibinin karısının ölümüne adanmıştır.

Tipografiyi mimari alan içerisinde ziyaretçilere yol gösteren bir işaret olarak ya da sergide yaratıcı bir eleman olarak kullanmak, Bilgilendirme Amaçlı Üç Boyutlu Tipografi olarak adlandırılmaktadır. Geliştirilmiş ve detaylandırılmış bilgi­lendirme ile mekânı yabancılar için daha çekici ve etkileyici hâle getirmek mümkündür. Örneğin Autobahn’ın Hollanda’da ilk kez yapılacak bir dizi müzik ve kültürel etkinlik için tasarladığı hey­kelsi tipografik işaretler, daha önce mekânı deneyim­lememiş olan izleyicilerin etkinlik yerlerini büyük boyutlu numaralar sayesinde kolayca bulmalarını sağlamıştır.

Bir binanın grafiksel olarak imgesi, o binanın özellikleri üzerinde en az mimari yapısı kadar etkili­dir. Binayı kullananlar mimarisi ile uygulanan grafik sistemler arasındaki uyumu hissettiklerinde ne ka­dar rahatlıyorlarsa, uyumsuzluk nedeni ile kendile­rini başka bir yerde gibi hissedebilirler. Bu nedenle mimari imge olarak tasarlanan grafikler mekânın bir parçası olmalı, mimari nitelikler ile bütünleşmeli ve mekânın kullanılabilirliğini desteklemelidir. Ziyaretçinin dik­katini mekâna çekmek, coğrafi ve mimari ilgi alanı yaratmak suretiyle gerçekleşir. Üç boyutlu tipogra­fik elemanlar alışılmışın ötesine geçebilme becerile­riyle bu ilgiyi fazlasıyla yaratmakta kullanılırlar.

Gösteri veya reklam amaçlı kullanılacak olan üç boyutlu çalışmalarda tipografi, genellikle bilgisayar ortamında olmayan bir malzeme ile hazırlanıp, daha sonra dijital ortamda diğer tasarım elemanlarıyla bir araya getirilmektedir.

Yer imi amaçlı tasarlanan üç boyutlu tipografik düzenlemeler, insanlar üzerinde güçlü görsel etki yaratırlar. Bu sayede  hatırlanabilirliği, tanımlanabilirliği ve far­kedilebilirliği arttırmak için kullanılabilirler. Günü­müzde heykellere ve duvar resimlerine ilave olarak tipografik yer imleri de şehir dokusuna katkıda bu­lunan elemanlar arasında yavaş yavaş yerini almaya başlamıştır. Bu elemanlar üç boyutlu ve fark edilir olursa daha kolay bir etkileşim sağlanmış olur. Yer imi olarak üç boyutlu tipografik heykeller bu bakımdan fayda sağlayabilirler. “I amsterdam” ve “I love eskişehir” örneğinde olduğu gibi bir şehrin adını bu şekilde kullanmak son yıllarda sıkça karşılaşılan üç boyutlu tipografik düzenlemeler arasında yerini almıştır

Oluşturma Yöntemlerine göre üç boyutlu ti­pografi; 1. çeşitli nesneler kullanılarak oluşturulan üç boyutlu tipografi, 2. kesip çıkarma yöntemiyle oluşturulan üç boyutlu tipografi, 3.ışık-gölge kul­lanılarak oluşturulan üç boyutlu tipografi, 4.hazır malzemelerden oluşturulan üç boyutlu tipografi, 5.bakış açısına göre değişen (Anamorfik) üç boyutlu tipografi, 6. tipografik heykel olarak oluşturulan üç boyutlu tipografi, 7. var olan bir mekânı kullanarak oluşturulan üç boyutlu tipografi,  8. hareket-perfor­mans ile oluşturulan üç boyutlu tipografi olarak sınıflandırılmaktadır.

Laszlo Moholy-Nagy, tipografik malze­melerin kendilerinin, yalnızca dolaylı bir entelektü­ellik ile kalmaksızın ayrıca doğrudan görünürlüklü, güçlü bir optik somutluğa sahip olduğundan söz etmiştir (Armstrong, 2012). Dolayısıyla tipografi­de kullanılan malzemenin de tasarıma kattığı çeşit­li anlamlar vardır. Örneğin doğadan elemanlar kullanılarak yaratılan üç boyutlu yazı örneklerini sıkça görmek mümkündür.

Tipografi kullanımının limiti yoktur ve son zamanlarda bu durum deneyselliğe doğru yol al­maktadır. Sanatçı ve tasarımcılar yazı karakterle­rini kullanırken, oranları şekilleriyle birlikte deneyimlemektedirler. Çoğu zaman görsel olarak anlamıyla oynanan yazıda, bazı tasarımcılar onun gerçek kaynağına yönelirler ve yazıyı bir sanat ob­jesine dönüştürme hevesi taşırlar. Örneğin Japon tasarımcı Satsuki Atsumi, 2010 yılında tasarladığı “Hinge” adlı yazı karakterini kapı menteşesi olarak düşün­müş ve sunumda “There is Always Tomorrow (Her zaman yarın vardır)” söz dizisini bu menteşeleri kullanarak yazmıştır. Tasarımcı açılan bir kapıyla her zaman bir gelecek ve umudu olduğunu vur­gulamak istemiştir. Bu tarz işlerde yazı ve imaj bir bütün hâlini alır, kelime onu oluşturan nesnenin verdiği anlamı da barındırır. Aynı etkiyi verecek başka bir oluşum mümkün değilmiş izlenimi verir.

“Grafik Tasarımın Temelleri” kitabının yazarları Gavin Ambrose ve Paul Harris (2012b), “Deneysel­lik ve tasarım geliştirme süreçleri teknoloji temelli olmak zorunda değildir. Pek çok tasarımcı zanaata yönelik yaklaşımlar ve bilgisayar öncesi yöntemlere dönerek yeni fikirler üretebilmektedir. Zanaat yak­laşımı, tasarımcılara ekran üzerinde uygulanması güç olan dokunsal nitelikler, kırım, kesit alma vb. alanlarda doğrudan müdahale imkânı vermekte­dir.” demişlerdir. Örneğin  ünlü tasarımcı Oded Ezer’in bazı afiş çalışmalarında bu yöntemle elde edilmiş üç bo­yutlu harf formlarını görmek mümkündür.

Sanat objelerinde üçüncü boyut, objenin kendisi ve gölgesi arasında da bir etkileşim yaratarak bam­başka bir deneyim edinmemize olanak sağlayabilir. Sesin üçüncü boyutu onun yankısıdır, sesin kendi­sinden daha fazla merak ve ilgi uyandırabilir. Göl­ge de sesin yankısı gibi alışılagelmişin dışında bir yankılanma etkisi yaratabilir. Bazı tasarımları ışıklandırılarak, gölgeleri sayesinde güçlü görsel etki yakalamak mümkün olmuştur. Bu tarz tasarımlarda ışık-gölge oyunları ile provokatif bir etki yaratılmaktadır.

Var olan objelerden yazı elemanları oluşturmak yazıyı bir görüntü hâline dönüştürme mantığını tersine çevirir. Çünkü yazı bu şekliyle başka hiç­bir yolla elde edilemeyen bir katılığa, sağlamlığa ve sembolik bir anlama erişmiş olur. Kullanılan mal­zemenin kattığı anlam da önemlidir, aynı kelime cam bir malzemeden ya da ahşap bir malzemeden oluşturulduğunda farklı anlamlara bürünür.

Bakış açısına göre değişen üç boyutlu tipografilerde, fiziksel manifesto nihai hedef değildir, esas hedef fiziksel ya da sanal çevrede olsun biçimsel ve kavramsal gelişmelerinin dışına çıkmaktır. Boyut ka­zandırma, işi farklı açılardan okutması anlamında en çekici örneklere sahiptir. Örneğin karbondioksit salınımının ekoloji için yaptığı problemlere dikkat çekmek için Japon Kokokumaru firması tarafından düzenlenen yazılarda üç boyutlu mekânda belli bir açıdan bakıldığında yazı iki boyutlu ve düz olarak algılanmaktadır

Tipografik Heykel Olarak Oluşturulan Üç Boyutlu Tipografi; bir mekân içerisinde serbestçe durabilecek üç boyutlu şekiller yaratmak amacıyla bir araya ge­tirilen tipografik karakterlerle oluşturulur. Yaratıcı fikirleri ifade etmeye olanak sağlarlar. Örneğin“Görsel Şiir” olarak ad­landırılan bir projede İspanyol sanatçı Joan Brossa, kamusal alanda büyük boyutlu tipografik heykeller oluşturmuştur. Görsel ve yürüyerek deneyimlenen bu şiir Barcelona Velòdrom d’horta’da yer almak­tadır ve üç kısımdan oluşmaktadır. 1987 yılında tamamlanan bu heykelsi düzenleme, bölgenin en eski ve en büyük yazı örneklerini barındırır.

Ossi Naukkarinen’e (2007) göre,  aynı iş başka bir yere taşınırsa o iş artık aynı iş değildir. Var olan bir mekânı kullanarak oluşturulan işlerde bu fikirden yararlanır. Yapılan iş o alana özgüdür ve bir işi baş­ka bir yere taşımak genellikle onun başka bir hâle gelmesi ve yeni bir iş olarak tanımlanmasıyla sonuç­lanır.

Tipografide sınırsız malzeme olanağından yola çıkışla tasarımcılar yeni arayışların içine girmiş ve ti­pografik performans adı altında gerçekleştirilen düzenlemeler sunmuşlardır. Bu tarz işlerde, bir zaman algısı, hareket veya anlatım dili bulunur. İnsan vücuduyla oluşturulan birtakım tipografik düzenlemeler buna örnek verilebilir. El Lissitzky, 1926 yılında yazdığı bir yazıda: “Kullanılan malzeme miktarı düşüyor, maddesizleşi­yoruz ve yüklü malzemeler giderek serbest kalmış enerjiye dönüşüyor.” demiştir. Bu yorum Hareket ya da Performans Oluşturulan Üç Boyutlu Tipografi’nin temel özelliklerini özetlemektedir.