GİT202U-İLERİ TİPOGRAFİ
Ünite 5: Yazı Karakteri Tasarımı
Giriş
Başlangıçta sistemli bir bütün oluşturmayan yazı, doğaya ve düşmanlara karşı koymak için yapılan büyü ve tılsımlardaki simgesel resimlerden oluşuyordu. Ticaret ve kayıt tutma ihtiyacı ilk sistemli yazıların doğuşunu kolaylaştırdı. İlerleyen süreçte Mezopotamya ve Mısır’ da ilk sistemli yazılar olarak ortaya çıktı. İlk alfabenin Fenikeliler tarafından geliştirildiği sonrasında Yunanlıların bu alfabeyi geliştirerek kullandığı ve sonrasında Romalılara devrettiği günümüzde de çoğu Avrupa ulusları Romalılardan alınma, 25 harften oluşan bu alfabeyi kullandığı görülmektedir.
15. yüzyıl ortalarına gelindiğinde, Almanya Mainz’de yazıyı halkla buluşturacak ve insanlık tarihini değiştirecek bir icat ortaya çıktı. Gutenberg’in icat ettiği ve kendinden sonra gelen matbaacıların geliştirerek kullandığı tipo baskı sistemiyle yazı bir dönüm noktasına ulaştı.
Sonraki yüzyıllarda tipografi de yazı gibi ağır ağır gelişimini sürdürdü. 20. yüzyılın sonlarına doğru dijital teknolojinin yazı karakteri tasarımına girmesiyle yeni bir yazı karakteri tasarlamak ve üretmek için bir kişi yeterli olurken, internetin devreye girmesiyle tasarımın diğer kullanıcılara aracısız olarak sunulabilmesi de mümkün hâle geldi.
Yazı Karakteri ile İlgili Terimler
Türkiye’de Latin alfabesinin modifiye edilmiş bir versiyonu “Yeni Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkındaki Kanun” adıyla oy birliğiyle kabul edilerek meclisten geçmiş ve 3 Kasım 1928 günü 1030 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Yazı Karakteri (Typeface)
Yazı karakteri terimi alfabenin özgün bir tasarımını tanımlamak için kullanılır. İngilizce “typeface” terimi için Türkçe kaynaklarda yazı karakteri yanında; yazı tipi, yazı biçimi, yazı yüzü, karşılıkları da kullanılmaktadır. Gill Sans, Bodoni, Caslon, Goudy, Zapfino, Garamond, tasarımcılarının ismiyle anılan yazı karakterleridir. Avant Garde, Times, Vogue gibi bazı yazı karakterleri de belli bir yayın için tasarlanıp onun ismini almıştır. Cairo, Memphis gibi yer isimleriyle anılanlar yanında tasarım ve fonksiyonu tanımlayan, tarih ya da belli bir döneme atıf yapan yazı karakteri isimleri de vardır.
Yazı Karakteri Ailesi (Typeface Family)
Özgün bir yazı karakterinin stil, ağırlık, genişlik ve bunların birbiri ile kombinasyonlarıyla elde edilen tüm çeşitlemeleri bir aileyi meydana getirir. Yazı karakterleri farklı bir amaç yoksa normal versiyonuyla tasarlanır. Sonrasında, gerekirse ve yazı karakteri tasarımı uygunsa diğer çeşitlemeler üretilir.
Aile İçindeki Temel Stiller
Yazı karakteri stilleri düz ve eğik olmak üzere ikiye ayrılır. Bir yazı karakterinin “düz” stili, bazı kaynaklarda “roman” terimi ile tanımlanmaktadır. “Eğik” stili “italik”, ya da
“cursive” olarak isimlendirenler de vardır. İtalik yazı, geometrik olarak eğilmiş bir yazı olmasına rağmen, terim karşılığı olarak “eğik” yazıyla aynı değildir. Bir başka deyişle her eğik yazı italik değildir. İtalik stil, bugün serifli yazı karakterlerine eşlik eden ve vurgu yaratmak için kullanılan çeşitlemeler olarak varlığını sürdürmektedir. Eğik karakterler görüntüde, kitabın 127. sayfasındaki görsel 5.3 ve 5.4’de gösterildiği gibi harfin anatomisi olduğu gibi korunarak sadece eğilmiş görünümü verirken, italik stilde serifler, el yazısı benzeri başlangıçlarla yer değiştirir ve bütünde yazı karakteri daha kıvrak ve daha akıcı bir hâle gelerek el yazısına yaklaşır.
Aile İçindeki Ağırlıklar
Harflerin yükseklikleriyle bağlantılı hat kalınlıkları “ağırlık” olarak isimlendirilir. Ağırlıklar, bir yazı karakteri ailesi içindeki farklı kalınlıklara sahip çeşitlemelerdir. Normal ağırlıkta bir harfin hat kalınlığı yaklaşık olarak harf yüksekliğinin 1/7’si kadardır. Bu normal hat kalınlığı, inceltilip kalınlaştırılarak farklı ağırlıklar oluşturulur.
Aile İçindeki Genişlikler
Harf genişliklerini tanımlamak için de farklı terimler kullanılabilmektedir. Genişliklerde de ağırlıklarda olduğu gibi çok dar (extra condensed), çok geniş (extra extended) çeşitlemelerle bunların ara değerleri bulunabilir.
Aile İçindeki Diğer Çeşitlemeler
Yazı karakterinin her bir ağırlığı, genişlik ve stillerle kombine edilebilir. Bir yazı karakterinin “ince” ağırlığından, stil ve genişliklerle yapılacak kombinasyonlar üretmek mümkündür ve bu varyasyonlar her bir ağırlık için üretilebilir. Ancak bu her yazı karakteri ailesi için gerekli olmadığı gibi her yazı karakteri tasarımı da buna uygun değildir.
Font (Karakter Seti)
Yazı karakteri ve font (karakter seti) terimleri birbiri yerine kullanılabilmektedir. Font terimi, özgün bir tasarımı olan yazı karakterlerinin belli bir stil ve ölçüsündeki harfler, rakamlar, noktalama işaretleri ve sembollerini içeren setdir. Dijital teknolojinin kullanıldığı günümüzde yazı karakterleri yine font olarak tasarlanıp, üretilip, pazarlansa da kullanılan teknoloji ve yöntemden dolayı font terimi artık harf ölçüsünü ve stilini içermeyecek şekilde değişikliğe uğramıştır.
Font İçeriği ile İlgili Terimler
Yazı karakteri tasarımına başlamadan önce fontu oluşturan karakterler, harfi meydana getiren parçalar ve yazı karakteri tasarımındaki temel ölçüleri hatırlamak ve bilinmeyenleri öğrenmek faydalı olacaktır.
Hat (stroke): Harfi oluşturan tüm çizgilerin genel adıdır.
Kol ve Bacak (arm and leg): Kol ve bacaklar dikey bir ana hattan çıkıp bir ucu serbest kalan hatlardır.
Sap (stem): Sap terimi genel olarak harflerin dikey ana hatlarını tanımlamak için kullanılır.
Kiriş (bar): Uçları boşlukta olmayan yatay hatları tanımlamak için kullanılır.
Kulak (ear): Miniskül “g”nin üst parçasından dışarıya doğru uzanan küçük hatta verilen isimdir.
Omuz (shoulder): “m, n, h” gibi minisküllerin sahip olduğu eğri hatlara verilen isimdir.
Gaga ve Kanca (beak and barb): Gagalar; E,F,L,T gibi harflerin uçlarında yer alan yarım seriflerdir.
Omurga (spine): Majüskül ve miniskül “s”nin ana eğri hattı omurga olarak adlandırılır.
Topuk, Mahmuz (spur): Bazı yazı karakterlerinin “G” harfinde görülen ana hattı destekleyen küçük kısa hat, topuk ya da mahmuz olarak adlandırılır.
Göz (eye): Miniskül “e” harfindeki içalan, göz olarak isimlendirilir.
Dalga (swash): Dalgalar, bazı harflerde bir serif ya da uç noktanın yerini alan abartılı ve gösterişli uzantılardır.
Kuyruk (tail): Kuyruk, “Q” harfinin alt uzantısı, yani majüskül “Q” harfini “O” harfinden ayıran hattır.
Göbek ve İçalan (bowl, counter): Harflerde içalanları kapatan yuvarlak hatlara göbek denir.
Uç nokta (terminal): Harf hatlarının serifsiz biten kenarları “uç”, “uç nokta” ya da “terminal” olarak isimlendirilir.
Vurgu (stress): Vurgu, eğrisel bir hatta, artan ağırlığın yönünü belirtmek için kullanılan terimdir.
Serif: Serifler, harfi oluşturan ana hatları genellikle dik olarak kesen küçük hatlardır.
Majüskül (cap, capital, uppercase, majuscule) ve Miniskül (lowercase, minuscule): Majüskül terimi Latin alfabesindeki büyük harfleri, miniskül terimi ise küçük harfleri tanımlamak için kullanılır.
Küçük Majüsküller (small caps): Küçük majüsküller, miniskül harf ölçülerinde tasarlanmış majüsküllerdir.
Bileşik harf (ligature): Bileşik harfler, birbiriyle birleşmiş iki harften oluşan karakterlerdir.
Aksan (assent): Bazı dillerin alfabelerindeki harflerde bulunan ve harfin farklı okunacağını gösteren işarettir.
Temel Ölçüler
Yazı karakteri tasarımına başlarken bazı temel ölçülere ihtiyaç duyulur.
Taban Çizgisi (Baseline): Tüm majüsküllerin ve bazı minisküllerin gövde kısımlarının üzerinde oturduğu varsayılan hayali çizgidir.
x-Yüksekliği (x-height): Miniskül x’in yüksekliğidir.
x-Yüksekliği Çizgisi (x-Height Line, Mean Line, Waist Line): Minisküllerin gövde yüksekliğini belirten çizgidir.
Majüskül Yüksekliği (Cap Height): Majüsküllerin yüksekliğidir.
Majüskül Çizgisi (Cap Line): Majüsküllerin üst hatlarının dayandığı çizgidir.
Punto Ölçüsü (Point Size): Üst uzantı çizgisinden alt uzantı çizgisine kadar uzanan ölçüdür.
Alt Uzantı ve Üst Uzantı: Alt ve üst uzantılar sadece minisküllerde bulunur.
Üst Uzantı Çizgisi (Ascender Line): Minisküllerde üst uzantıların değdiği çizgidir.
Alt Uzantı Çizgisi (Descender Line): Minisküllerde alt uzantıların değdiği çizgidir.
Yazı Karakterlerinin Sınıflandırılması
Tasarımcıların yazı karakterlerini sınıflandırıp tanımlamakta kullandığı kullanışlı yollar vardır. Bu sınıflandırmalar, kullanım şekli, kullanım yeri, tarihsel süreç, serif şekli, çizim stili, ağırlık, büyüklük, anatomi, boşluklama gibi pek çok farklı kıstas üzerine kuruludur. Yaygın olarak yazı karakterleri, büyüklüklerine göre, serif yapılarına göre ve türlerine göre sınıflandırılır.
Yazı Karakterlerinin Büyüklüklerine Göre Sınıflandırılması
Büyüklüklerine göre yazı karakterleri, metin yazıları (text type) ve sunum yazıları (display type) olmak üzere iki gruba ayrılır. Metin yazıları 12 punto ve altındaki yazı karakterleridir. Sunum yazıları ise 14 punto ve daha büyük ölçüdeki tüm yazı karakterlerini tanımlamak için kullanılır.
Grafik tasarımcı tipografik bilgiyi önceden isimlendirilmiş rollerle kurgular ve okuyucu da tipografiye bu rollerin sezgisel olarak öğrenilmiş anlamlarını bilerek yaklaşır. Okuyucu tanımlarını yapamasa bile manşet (head line), başlık (heading), ara başlık (sub head), metin (text, body copy), resim altı yazısı (caption), inisiyal (initial), sayfa numarası (folio) gibi temel tipografik rolleri tanır ve işlevlerini bilir.
Tipografide okunurluk ve okuturluk, metin yazıları ve onların düzeniyle ilgili iki ayrı terimdir. Metin yazıları için en önemli ölçüt, yazının kolay ve rahat okunabilmesi, okuyucuda okuma isteği uyandırabilmesidir.
Sunum yazıları, basılı materyalde metin ve resim altı yazılarının dışındaki hemen hemen tüm büyük puntolu yazılardır.
Tek başına yeterli olmamasına rağmen, yazı karakterlerinin büyüklüklerine göre sınıflandırılması, bütün yazı karakterlerini içine alması, net ve kabul gören bir sınıflandırma olması açısından önemlidir.
Yazı Karakterlerinin Seriflerine Göre Sınıflandırılması
Yazı karakterleri, seriflerine göre genellikle dört alt grup olarak incelenir: Serifsiz olanlar, kavisli serifliler (curved serif, braketed serif), kare serifliler (slab serif, square serif ) ve düz serifliler (straight serif, flat serif).
Yazı Karakteri Türleri
Tasarımcının doğru sesle konuşan yazı karakterine ulaşabilmesi için en geçerli olanı, türlere göre yapılan yazı karakteri sınıflandırmasıdır.
Gotik Türü
Bazı araştırmacılar tarafından “El Yazısı” karakterlerin bir alt grubu olarak değerlendirilir.
Gotik sanatının karakteristik özelliklerini taşıyan bu dar ve uzun yazılarda, yuvarlak unsurlar yok edilmiştir. Anatomisinde kesik uçlu kalemin etkisi görülür.
Gotik yazılarda karakteristiği belirleyen minisküllerdir.
Roman Türü
Roman türündeki bütün yazı karakterleri seriflere ve çift ağırlıklı hat kalınlıklarına sahiptir.
Roman yazı karakterleri Klasik ya da Eski Stil Romanlar (Old Style Roman), Geçiş Dönemi Romanlar (Transitional Roman) ve Modern Romanlar (Modern Roman) olmak üzere üç grupta incelenir. Eski Stil ve Geçiş Dönemi Romanlar çok yüksek okunurluğa sahip oldukları için metinlerde en fazla kullanılan ve en iyi sonuçları veren ailelerdir.
Kare Serifliler
Tür ismini farklı kaynaklarda “Egyptian”, “Square Serif” ya da “Slab Serif” isimleriyle görmek mümkündür.
Kare Serifli yazı karakterleri anatomik olarak üç alt grupta incelenebilir: Çift ağırlıklı, tek ağırlıklı ve ters ağırlıklı Kare Serifliler.
Kare Serifliler modern grafik tasarımda manşetler, reklam ve afiş başlıkları için kullanılır. Metin için tek ve çift ağırlıklı olanları özenle seçilerek kullanılabilir.
Sans Serif Yazı Karakterleri
Harfler; son derece düzgün çizgilerle oluşturulmuş geometrik, keskin, düzgün ve açık yapısal özelliklere sahiptir. Sans Serif yazıların anatomik özellikleri yazı karakteri ailesi tasarlarken sayısız çeşitlemeye olanak sağlar.
Bu türdeki yazı karakterleri, Grotesk Sans Serifler, Neo Grotesk Sans Serifler, Geometrik Sans Serifler, Hümanistik Sans Serifler ve Kare Sans Serifler olmak üzere beş alt kategoride incelenebilir.
Sans Serif yazı karakterleri pek çok amaç için uygun, her türlü baskı tekniğinde iyi sonuçlar ortaya koyan modern tasarımlardır. Romanlardan sonra en fazla tercih edilen metin yazılarıdır.
El Yazısı Benzeri Yazı Karakterleri
Yazı karakteri türlerinin beşincisi, el yazısı üzerine temellenmiş ve el yazısına benzeyen tasarımlardan oluşur. Yazım stiline ve yazım aracına göre yapılmış alt kategoriler vardır. Bu tür içerisinde yer alan yazı karakterlerini düzenli (formal) ve düzensiz (informal) olarak ikiye ayırmak hem
anatomik yapı hem de taşıdıkları imajları kapsaması açısından kullanışlı bulunan bir sınıflandırmadır. Bu tür içinde yer alan yazı karakterleri, el yazısı üzerine kuruludur. El yazısının önemli özelliklerinden biri harfleri birbirine bağlayan birleştirici hatlardır ve çoğu el yazısı benzeri yazı karakteri bu etkiyi sağlamak için tasarlanmıştır.
Tür Dışı Yazı Karakterleri
Tür dışı yazı karakterleri olarak isimlendirdiğimiz bu grup ise aslında bir tür olmayıp; önceki beş türden birine dâhil edilemeyen yazı karakterlerinden oluşur.
Günümüzde bilgisayarın grafik tasarım ve font tasarımına girmesiyle, yazı karakteri tasarım ve üretiminin kolaylaşması, yazılımların sağladığı efekt olanaklarının artması hem bilgisayarların hem grafik programlarının yaygınlık kazanmasıyla en hızlı zenginleşen gruptur.
Yazı Karakteri Tasarımı
Usta tasarımcılar zaman içerisinde defalarca denemiş, kendi yol ve yöntemlerini oluşturmuşlardır.
Tasarım Fikri
Nasıl bir yazı karakteri tasarımına ihtiyaç var? Hangi türden bir yazı karakteri isteniyor? Tasarım, metin yazısı mı olacak yoksa sunum yazısı mı? Genel amaçlı ve kalıcı olması planlanan bir tasarım mı yoksa sadece belli bir proje için kullanılacak bir yazı karakteri tasarımı mı? Bu sorular cevaplanabiliyorsa, tasarıma hızlı bir başlangıç yapılabilir. Amaç yok, ne yapılacağı bilinmiyor, sadece yazı karakteri tasarımı deneyimlenmek isteniyorsa yatkınlıklar ve zevkler yol gösterici olabilir.
Eskiz Geliştirme
Tasarım fikirleri şekillenmeye başladığında, akla gelenler kâğıt üzerinde zapt edilir. Başlangıç aşamasında kaba taslaklar yeterlidir. Kabaca belirlenmiş taban çizgisi, x- yüksekliği çizgisi, alt ve üst uzantı çizgileri işleri kolaylaştıracaktır.
Pek çok tasarımcı kâğıt ve kurşun kalemle işe başlamaktan hoşlanır ve taslaklarını bu malzemelerle üretir. Talaklar için tablet ya da bilgisayar da seçilebilir.
Eskiz aşamasında bile tek bir yöntem yoktur. Bazen tasarlanması düşünülen yazı karakteri bazen tercih ve yatkınlıklar yolu belirleyecektir.
Eskiz geliştirme aşamasında, üretilen seçenekler arasından, geliştirilmek istenen tasarımın belirlenmesi beklenir. Seçenekler bire indirilemiyorsa, iki seçenek birden bir süre daha geliştirilmek üzere bir sonraki aşamaya taşınabilir.
Eskiz Olgunlaştırma
Bu aşamada kâğıt üzerinde oluşturulan eskizlerden seçilmiş olanlar, dijital ortamda oluşturulmaya başlanabilir. Ne tarz bir tasarım üzerinde çalışılırsa çalışılsın, bir önceki aşamada kabaca belirlenen ana ölçüleri, keskinleştirip, defalarca test etme zamanı burasıdır. Bu aşamada alınacak kararlar, çalışmanın daha rahat ilerlemesini sağlayacaktır.
Verilmesi gereken kararlardan biri hat ağırlığıdır. İkincisi netleştirilmesi gereken başka bir konu, x-yüksekliği ile alt ve üst uzantı ölçüleridir. Bu aşamada net olarak belirlenmiş 4 kılavuz çizgi üzerinden çalışılmalıdır: Taban çizgisi harflerin üzerine oturduğu çizgidir; x-yüksekliği çizgisi miniskül harflerimizin gövde ölçüsünü belirler; üst uzantı ve alt uzantı çizgileri alt ve üst uzantıların uzandığı noktadır. Tasarım yuvarlak formlar ve sivri köşeler içeriyorsa, bu formların diğerleriyle aynı boyda görünmesi için temel çizgilerin dışına taşırılması gerekir. Serifli bir tasarım üzerinde çalışılıyorsa, serifin şekli belirliyse bile, sonraki aşamaya geçilmeden önce akılda kalan her şey denenerek görülmeli ve son kararlar verilmelidir.
Harflerin Üretimi
Bu aşama yaratıcılıktan çok işçilik yoğun bir çalışma gerektirir. Son kararlar alınmadan önceki bütün denemeler yapıldı. Tasarım için ihtiyaç duyulan kritik ölçüler ve detaylar belirlendi. Artık minisküller, majüsküller, rakamlar ve noktalama işaretleri oluşturulabilir.
Tipografide ve özellikle harf tasarımında önemli olan matematik ölçüler değil göze görünendir. Önemli olan harflerin ölçüye uygun olup olmadığından ziyade uygunmuş gibi görünmesidir. Bu kural tasarım bittikten sonra font programlarında düzenlenecek harf, kelime ve satır espaslarında çok daha önemli olacaktır.
Tasarım Sonrası
Tasarım aşaması tamamlandıktan sonra, yardımcı yazılımlar kullanılarak yazı karakteri çalışır hâle getirilebilir. Yazı karakteri tasarımı ve font üretimi için pek çok yardımcı program vardır. Fontlab Studio ve Glyphs günümüzde en çok tercih edilen yazılımlardır. Font tasarım ve üretim yazılımı Fontlab Studio Mac ve Windows işletim sistemlerinde çalışır.
Glyphs yazılımı yalnızca Mac işletim sisteminde çalışır. Fontlab’a göre daha sade bir arayüze sahiptir. Günümüzde birçok yazı karakteri tasarımcısı ve font üreticisi tarafından kullanım kolaylığı nedeniyle tercih edilmektedir.
Font tasarımı, süreç boyunca pek çok sorunla baş edilmesi gereken yavaş ve zor bir uğraştır. Usta bir yazı karakteri tasarımcısı olmak yıllarca pratik gerektirse de ilk yazı karakterinizi çalışma temponuza göre birkaç hafta ya da birkaç ay içinde oluşturabilir. İlk yazı karakteri tasarımınızı oluşturduktan sonra, bu alana ilgi duyacak ve profesyonel bir yazı tasarımcısı olma yolunda çalışmalarınızı sürdüreceksiniz ya da yeni bir şey denemiş olmanın keyfini yaşayıp orada bırakacaksınız.