GİT202U-İLERİ TİPOGRAFİ
Ünite 4: Sanat ve Tipografi
Giriş
Doğanın bilinmezliğine ve düşmanlara karşı yapılan büyüler ve tılsımlardaki sembolik işaretler, bugünden geriye bakınca ilk yazılar olarak değerlendirildi. Sonrasında bu resimsel işaretlerin kayıt tutma amacıyla ve alışverişlerde kullanılması ilk sistemli yazıların gelişmesini doğurdu.
Yazıyla tarih başlar ve tarih yazılırken sanat hep onun yanındadır. Yazının kil tabletlerden kitabelere, el yazması kitaplardan baskı kitaplara uzanan yolculuğunda, resimler hep yazıya eşlik etmiştir. İletişimin en önemli unsurları olan yazı ve görüntü bugüne kadar hep bir arada gelmiştir.
Tasarım ve Sanat
Tarihsel yaklaşımla, sanatın da görsel tasarımın da başlangıcının, bin yıllar öncesinin mağara resimlerine dayandırılmasının ortak bir görüş olduğu söylenebilir.
Sanat ve tasarım birbirine karıştırılabilen kavramlardır. İşleyişte iç içe olmaları onların ayırt edilmesini zorlaştırır. Tasarım, sanata göre oldukça yeni bir kavramdır.
Sanat, en basit ifadesiyle duygu, düşünce ve hayal gücünün yaratıcı bir yolla dışa vurumu olarak tanımlanabilir.
Sanat tarihi yanında sanat felsefesi, estetik, sanat psikolojisi, sanat sosyolojisi gibi sanat bilim alanları kendi uğraşları çerçevesinde, sanatın içinde barındırdığı kavramlardan biri ya da diğerini ön plana alarak sanata yaklaşır ve bu doğrultuda tanımlar yaparlar.
Özel anlamda ya da kavram bağlamında sanat anlayışında hem sanatçının hem alıcının edilgin değil etkin olması ön koşuludur. Kavram bağlamındaki sanatı, sözcük anlamındaki sanattan ayıran diğer ön koşullar; yeni olması, biçim ve içerik açısından özgün bir iletide bulunması ve bu iletiler için kurulan iletişim ağının bir hoşlanma durumu yaratabilmesi, yaratıcılık yani tek olmasıdır. Sanattan özel anlamda söz ettiğimizde köşelerinde “sanatçı”, “sanat eseri” ve “alıcı” bulunan bir saç ayak belirmelidir zihnimizde. Köşelerden biri olmadığında saç ayak ayakta duramaz.
Tasarım; bir model, kalıp ya da süsleme yapmak değildir. Bir tasarım kendi içinde bir yapıya ve bu yapı arkasında bir planlamaya sahip olmalıdır. Bütün sanatların temelinde bir tasarım olgusu bulunmaktadır. Tasarlama eylemi, oluşturulacak yapının organizasyonu ile ilgili her türlü faaliyeti içine almaktadır.
Gelişmiş olan ülkeler; kendi ulusal politikaları, geliştirdikleri tasarım programları ve tasarım kurullarında, konuya gösterdikleri özenli yaklaşımla tasarımın önemini vurgulamaktadır.
Tasarımın değişen tanımında geçtiğimiz yüzyılın son çeyreğinde fark edilir hâle gelen çevre sorunlarına, tasarım içerisinde çözüm aranması etkili olmuştur.
Görsel Tasarım Ögesi Olarak Tipografi
Görsel iletişim tasarımı, bir görsel iletişim mesajının yaratıcı ve estetik yollarla tasarlanması işidir. Görsel iletişim tasarımcısı da bu bilgi iletimini yaratıcı ve estetik yollar kullanarak çözümleyen kişidir. İletişim mesajını biçimlendirmede kullanılan bu yaratıcı ve estetik yaklaşımlar, tasarımı sanatla zenginleştirir.
Geleneksel anlamda tipografi kelimesi, Gutenberg’in icat ettiği, üzerine mürekkep sürülerek basılabilen yükseltilmiş, harf formları ile dizilmiş, metal kalıplar yoluyla oluşturulan baskı, teknik ve yönteminin adıdır. Bugün tipografinin başlangıcını oluşturan tipo baskı, ekonomik ve teknik anlamda tamamen terk edilerek yerini bilgisayar dizgisi, ofset ve dijital baskı yöntemlerine bırakmıştır.
Tipografi, grafik tasarımın temel bileşenlerindendir ve etkili bir görsel iletişimde en önemli bileşen tipografidir. Tipografiyi bir tasarım elemanı olarak ele aldığımızda da işlevsellik ön plana çıkar.
Yazı ve Tipografi Sanatı
Yazı yüzyıllar boyunca, bilgiyi sonraki nesillere aktarabilmenin en sağlam yolu olarak insanoğlunun hizmetinde olmuştur.
Tasarımcı tarafından tipografi, kullanıldığı yere ve amacına göre, sessizce yazarın düşüncelerini okura iletmek, dikkat çekmek, belli bir marka için imaj yaratmak, ille de okutmak, bazen zor okutmak ya da okutmamak gibi hedefler doğrultusunda şekillendirilebilir. Tiyatro ya da ses sanatçısının sesi biçimlendirmesi gibi tipografi de tasarımcı elinde konuşur, fısıldar, bağırır ve şarkı söyler.
Yazı, pek çok farklı formda karşımıza çıkar. En sık rastlananlar ve zaman zaman birbirine karıştırılanlar kaligrafi, tipografi ve harflemedir (lettering).
Yazı Resim
Yazının ilk izleri resimseldir. İlk ortaya çıkan sistemli yazılar olan Sümerlerin kullandığı çivi yazısı ve Mısır hiyeroglifleri de resim temellidir.
Text art, yazının metin özelliğini bozmadan gerçekleştirilen uygulamalara verilen isimdir. “Klavye sanatları” olarak adlandırılan bu alan, “typewriter art” olarak tanımlanan daktilo tuşlarıyla oluşturulmuş resimleri; tipografik dizgi yöntemiyle elde edilenleri, bilgisayar ve internetin yaygınlık kazanmasıyla hayata geçmiş “computer art” olarak gruplandırılabilen ASCII art ve onun türevleri olan “line-draw art”, “html art” “ASCII animasyonlar”, “ANSI art” “Extended ASCII” gibi pek çok farklı teknik yaklaşımı içinde barındırır.
Kitabın 100. Sayfasında Görsel 4.6’da görüldüğü gibi yazı ve tipografi ile oluşturulan yazı resimleri farklı alfabelerde ve farklı sanat formları içerisinde görmek mümkündür.
Tipografik Posterler
Tipografinin kendi başına sanat olduğu alanlar da vardır. Bunlardan biri de tipografik posterlerdir. Türkçe karşılığı
afiş olsa da poster de Türkçede kullanılan bir kelimedir. Afişler, cadde, meydan sokak gibi açık alanlar yanında, lobi salon koridor gibi iç mekânlardaki ilan panolarında da kullanılan tanıtım ve duyuru araçlarıdır.
Reklam afişleri, kültürel afişler ve sosyal afişler amaçları doğrultusunda bir ürün ya da hizmeti tanıtabilir, bir etkinliği haber verebilir, herhangi bir toplumsal konuda uyarı ve bilgilendirme görevi üstlenebilirler. Grafik tasarım ürünü olan bu afişlerin belirli askıda kalma süreleri vardır ve işlevlerini yerine getirdikten sonra indirilirler.
Seyirlik olarak üretilen, sanatçısının imzasını taşıyan, sınırlı sayıda baskısı olan sanatsal afişler de vardır. Sanatsal posterler zamanla sınırlı değildir.
Sanatsal tipografik posterlerin en yaygın olanları bir sözün tipografik yorumu şeklindedir.
Hat Sanatı
Tarihsel olarak hat sanatının başlangıcı İslam dini öncesine gider. İslam dininde insan sureti ve hayvan çiziminin uygun görülmemesi, sanatçıları yaratıcılıklarını dışa vurabilecekleri bir alan olarak hat sanatına yöneltmiş ve dindeki bu resim yasağı hat sanatının gelişip ilerleme kaydetmesinde ve hak ettiği yere ulaşmasında etkili olmuştur.
Günümüzde Osmanlıdan miras kalan hat sanatını Arap harflerini kullanarak ve geleneksel yöntemlerle icra eden hattatlar vardır. Türkiye’de artık eski yazıyı anlayabilen insan sayısı az olduğundan, iletişim işlevini büyük ölçüde yitiren geleneksel hat uygulamalarının sanata eskiden olduğundan daha fazla yaklaştığı söylenebilir.
Grafiti
Grafitiler yazı ve sanatı birleştiren önemli örneklerdir. Grafiti, sokak sanatının en önemli parçası ve sokağın dilidir.
Grafiti sadece yazılardan oluşmayabilir, sokak duvarlarına yapılan çizim ve resimler de grafiti kapsamında ele alınsa da ağırlığın yazıda olduğu söylenebilir. Grafitilerde yaygın olarak kullanılan yöntemlerden biri de şablon tekniğidir ki burada tipografiden alıntılar vardır. Şablonlar, bir duvara grafik uygulamanın hızlı ve pratik bir yoludur.
Sanatta Tipografi
Tipografinin temel elemanları olan yazı karakterleri sanat eserleri değildir fakat yazı karakterleri kullanılarak sanat eserleri yaratılabilir. Sanatçılar tipografiyi boya, fırça, kil ya da demir gibi bir dışavurum aracı olarak kullanabilmektedirler. Böyle olunca resimden heykele, seramikten enstalasyona bütün sanat alanlarında yazı ve tipografiye rastlamak mümkündür.
Resim Sanatında Tipografi
Plastik sanatlar içerisinde en önemli yere sahip olan resim sanatı tarih içerisinde teknolojik gelişmeler, kullanılan malzemeler, toplumsal olaylar ve dönemin sanat hareketlerinden etkilenerek gelişimini sürdürürken yazı ve
tipografiyi her dönemde resmin içerisinde görmek mümkündür.
Çağdaş resim sanatında da yazının kaligrafi, harfleme ve tipografi gibi çeşitli formları sanatçılar tarafından resim içerisinde kullanılmış, bazen sadece tipografik formlar bir ifade biçimi olarak resmi oluşturmuştur.
Yirminci yüzyılın ikinci yarısında ise kavramsal çalışmalarda, yazı ve metnin sanatsal temsilin yerini aldığı görülür. Günümüz sanatında, yazı hem görsel bir imge, hem de dilsel bir ifade aracı olarak karşımıza çıkmaya devam etmektedir.
Tipografiyi resim sanatına taşıyan sanatçılara Joan Miro ve Paul Klee (Ekspresyonizm), Pablo Picasso ve Georges Braque (Kübizm), Burhan Doğançay, Ergin İnan, Mustafa Horasan ve İsmet Doğan gibi sanatçılar örnek olarak verilebilir.
Baskı Resim ve Tipografi
Baskı resim, sanat eğitiminde grafik sanatlar altında yer alsa da günümüzde grafik ürünlerin çoğaltılmasında dijital ve ofset baskı sistemleri kullanıldığından baskı resim sanat alanındaki yerini sabitlemiştir.
Tipografinin başlangıç noktası sayılan tipo baskı da bir yüksek baskı tekniğidir. Tipo baskı yüzyıllar boyunca, tek kitap çoğaltım yöntemi olarak basım endüstrisine hizmet etmiş, günümüzde tipo baskının yerini yeni teknolojilere bırakmasıyla sanatçı atölyelerinde kendine yer bulmaya başlamıştır.
Tipo Baskı
15. yüzyıl ortalarında Gutenberg tarafından icat edilen tipo baskı, kısa sürede bütün Avrupa ülkelerine yayılmış, geliştirilerek kullanılmıştır.
Ticari anlamda kullanımdan kalkmasının ardından tipo baskı artan bir hızla küçük atölyelerde, hobi amaçlı ya da ticari çalışmalar yapan bireyler arasında, bazı sanatçı ortamlarında ve üniversitelerde gözle görülür bir yeniden canlanma yaşamaktadır.
Alan Kitching tipo baskı yöntemini sanatsal alanda kullanan en önemli isimdir.
Ekslibris ve Tipografi
Ekslibris, “kitap sahibini tanıtan, onu yücelten bir sanat dalıdır. Kitapseverlerin kitaplarının iç, kapağına yapıştırdıkları üzerinde isimlerinin ve değişik konularda resimlerin yer aldığı küçük boyutlu baskı resimlerdir.
Günümüzde ekslibrisler, müzeleri, koleksiyonları, dernekleri ve sanatçılarıyla, kitapsız da sergilenen özgün sanat eserleri olarak varlığını sürdürmektedir.
Ekslibrisler resimsel ve tipografik ögelerin birleşimiyle ortaya çıkar. Resim ya da baskı resim içinde tipografinin yer alması sanatçı tercihiyken, ekslibriste yer alan yazı zorunluluktur. “Exlibris içinde yazı iki farklı konumdadır: Ya resmin içinde resimle birlikte yer alır ya da sadece
tipografik ve kaligrafik ögelerin görsel bir biçime Görsel ifade aracı olarak tipografinin kullanıldığı, dönüşmesiyle oluşur. izleyicide heyecan uyandıran pek çok anamorfik çalışma yapılmıştır. Heykel ve Tipografi Tipografi ve heykel buluşması ise baskının doğuşuyla Sanatçı Kitapları ve Tipografi
beraberdir. Sanatçı kitapları, sanatçıların doğrudan kendilerini ifade etmek, sanatsal dışavurumlarını gerçekleştirmek için baskı Yazının anıtsal yapılarla ilk buluşma yeri Antik Mısır’ın yöntemlerine ya da elle üretime başvurdukları üretim dikili taşlarıdır. Dikili taşlar genellikle belli bir kişiyi ya da biçimleridir. Sanatçı kitapları, bir yeniden üretimden çok olayı anlatmak üzere hazırlanırdı. kendi başına bir sanatsal üretim olarak tasarlanmaktadırlar. Geniş bir mekân içerisinde ya da açık havada üç boyutlu bir Tipografi, kitapta kullanılan temel eleman olduğu gibi biçim oluşturmak üzere bir araya getirilen harfler normal kitaplardan farklı olarak sanatçı kitaplarında, daha sanatçılara alışılmadık bir ifade imkânı sağlar. özgür, deneysel, kuralsız ve sınırsız ifade olanaklarıyla Kamusal alanda veya iç mekânlarda uygulanan pek çok yer sanatçı ve tasarımcının hizmetindedir. imi ve yer işareti projelerini keskin bir ayrımla sınıflandırmak neredeyse imkânsızdır. Tipografik bir yer imi mekânlar arası yer belirleyici görevini üstlenirken aynı zamanda konumlandığı mekânı işaret eden bir yer işareti olabilmektedir.
Seramik ve Tipografi
Seramik sanatı da öncelikli olarak insanların ihtiyaçları doğrultusunda ortaya çıkmış, geçmişi yazıdan daha eski dönemlere uzanan bir alandır. Tipografi gibi seramik de sanat olmadan önce işlevsel özellikleriyle kullanılmıştır.
Yazı seramik birlikteliği, geleneksel seramik ürünlerinde, mimaride tuğla ve çiniler üzerinde, iki ve üç boyutlu olarak hem Doğu hem Batı kültürlerinde yer almış, bu birliktelik bazen işlevsel bazen estetik nedenlerle günümüze kadar gelmiştir.
Günümüz çağdaş seramik sanatçıları tipografiyi eserlerinde bir farklılaşma aracı ya da anlatım dili olarak kullanmaktadır.
Seramik sanatındaki yazı uygulamaları, kaligrafi, harfleme ve tipografi olarak ayrılabilir. Bunlardan birini ya da aynı anda hepsini bir arada kullanan sanatçılar olmuştur. Konu içerisindeki örnekler özellikle tipografik olanlardan seçilmiştir.
Enstalasyonda Tipografi
Enstalasyon sanatı, belli bir alanda, heykelsi cisimler ve çeşitli medyalar aracılığıyla, algılama deneyimi üzerinde değişiklikler yapar. Bu bakımdan enstalasyon sanatı genel olarak etkileşimli bir sanattır.
Diğer sanat alanlarında olduğu gibi enstalasyonda da tipografiyi farklı yollar ve malzemelerle kullanan sanatçılar vardır.
Anamorfik Tipografi
Anamorfoz, özellikle görsel sanatlar ve tasarımda kullanılan görsel algıyı bakış açısına göre değiştirerek illüzyon yaratan bir tekniktir. Bu teknikle üretilen eserlerin içinde barındırdığı; simülasyon, manipülasyon, deformasyon, giz, yanılsama ve ütopya gibi kavramlar, izleyiciyi gerçek ve anlam arasında yeni bir dünyanın keşfine çıkarmaktadır.