GİT202U-İLERİ TİPOGRAFİ
Ünite 1: Üç Boyutlu Tipografi
Giriş
Yazı ve üç boyut ilişkisi, yazının icadından beri süregelen bir serüvendir. Yıllar boyunca tipografi ve üç boyut arasındaki ilişki sürekli olarak devam etmektedir. Tipografi, bir başka anlamıyla yazı tasarımı, üç boyutlu olarak kullanıldığında, kâğıt ya da herhangi bir yüzey üzerinde iki boyutlu olarak kullanıldığından daha fazla anlamlar içerebilir. Üç boyutlu tipografinin en önemli özelliği kendine has olan özgünlüğüdür. Boyutlu olması sebebiyle heykelsi bir form kazanan yazıdaki harfler sadece birbirleriyle değil, aynı zamanda bulundukları mekânla da ilişkiye geçerek daha yaşamsal bir farkındalık kazanırlar.
Üç Boyutlu Tipografi
Andrew Byrom’a (Jacquillat, Vollauschek, 2011) göre zamanımızın moda sözcüğü olan “Üç Boyut” tipografiye, geleneksel harflerin düz ve durağan yetkisine kıyasla uzamsal ve maddi bir ilgi katmıştır.
Alice Twemlow’a (2008) göre, dokuların, pürüzlü kenarların ve üç boyutlu nesnelere özgü gölgelerin yeniden keşfinden alınan keyif de bu alana olan ilginin bir başka sebebi olarak gösterilmektedir.
Okuyucular ve izleyiciler tipografiyi giderek daha çok seyretme eğilimine kapılmışlardır, çünkü içinde bulunduğumuz çağ bunu gerektirmektedir. Düz yüzeylerde okunmaya alışkın olan tipografi daha kullanışlı hâle gelerek, artık mimari ve sinematik bir yolda ilerlemektedir.
Tarihte Üç Boyutlu Tipografi Uygulamaları
Laszlo Moholy-Nagy, 1925 tarihinde kaleme aldığı “Tipofoto” adlı yazısında Gutenberg’in o güne dek ulaşabilmiş tipografisinin yalnızca çizgisel doğrultuda hareket ettiğinden, fotoğraf süreçlerinin müdahalesiyle yeni bir boyutluluğa, bütünsel denen noktaya ulaştığından bahsetmiştir (Armstrong, 2012). Çizgisel tipografi terimi o dönemin geleneksel ve sayfa üzerinde var olan tipografi için kullanılmıştır.
Yazıya boyut kazandırma fikri aslında tipografinin kitaplar ve yazılı dokümanlar üzerinde var olmadığı zamanlara dayanmaktadır. Yazının varlığı o dönemlerde kendini büyük boyutlu olarak ifade etme isteğindeydi ve bunu devasa taşlara oyularak gerçekleştiriyordu. Medeniyetler geliştikçe yazının boyutu küçülmeye başlamıştır. Yazının fonksiyonu her zaman kullanılan malzemeyle bağlantılı olmuştur. Anıtsal mekânlar için büyük, devasa yazılar kullanılırken, bir telefon rehberinde yazının boyutu olabildiğince küçük tutulur.
Armado Petrucci’ye (1993) göre 12. ve 13. yüzyıllarda Roma’daki kamu binalarının çoğunda kabartma harfler görülürdü, binanın yapılmasının anısına yazılan bu yazılar önemli olayları ölümsüzleştirmek için kullanıldığı gibi, yeni bir kanunu duyurmak, hatta esnaf ve işçileri ilgilendiren ticari zorunlulukları hatırlatmak için de kullanılmaktaydı.
Mimari tipografi, değiştirilemeyen ve tümüyle binayla ilişkili olan tipografi anlamında kullanılırken, geçici çözümler sunan bina tabelalarından farklı olarak kişiye değil binanın kendisine aittir. Buna en iyi örnek, üst kısmını çevreleyen üç boyutlu harfleriyle İngiltere’deki Ashby Kalesi’dir.
Tarihsel süreç içerisinde yer alan üç boyutlu tipografik düzenlemelere örnek olarak bir mekânın giriş kapısı üzerine yapılan düzenlemeler de örnek olarak verilebilir. İspanya, Barcelona’daki Sant Tren İstasyonunun giriş kısmında kapı üzerinde bulunan tasarım, 1979 yılında tanınmış İspanyol heykeltraş Josep Maria Subirachs tarafından tren tekerleklerinin formundan çıkışla tasarlanmıştır.
Kullanım Alanlarına Göre Üç Boyutlu Tipografi
Kullanım alanlarına göre üç boyutlu tipografiyi; Bilgilendirme amaçlı üç boyutlu tipografi, mimari imge olarak üç boyutlu tipografi, gösteri-reklam amaçlı üç boyutlu tipografi, yer imi amaçlı üç boyutlu tipografi, sanat-tasarım amaçlı üç boyutlu tipografi, oyun amaçlı-obje çıkışlı üç boyutlu tipografi olarak sınıflandırmak mümkündür.
Bilgilendirme Amaçlı Üç Boyutlu Tipografi
Jan Schulz’a (2004) göre, geliştirilmiş ve detaylandırılmış bilgilendirme ile mekânı yabancılar için daha çekici ve etkileyici hâle getirmek mümkündür. Tipografiyi mimari alan içerisinde ziyaretçilere yol gösteren bir işaret olarak ya da sergide yaratıcı bir eleman olarak kullanmak, tasarımcıya benzersiz bir olanak sağlamaktadır.
Autobahn’ın Hollanda’da ilk kez yapılacak bir dizi müzik ve kültürel etkinlik için tasarladığı heykelsi tipografik işaretler, daha önce mekânı deneyimlememiş olan izleyicilerin etkinlik yerlerini büyük boyutlu numaralar sayesinde kolayca bulmalarını sağlamıştır. Etkinlik yeri keşfedilmemiş yeni bir mekân ve hiçbir işaret barındırmadığından, temiz ve görülebilir bir işaret diline ihtiyaç duyulmuştur. Lazer kesim dayanıklı strafor malzemeler ile hem kolay taşınabilir hem de kolay uygulanabilir işaretler yaratan Autobahn, büyük beyaz rakamlarla ani bir etki sağlamış ve ziyaretçilerin hangi etkinliği hangi kısımda bulacaklarını kolaylaştırmıştır.
Mimari İmge Olarak Üç Boyutlu Tipografi
Bir binanın grafiksel olarak imgesi, o binanın özellikleri üzerinde en az mimari yapısı kadar etkilidir. Mimari imge olarak tasarlanan grafikler mekânın bir parçası olmalı, mimari nitelikler ile bütünleşmeli ve mekânın kullanılabilirliğini desteklemelidir.
Fiziksel bir mekânda coğrafi boyutlar bir birey için algılanması zor bir hâldedir. Bunu kolay hâle getirmek tasarımcıların görevidir. Ziyaretçinin dikkatini mekâna çekmek, coğrafi ve mimari ilgi alanı yaratmak suretiyle gerçekleşir. Üç boyutlu tipografik elemanlar alışılmışın ötesine geçebilme becerileriyle bu ilgiyi fazlasıyla yaratırlar (Görsel 1.8).
Mimari imge olarak üç boyutlu tipografinin kullanımının en geniş kapsamlı görüldüğü görsel 1.9’daki “The Cooper Union” binası, Pentagram tarafından tasarlanan çeşitli tipografik düzenlemelerin sergilenmesine olanak sağlamıştır. Bina isminde kullanılan kesilmiş ve zeminden yükseltilmiş harfler ve iç mekândaki benzer düzenlemeler de üç boyutlu tipografiyi destekler niteliktedir.
Gösteri Reklam Amaçlı Üç Boyutlu Tipografi
Gösteri veya reklam amaçlı kullanılacak olan üç boyutlu çalışmalarda tipografi, genellikle bilgisayar ortamında olmayan bir malzeme ile hazırlanıp, daha sonra dijital ortamda diğer tasarım elemanlarıyla bir araya getirilmektedir.
Tasarım danışmanlık şirketi olan Fluid Ajansı’ndan Lee Basford’un fotoğrafçı Jonathan Costello ile birlikte yarattığı bu görsel Fierce Festivali’nin 10. yılı için tasarlanmıştır. Ahşap malzemeden kesilen “10” rakamını ayrı bir yerde güvenli olarak ateşe veren ve fotoğraflayan tasarımcılar daha sonra Bilgisayar ortamında görselleri mankenlerle bir araya getirmişlerdir. 10. yıl için büyük etki yaratacak görsel arayışlarını, alev içindeki gerçek rakamlarla elde etmeye çalışmışlardır (Görsel 1.10).
Yer İmi Amaçlı Üç Boyutlu Tipografi
Bir şehir dokusu içinde yer alan saat kulesi, heykeller, çeşmeler hem bulundukları yer ile özdeşleşmeleri hem de özgün bir hava yaratmaları açısından yer imi olarak kullanılabilirler.
Yer imi amaçlı tasarlanan üç boyutlu tipografik düzenlemeler, insanlar üzerinde güçlü görsel etki yaratarak hatırlanabilirliği, tanımlanabilirliği ve farkedilebilirliği arttırmak için kullanılabilirler. Günümüzde heykellere ve duvar resimlerine ilave olarak tipografik yer imleri de şehir dokusuna katkıda bulunan elemanlar arasında yavaş yavaş yerini almaya başlamıştır. Bu elemanlar üç boyutlu ve fark edilir olursa daha kolay bir etkileşim sağlanmış olur. Yer imi olarak üç boyutlu tipografik heykeller bu bakımdan fayda sağlayabilirler. “I amsterdam” ve “I love eskişehir” örneğinde olduğu gibi bir şehrin adını bu şekilde kullanmak son yıllarda sıkça karşılaşılan üç boyutlu tipografik düzenlemeler arasında yerini almıştır (Görsel 1.12 ve 1.13).
Sanat Tasarım Amaçlı Üç Boyutlu Tipografi
Yazı karakterleri her alanda kendine yer edinebilen, vazgeçilmez malzemelerdir. İllüstrasyondan, mimariye, endüstriyel tasarımdan, mücevher tasarımına kadar birçok yerde obje olarak karşımıza çıkabilirler. 2008 yılında açılan bir sergide görülen bu düzenlemede Sagmeister Inc, 10000 adet muz yerleştirilen bir duvarda “Self Confidence Produces Fine Results (Kendine Güven İyi Sonuçlar Verir)” yazısını oluşturmuşlardır.
Oyun Amaçlı ve Obje Çıkışlı Üç Boyutlu Tipografi
Çocuklar için olan ahşap oyun bloklarından esinlenilmiş “Toy (Oyuncak)” adlı bu yazı tasarımında ilk bakışta görülen harf parçalarının yeniden düzenlenmesiyle Kanji (Çince yazı karakterlerine Japoncada verilen isim)
karakterler ve çeşitli hayvan figürleri elde edilebilmektedir (Görsel 1.16).
Üç boyutlu enstalasyon şeklinde oluşturulmuş bu tasarımda tipografik karakterler ve onlara eşlik eden çeşitli objeler kullanılmıştır. İngiltere’deki B-Store mağazasının vitrin tasarımı için hazırlanan bu ahşap yazıların tasarımcısı Jo Ratcliffe’in çizimlerini hayata geçirmede sahne tasarımcısı Tony Hornecker katkıda bulunmuştur (Görsel 1.17).
Oluşturma Yöntemlerine Göre Üç Boyutlu Tipografi
Gözümüz, yukarı aşağı ve sağ sol olmak üzere sadece iki boyutta hareket etmesine rağmen, nesnelerin derinlik boyutu olan üçüncü bir boyutu da göz tarafından algılanabilmektedir. Tarihsel emsaller göz önüne alındığında tipografinin üç boyutlu hâle gelmesi birçok farklı yolla gerçekleşmektedir. Bunlardan en sık rastlanılanı şüphesiz, harf formunu oluşturan çizgilerin uzatılması yoluyla oluşturulandır. Bu yöntem sıradan düz bir harfi bir nesneye dönüştürmenin en kolay yoludur.
Oluşturma Yöntemlerine göre üç boyutlu tipografiyi; Çeşitli nesneler kullanılarak oluşturulan üç boyutlu tipografi, kesip çıkarma yöntemiyle oluşturulan üç boyutlu tipografi, ışık-gölge kullanılarak oluşturulan üç boyutlu tipografi, hazır malzemelerden oluşturulan üç boyutlu tipografi, bakış açısına göre değişen (Anamorfik) üç boyutlu tipografi, tipografik heykel olarak oluşturulan üç boyutlu tipografi, var olan bir mekânı kullanarak oluşturulan üç boyutlu tipografi ve hareket-performans ile oluşturulan üç boyutlu tipografi olarak sınıflandırmak mümkündür.
Çeşitli Nesneler Kullanılarak Oluşturulan Üç Boyutlu Tipografi
Japon tasarımcı Takenobu Igarashi’nin üç boyutlu alfabe çalışmaları kendi tanımıyla mimari alfabeleri 1980’li yıllarda büyük ses getirmiştir. Alüminyum plakaların farklı kesitlerle bir araya getirilmesiyle oluşan alfabe serisinde Igarashi, üç boyutlu formların potansiyellerini keşfetmiştir. Richard Poulin’e (2012) göre, Igarashi’nin yaklaşımı, düz yüzeylerde yazılan harflerin, katı hacimde meydana gelirken negatif ve pozitif alanları yeniden yorumlamasına dayanır. Tipografi, malzeme, detaylandırma, görsel yorumlama ve üç boyutlu formların üst düzey çalışmalarını gördüğümüz tasarımcının işlerinde, kurulu çevrenin büyük evreninde, grafik tasarımın küçük evreninin temsili bulunmaktadır (Görsel 1.18).
Laszlo Moholy-Nagy, 1925 yılında kaleme aldığı “Tipofoto” adlı makalesinde, tipografik malzemelerin kendilerinin, yalnızca dolaylı bir entelektüellik ile kalmaksızın ayrıca doğrudan görünürlüklü, güçlü bir optik somutluğa sahip olduğundan söz etmiştir (Armstrong, 2012). Dolayısıyla tipografide kullanılan malzemenin de tasarıma kattığı çeşitli anlamlar vardır.
Tipografi kullanımının limiti yoktur ve son zamanlarda bu gelişmelerinin dış durum deneyselliğe doğru yol almaktadır. Sanatçı ve açılardan okutması anlamında en çekici örneklere sahiptir. tasarımcılar yazı karakterlerini kullanırken, oranları Anamorfik yöntem ile yapılan tipografik uygula şekilleriyle birlikte deneyimlemektedirler. Çoğu zaman kullanılan harfler, biçimleriyle görsel birer malzeme hâline görsel olarak anlamıyla oynanan yazıda, bazı tasarımcılar dönüşürken, onun gerçek kaynağına yönelirler ve yazıyı bir sanat seviyelerde önemini artırmak objesine dönüştürme hevesi taşırlar. Japon tasarımcı belirli bir noktadan ya da bir araç vasıtası ile okumaya Satsuki Atsumi, 2010 yılında tasarladığı “Hinge” adlı yazı çalışırken anlamın da desteklenmesi ile uygulanan tekniğin karakterini kapı menteşesi olarak düşünmüş ve sunumda ifadeye katkısı vurgulanmaktadır (Keleşoğlu ve Uygungöz, “There is Always Tomorrow (Her zaman yarın vardır)” söz 2014). dizisini bu menteşeleri kullanarak yazmıştır. Tasarımcı açılan bir kapıyla her zaman bir gelecek ve umudu Tipografik Heykel Olarak olduğunu vurgulamak istemiştir. Bu tarz işlerde yazı ve Tipografi imaj bir bütün hâlini alır, kelime onu oluşturan nesnenin Bir mekân içerisinde serbestçe durabilecek üç boyutlu verdiği anlamı da barındırır. Aynı etkiyi verecek başka bir şekiller oluşturmak amacıyla bir araya ge oluşum mümkün değilmiş izlenimi verir (Görsel 1.20). karakterler, yaratıcı fikirleri ifade etmeye olanak sağlarlar.
Kesip Çıkarma Yöntemiyle Oluşturulan Üç Boyutlu Var Olan Bir Mek Tipografi Boyutlu Tipografi
“Grafik Tasarımın Temelleri” kitabının yazarları Gavin Ossi Naukkarinen’e (2007) göre, çevresel sanatta mekân Ambrose ve Paul Harris (2012b), “Deneysellik ve tasarım obje ilişkisi çok önemlidir. Zira aynı iş başka bir yere geliştirme süreçleri teknoloji temelli olmak zorunda taşınırsa o iş artık aynı iş değildir. Var olan bir mekânı değildir. Pek çok tasarımcı zanaata yönelik yaklaşımlar ve kullanarak bilgisayar öncesi yöntemlere dönerek yeni fikirler Yapılan iş o alana özgüdür ve bir işi baş üretebilmektedir. Zanaat yaklaşımı, tasarımcılara ekran genellikle onun başka bir hâle gelmesi ve yeni bir iş olarak üzerinde uygulanması güç olan dokunsal nitelikler, kırım, tanımlanmasıyla sonuç kesit alma vb. alanlarda doğrudan müdahale imkânı vermektedir.” demişlerdir. Hareket ya da Performans Tipografi Işık-Gölge Kullanılarak Oluşturulan Üç Boyutlu Tipografi El Lissitzky malzeme miktarı düşüyor, maddesizleşi Sanat objelerinde üçüncü boyut, objenin kendisi ve gölgesi malzemeler giderek serbest kalmış enerjiye dönüşüyor.” arasında da bir etkileşim yaratarak bambaşka bir deneyim demiştir (Armstrong, 2012). Tipografide sınırsız malzeme edinmemize olanak sağlayabilir. Sesin üçüncü boyutu onun olanağından yola çıkışla tasarımcılar yeni a yankısıdır, sesin kendisinden daha fazla merak ve ilgi girmiş ve ti uyandırabilir. Gölge de sesin yankısı gibi alışılagelmişin düzenlemeler sunmuşlardır. Bu tarz işlerde, bir zaman dışında bir yankılanma etkisi yaratabilir. Örneklerde algısı, hareket veya anlatım dili bulunur. İnsan vücuduyla görülen bu tasarımların amacı, manzarada ayırıcı ve merak oluşturulan birtakım tipografik düzenlemeler buna örnek uyandırıcı bir işaret sistemi yaratmaktır. verilebi
Üç boyutlu formların meydana getirdiği ışık ve gölgenin etkileşimi, tipografide karmaşık ve şaşırtıcı bir görsel deneyim yaratmada önemli rol oynamaktadır.
Hazır Malzemelerden Oluşturulan Üç Boyutlu Tipografi
Var olan objelerden yazı elemanları oluşturmak, yazıyı bir görüntü hâline dönüştürme mantığını tersine çevirir. Çünkü yazı bu şekliyle başka hiçbir yolla elde edilemeyen bir katılığa, sağlamlığa ve sembolik bir anlama erişmiş olur. Kullanılan malzemenin kattığı anlam da önemlidir, aynı kelime cam bir malzemeden ya da ahşap bir malzemeden oluşturulduğunda farklı anlamlara bürünür.
Bakış Açısına Göre Değişen (Anamorfik) Üç Boyutlu Tipografi
Bakış açısına göre değişen üç boyutlu tipografilerde, fiziksel manifestoları nihai hedefleri değildir, esas hedefleri fiziksel ya da sanal çevrede olsun biçimsel ve kavramsal
ına çıkmaktır. Boyut kazandırma işi farklı
malarda
anlamsal olarak da tasarlanan işin, farklı tadır. İzleyici yazılan cümleyi
Oluşturulan Üç Boyutlu
tirilen tipografik
ânı Kullanarak Oluşturulan Üç
-
oluşturulan işlerde bu fikirden yararlanır. ka bir yere taşımak
lanır.
Oluşturulan Üç Boyutlu
, 1926 yılında yazdığı bir yazıda: “Kullanılan yoruz ve yüklü
rayışların içine pografik performans adı altında gerçekleştirilen
lir.