GİT106U-TİPOGRAFİ
Ünite 8: Okunurluk-Okuturluk
Giriş
Okunurluk (Legibility) ve okuturluk (readability) anlam bakımından ilişkili oldukları için sıklıkla karıştırılan terimlerdir. Okunurluk harflerin tasarımına atıfta bulunurken, okuturluk bir tasarımcının kelimeleri düzenleme biçimine atıfta bulunur. Okunurluk bir yazı karakterinde bir harfi diğerinden ayırt etmenin ne kadar kolay veya zor olduğunun ölçüsüdür. Okuturluk, bir okuyucunun metni anlamasının ne kadar kolay veya zor olduğunun ölçüsü olarak tanımlanmaktadır. Bu iki terim birbirine bağlıdır.
Okunurluk
Okunurluk (Legibility), harfleri ne kadar iyi gördüğümüzdür. Bir harfi diğerinden ayırt etmenin ne kadar kolay veya zor olduğunun ölçüsüdür. Bir yazı karakterinin okunurluğuna katkıda bulunan ana başlıklar şunlardır: x-yüksekliği, karakter ağırlığı, karakter genişliği, harf çizgisi kontrastı, iç boşluklar, tırnaklı ve tırnaksız yazılar, başlık yazı karakterleri, bitişik yazılar.
x-Yüksekliği
x-yüksekliği küçük harfin büyük harfe göre yüksekliğini ifade eder. Daha büyük x-yüksekliklerine sahip harf formları, daha küçük x-yüksekliklerine sahip olanlardan daha okunurdur. Harf tasarımındaki farklılıklar nedeniyle, belirli bir fontun belirlenen punto boyutu verilen ölçüsünden biraz farklı olabilmektedir. Punto Boyutu (Point Size): Genellikle en yüksek üst uzantının tepesinden en alçak alt uzantının tabanına kadar olan harf ölçüsüdür.
Karakter Ağırlığı
Yazı karakterinin ağırlığı, harf çizgilerinin kalınlığını ifade etmektedir. Aşırı ince veya kalın harf çizgileri olan yazı karakterleri daha az okunurdur. Kitap “Book” ağırlığı kitap dizimlerinde en çok kullanılan ağırlıktır ve “Regular” olarakta adlandırılmaktadır. Karakter ağırlığı seçimi yazı karakterinin nerede kullanılacağı ve tasarım alanı ile ilişkilidir.
Karakter Genişliği
Bir harf karakterinin genişliği (character width), yüksekliğine göre ne kadar geniş olduğuna bağlıdır. Daha dar oranlara sahip genişlikler, darlaştırılmış (condensed) olarak tanımlanmaktadır. Daha geniş oranlara sahip harf formları ise genişletilmiş (extended) olarak tanımlanmaktadır (Poulin, 2017). Karakter genişliğinin seçimi ve ayarı, yazının okunabilirliğini ve görsel ritmi için önemlidir. Okunması en kolay yazı karakteri tasarımları ortalama toplam genişliğe sahip olanlardır. Yazı genişliği seçim kararı yazı karakterinin ağırlığında olduğu gibi yazı karakterinin nerede kullanılacağı ve tasarım alanı ile de ilişkilidir.
Harf Çizgisi Kontrastı
Harf çizgisi kontrastı harfteki kalın ve ince çizgilerin birbiriyle olan ilişkisidir. Bir harf biçiminin kalın ve ince çizgilerinin ağırlık kontrastında yapılacak herhangi bir
değişiklik bir harfin optik özelliklerini etkileyerek okunurluğunu ve okuturluğunun değişmesine sebep olmaktadır. Optik stiller, belirli punto boyutlarında görünümü iyileştiren harf çizgisi kontrastı, orantı ve ağırlıkta ince ayarlar içermektedir.
İç Boşluklar
İç boşluklar (Counter) a, b ve o harflerinde olduğu gibi tamamen kapalı ve A, e, n, v harflerinde olduğu gibi yarı kapalı (open counter, aperture) negatif alanlardır. İç boşluklar okunurluk üzerinde büyük etkiye sahiptir. Bir yazı karakterinin iç boşlukları ne kadar küçükse okunurluğu o kadar zor olabilir. İç boşlukları ne kadar büyükse okunurluğu artar.
Tek Katlı-Çift Katlı Harfler
Bazı yazı karakterlerinde harfler tek katlı (single story) veya çift katlı (double story) olarak da tasarlanır. Bu iki allograf bir harfin varyantları olarak kabul edilmektedir. Allograf: Bir alfabenin bir harfinin iki veya daha fazla alternatif biçiminden her biridir.
Tırnaklı (Serif) ve Tırnaksız (Sans Serif) Yazılar
Tırnaklar, karakter çizgisinin bitiminde bulunan küçük çıkıntılardır. Tırnaksız yazı karakterlerinde ise bu çıkıntılar yoktur. Tırnaklı yazı karakterleri kullanıldığında metin bloklarının okuturluğunun daha iyi olduğuna inanılmaktadır.
Karakter Çeşitliliği
Karakter çeşitliliği yazı karakterinin okunurlukla ilgili önemli ayrıntılarından biridir. Harfler ne kadar belirgin olursa o kadar iyidir. Karakterlerin çok benzer olması durumunda karakterleri karıştırmak kolaydır. Bazı harf biçimleri, tırnaklı yazı karakterlerinde daha belirgindir.
Eğik Yazılar
Eğik yazılar bir yazı karakterinin ekseni 7 ila 20 derece arasında eğimli versiyonudur. Eğik yazılar İtalik ve Oblik olarak iki çeşittir. İtalik yazı karakterlerinde bazı harfler tekrar tasarlanırken Oblik yazı karakterlerinde ise harflere sadece eğim verilmektedir. Eğik yazı karakterleri okuma hızını yavaşlatır ve uzun metin blokları için uygun değildir.
Başlık Yazı Karakterleri
Başlık yazı karakterleri 24 punto ve üzeri yazılar için tasarlanmaktadır. Gövde metinleri için tasarlanan yazı karakterleri 9-14 punto aralığı için tasarlanmaktadır, düşük punto kullanımında okunurluğu zayıflatmaktadır. Bütün yazı karakterlerinin okunur olacak şekilde tasarlanmadığı unutulmamalıdır. Okunurluk derecesi doğrudan metnin uzunluğu ile ilişkilidir.
Bitişik Yazılar
Bitişik yazılar gövde metinlerinde kullanılmamalıdır. Bitişik yazılar; gösterişli başlıklarda, davetiyelerde, karakteristik logolarda veya zarif markalamalarda kısa metinler olarak kullanılmalıdır (Adams vd., 2012).
Okuturluk
Okuturluk; kelimelerin, cümlelerin veya metin bloklarının ne kadar kolay tanınıp okunabileceğini ifade eder. Kelimelerin, cümlelerin ve metin bloklarının okuturluğuna katkıda bulunan ana başlıklar şunlardır: yazı boyutu, büyük ve küçük harfler, harfler ve kelimeler arası boşluklar, satır arası boşluklar, paragraflar ayrımları, satır uzunlukları, hizalamalar, optik hizalama, renk, kontrast ve dişi yazı.
Yazı Boyutu
Yazı boyutu punto ölçüsü ile ifade edilmektedir. Okuturluk için metinlerde yazı boyutuna dikkat edilmesi gerekmektedir. Yazı boyutunu seçerken hedef kitlenizin demografik özelliklerini göz önünde bulundurmanız gerekmektedir. Karakterler, tasarım amaçlarına uygun olarak kullanıldıkları punto büyüklüklerine göre aşağıdaki şekilde sınıflandırılmaktadır: Başlık (Display) 24 pt ve üzeri, Alt başlık (Subhead) 14 pt-24 pt Gövde metni (Body copy) 9 pt-14 pt Alt yazı (Caption) 6 pt-8 pt (Cullen, 2012).
Büyük ve Küçük Harfler
Tamamı büyük harflerle yazılan metnin okunması daha zor olmaktadır. Büyük harfler optik olarak tek tip bir genişliği paylaşır ve şekilleri küçük harfe kıyasla birbirleri ile benzerdir. Büyük harf formları kapalı olma eğilimindeyken, küçük harfler daha açıktır. Büyük harfler karakter sayısına bağlı olarak değişen uzunlukta bir dikdörtgen olarak görünür. Büyük harflerin formları, kelime tanıma için görsel ipucu sunmayan düz bir çizgi deseni oluşturur. Büyük harflerin genel şekli, tek tek harflerin tanınmasını engellediğinden okuma hızını önemli ölçüde yavaşlatır. Büyük harfler, bir cümlenin başında veya bir başlıkta kullanıldığında önem ve vurgu sağlar. Küçük harflerden daha YÜKSEK SESLİDİR ve okuyucuya görsel olarak BAĞIRMAKTADIR. Küçük harfler daha kibar, daha ılımlı bir ton oluşturur ve arada büyük harf kullanımının daha büyük bir etki yaratmasına da yardımcı olur (Adams vd., 2012). Küçük harflerle yazılan kelimeler, tamamı büyük harflerle yazılan kelimelerden daha okuturdur, Küçük harfler şekil çeşitliliği açısından daha zengindir ve düzensiz kelime biçimi küçük harfleri daha tanınır kılmaktadır.
Harfler ve Kelimeler Arası Boşluklar
Harfler arasındaki boşlukların okuturluk üzerinde önemli bir etkisi vardır. Boşlukların amacı bir kelimenin içindeki tüm harfleri optik olarak birbirine eşit mesafede yapmak ve metinlerin okutur olmasını kolaylaştırmaktır. Harfler arasındaki boşluklarda uyumlamaya ve harf arası ayara dikkat edilmelidir. Bu iki terim “harf arası espas” olarak da adlandırılmaktadır.
Uyumlama
Uyumlama (Kerning), iki harf arasındaki boşluğun özel olarak ayarlanmasına, optik olarak dengelenmesine denmektedir.
Harf Arası Ayarı
Harf arası ayarı (Tracking), kelime, satır veya tüm paragraftaki karakterler arasındaki boşluğun eşit değerde azaltılması veya artırılmasıdır. Tamamı büyük harflerle yazılmış başlıklarda ve daraltılmış (condensed) yazı karakterlerinde harf arası ayarı okuturluğu güçlendirmektedir.
Kelime Arası Espası
Kelimeler arasındaki boşluğun ayarlanmasına kelime arası espası denilmektedir. Kelime arası boşluk bırakılması okuyucunun her bir kelimeyi ayrı ayrı algılamasını sağlamaktadır. Kelime arası espas metnin rengini, dokusunu ve okuturluğunu etkiler.
Satır Arası Boşluklar
Bir satırın taban çizgisinden diğer satırın taban çizgisine olan uzaklığına satır arası espası (leading) denir. Yazı karakteri boyutunun yüzde 120’sidir. 10 punto yazı karakteri 12 punto satır aralığı ile ayarlanır (Lupton, 2010). Satırlar arasında yetersiz boşluk olduğunda göz satırları karıştırır, daha yavaş okunur ve bu durum okuturluğu olumsuz etkilemektedir. Satır aralıklarında alt uzantılar ve üst uzantılar da hesaba katılmalıdır. Satır aralıkları az olduğunda uzantıların çarpışma riski oluşmaktadır.
Paragraflar Ayrımları
Paragrafları birbirinden ayırt edebilmek için farklı yöntemler kullanılmaktadır. Paragrafları birbirinden ayırt edebilmek için en çok kullanılan yöntemlerden bazıları şu şekildedir: paragraf başı girintisi, satır arası boşluğu ile paragraf ayrımı, asılı girinti ile paragraf ayrımı, paragraf işareti veya özel işaretler kullanılarak yapılan paragraf ayrımı.
Paragraf Başı Girintisi
Paragraf başı girintisinde geleneksel yaklaşım bir M boşluğuna eşdeğer bir girintidir. Girintiler ayrıca satır arası espası ile eşit olabilir. Kısa satırlar için küçük girintiler uygundur. Uzun satırlar daha büyük girintileri gerektirebilmektedir. Genelde uygulanan yöntem paragrafın başına karakterin M genişliği kadar boşluk bırakmaktır.
Satır Arası Boşluğu ile Paragraf Ayrımı
Öncelikli tercih edilen ayrımlardan biridir. Okuyucunun paragrafları en kolay ayırt edebildiği paragraf yapısıdır. Satır arası boşluğu, girintiden daha büyük bir duraklama sağlamaktadır. Küçük parçalar halinde okumaya yönelik metinler için daha uygundur.
Asılı Girinti ile Paragraf Ayrımı
Asılı girinti ile paragraf ayrımı; paragraf gövdesinin dışına çıkan ilk satırları ifade eder. Çıkıntı uzunlukları değişebilir. Yazı alanını azaltmasından dolayı çok tercih edilmemektedir.
Satır Arası Boşluğu Olmaksızın Ek Boşluk ile Paragraf Ayrımı
Aynı satır içerisinde ek boşluklar verilerek paragraflar birbirinden ayrılmaktadır. Paragraf ayrımının zor anlaşıldığı bir yöntem olduğundan çok tercih edilmemektedir.
Paragraf İşareti veya Özel İşaretler Kullanılarak Yapılan Paragraf Ayrımı
Paragraf işareti ¶ (Pilcrow) paragrafları ayırmakta kullanılan en eski yöntemdir fakat günümüzde çok tercih edilmemektedir. Daire, kare ve üçgen gibi grafik öğeler ya da semboller de paragrafları ayırmak için alternatif oluşturmaktadır. Gövde metnine entegre olarak tek bir paragraf gibi görünebilme riski taşımaktadır (Cullen, 2012).
Satır Uzunlukları
Uygun bir satır uzunluğu, okuyucunun rahatlamasına ve kelimelerin içeriğine konsantre olmasına izin veren iyi bir okuma ritmi elde etmek için gerekmektedir. Çok uzun satır uzunlukları, okuyucunun gözlerini bir sonraki satırın başına kaydırırken yerini kaybetmesine sebep olabilir. Kısa satır uzunlukları ise okuyucunun gözlerinin sürekli olarak ileri geri hareket etmesinden dolayı göz yorgunluğuna neden olabilecek ve kavramayı azaltabilecek hoş olmayan bir okuma deneyimi sağlayacaktır.
Hizalamalar
Hizalamalar metnin düşey ve yatay olarak düzenlenmesi ile ilgilidir. Hizalama seçenekleri ve bu seçeneklerin uygulanış şekli bir metnin okunmasını kolaylaştırabileceği gibi aynı zamanda zorlaştırabilir. Bir seçeneği diğerine tercih etmek için nedenler vardır ve bunların tümü okuturluk ve estetikle bağlantılıdır. Dört temel hizalama seçeneği vardır: sola hizalı, sağa hizalı, sağlı-sollu hizalı ve ortalı hizalıdır.
Hizalı veya Sağlı-Sollu Hizalı
Hizalı (Justified) metin, yazının sütunun hem sol hem de sağ tarafında yaslanmış olmasıdır. Metni sayfada temiz, bütün bir şekilde oluşturmaktadır. Metin alanına maksimum karakter sığdırarak verimli alan kullanımı sağlamasından dolayı kitaplar, gazeteler ve süreli yayınlarda tercih edilmektedir (Lupton, 2010). Ayrıca kelime boşluklarını tutarlı tutmak için tireleme (hypenation) kullanılmalıdır ancak aşırıya kaçılmamalıdır. Tireleme uzun sözcükleri böler ve metin satırlarının sıkı bir şekilde doldurulmasına yardımcı olur. Tirelemelerde aşağıdaki kurallara dikkat edilmelidir:
• Kelimeler doğru hecelere ayırılmalıdır. Kullandığınız dil (Türkçe, İngilizce vb.) mutlaka dil bölümünden seçilmelidir. Kelimeler uygunsa ortadan ikiye bölünmelidir. • Beş harften daha az harf içeren kelimeleri tirelemekten kaçınılmalıdır. • Satır uçlarında alt alta ikiden fazla tire gelmemelidir. • Özel adları ve isimleri tirelemekten kaçınılmalıdır. • Paragrafın ilk ve son satırları tire içermemelidir.
Sola Hizalı
Sola hizalı (Align Left) metin, bir sütunun sol tarafında her yeni satırın aynı noktadan başlayacak şekilde dikey hizalaması anlamına gelmektedir.
Kırıntılar: Kırıntılar (Rags) satır sonlarının oluşturduğu şekildir. Sağ kenar boyunca oluşan kırıntıların görünümü kontrol edilmelidir. Aşırı pürüzlü satır sonları kötü görünmektedir.
Sağa Hizalı
Sağa hizalı (Align Right) metin bir sütunun sağ tarafında her yeni satırın aynı noktadan başlayacak şekilde dikey hizalaması anlamına gelir. Okuyucunun gözünü her satırın başında yeni bir konum bulmaya zorlar.
Ortalı (Simetrik) Hizalı
Ortalı hizalı metin (Centered) satırların başı ve sonu eşit boşluklara sahiptir. Satır uzunluklarına müdahale etmek gerekebilir. Satır uzunluklarını farklı olması okuturluğu artırır, birbirine çok yakın satır uzunluklarıyla düzenlendiğinde okuturluk azalacaktır. Ortalı hizalı metinler diğer hizalamalar arasında en düşük okuturluk düzeyine sahiptir ve kısa metin paragrafları daha için uygundur.
Optik Hizalama
Metni dikey bir kenar boyunca kusursuz hizalayabilmemiz için optik hizalamaya ihtiyaç duyulmaktadır. Optik hizalama (Optical aligment), hafif girintili görünen belirli karakterlerin kenar boşluğuna itilmesine olanak tanımaktadır.
Renk, Kontrast ve Dişi Yazı
Yazı ve renk ilişkisi okuturluğu önemli ölçüde etkilemektedir. Renk kullanımında en önemli unsur yazı ve arka planı arasında yeterli bir kontrast elde etmektir. Bu uygulama gözün bilgiyi sindirmesinin ve beynimize geri iletmesinin en kolay yoludur. Yazı tipi ve arka planı arasındaki uygun kontrast için; ton (Hue), değer (Value) ve doygunluk (Saturation) olmak üzere üç temel renk özelliğini dikkate almanız gerekmektedir. Ton rengin derecesini, değer bir rengin açıklığını veya koyuluğunu, doygunluk ise bir rengin yoğunluğu ve görece parlaklığını ifade etmektedir (Carter, 2014). Yazı ne kadar küçük ve hassas olursa, yeterli okuturluğu sağlamak için o kadar fazla kontrast gerekir.
Dişi Yazı
Dişi (negatif) yazı koyu renk zeminde açık renk harflerin kullanılmasıdır. Uzun metinlerde dişi yazı kullanılması okuturluğu zorlaştırmaktadır.