GİT104U-GÖRSEL İLETİŞİM VE TASARIM TARİHİ
Ünite 5: Konstrüktivizm, Bauhaus ve Vkhutemas
Giriş
İletişim çağlar boyunca insanların yaşamlarını devam ettirmek, yeme- içme- barınma ihtiyaçlarını karşılamakla kalmayıp pek çok kişisel gereksinimlerini karşılayabilmek için en önemli faktörlerden biri olmuştur. Sanayi Devrimi sonrası ekonomik, siyasal ve toplumsal değişimler yaşanmıştır. Telgraf, demiryolu, gaz, su ve kanalizasyon sistemleri yaygınlaşmıştır. 28 Temmuz 1914’te başlayan ve 11 Kasım 1918’de sona eren 1. 1. Dünya Savaşı sonrası dünyada meydana gelen olaylar, insanların yaşadıkları savaş sonrası yoksulluk, ekonomik ve sağlık alanlarında çöküş ve ardından yeniden yapılanma çalışmaları sanat ve tasarım alanlarını da etkilemiştir Böylece görsel iletişim konusunda yeni üslup anlayışları ve teknik gelişmeler meydana gelmiştir. Aynı zamanda Rusya’da 1917 yılında meydana gelen Ekim Devrimi, Rusya kökenli sanat akımlarını oldukça derinden etkilemiştir. Bu tarih aralığında yer alan akımlarda yeni bir düzenin oluşturulması ve toplumu daha yüksek değerlere çıkarma fikri sanat akımlarının genel odak noktası olmaya başlamıştır.
Konstrüktivizm Akımı ve Özellikleri
Konstrüktivizm (inşacılık-yapısalcılık) 1915 yılında Rusya’da ortaya çıkan sanatsal ve mimari felsefedir. Bir fikri iletmek amacıyla nesnelerin, çizgilerin ve harflerin kullanımıyla piktografları andıran grafik tasarım ürünleri üretilmiştir. Türkçede “yapımcılık” olarak da bilinmektedir. Konstrüktivizm akımının kurucularından Rus ressam ve mimar Vladimir Tatlin, Kazimir Maleviç ile birlikte, avangard sanatın önemli iki figürden biriydi. Tatlin’in en bilindik eserlerinden biri olarak bilinen ve Tatlin’nin Kulesi olarak da anılan eser Neva Nehri üzerine yapılması planlanmıştır. Katların durağan değil hareketli, döner bir yapıda olması planlanmıştı. Plan dâhilinde “son derece gelişmiş bir radyo, telefon ve telgraf istasyonu” bulunmaktaydı. Bir vidadan yola çıkarak tasarladığı kule çağın bir simgesi olarak düşünülmüştür.
Konstrüktivizm akımının kurucularından bir diğeri Rus ressam ve grafik tasarımcı Alexander Rodchenko (Aleksandr Mihayloviç Rodçenko) fotoğraf ve fotomontaj tekniklerini kullanarak tasarımlar yapmıştır. Kendisi aynı zamanda ressamdı. Rusya’daki fotomontaj çalışmalarının, filmlerde uygulanmaya başlanan montaj çalışmalarıyla aynı zamanda başlaması, bu çalışmalarda film sanatının bazı anlatım biçimlerinden yararlanılmasına neden olmuştur.
Alexander Rodchenko aynı zamanda 1920-1930 tarihleri arasında Vkhutemas Okulunda görev almıştır. Afiş simetrik bir kompozisyon anlayışına sahiptir. Rus Avangard’ının önemli figürlerinden bir tanesi olan tasarımcı propaganda afişleri tasarlamıştır. Ali Artun Sanatın İktidarı, 1917 Devrimi, Avangard Sanat ve Müzecilik isimli kitabında Lissitzki’nin Proun serisi ile ilgili düşüncelerini alıntılamıştır, Lissitzki Proun’u “pentür ile mimarlık arasında bir durak” olarak tanımlamıştır. Rus İç Savaşı
sırasında yapılan eser geometrik biçimler ve sade bir tipografi ile güçlendirilmiştir.
Lazar Markovich Lissitzky sadece propaganda afişleri değil, aynı zamanda sayfa ve kitap düzenlemeleri de yapmıştır. Aynı dönemde Bauhaus’u sıklıkla ziyaret eden Lissizky konstrüktivizm akımını bu kurumda anlatmıştır.
Henry Berlewi isimli Polonyalı ressam, grafik tasarımcı 1920 yılında Varşova’da Lazar Markovich Lissitzky’nin bir konferansına katılan sanatçı bu konferanstan etkilenmiştir. Bu eserlerinde mekanik çoğaltmaya uygun basit geometrik biçimler ve yazı kullanmıştır. Mekânsal konstrüksiyonları, heykelleri, mimari eserlerinin de olmasına karşılık en çok sinema afişleri ile bilinir. Gabo’nun yazdığı manifestodaki beş temel ilkeye göre renk, resimsel bir öge olarak görülmemektedir. Hacim de resimsel ve plastik biçim olarak görülmemektedir. Varvara Fyodorovna Stepanova aynı zamanda Vkhutemas’ta (Yüksek Sanat ve Teknik Atölyeleri) eğitmenlik yapmıştır. Bunlar Tektonik, Faktura ve konstrüksiyondur.
Rus kadın sanatçı Lyubov Sergeyevna Popova Rus Avandgardı’nın önemli sanatçılarından biridir. Tekstil tasarımlarının yanı sıra resimleri de bulunmaktadır. Popova LEF isimli Sovyetler Birliği’ndeki avangart yazarlar, fotoğrafçılar, eleştirmenler ve tasarımcıların dahil olduğu bir dergi için elbise tasarımlarına yardımcı olmuştur. Sine- göz olarak da bilinen sinema kuramının kurucusudur (Kinoglaz Manifestosu). 1929 yılında “Kameralı Adam” filmi sinema tarihinin önemli yapıtlarından bir tanesidir. Bugün Konstrüktivizmin etkileri, grafik sanatı ve reklamcılıkta da mevcuttur. Bu hareketin toplumsal yarar ve insan bazlı amaçlarını göz önünde bulundurursak, günümüze bu şekilde sirayet etmiş olması kullanım amacı olarak manidardır. Fakat bu hareketin faydacı özelliği, günümüz sokak sanatçısı Shepard Fairey’in işlerinde propagandacı tarzı ile görülebilir. Konstrüktivizm akımının iki önemli sanatçısı Aleksander Mikhailovich Rodchenko ve Lyubov Sergeyevna Popova’nın eserlerinden oluşan bir sergi 2009 yılında İngiltere’de TATE’de “Konstrüktivizmi Tanımlamak” isimli bir sergide sergilenmiştir.
Bauhaus Okulu ve Özellikleri
1919 yılında Almanya Weimar’da Walter Gropious tarafından kurulmuştur. Mimar Henri van de Velde 1914 yılına kadar “Weimar Arts and Crafts” isimli uygulamalı sanatlar eğitimi veren okul ile güzel sanatlar okulunun yöneticiliğini yapmıştır. 1919’da açılan Bauhaus Okulunun manifestosu gazetelerde yayınlanmış, sanat ve tasarım alanındaki bakış açısı ve eğitim anlayışı gazeteler aracılığı ile duyurulmuştur. Gropius, güzel sanatlar ve tasarım sanatlarının ortak köklerini görerek, bu okulda, sanatçı, mimar, zanaatkâr ve endüstri arasındaki bağları yeniden kurmayı ve böylece sanatla endüstriyi birleştirmeyi amaçlamaktaydı. Okulun ilkeleri bu bağlamda belirlenmiş ve buna uygun atölyeler açılmıştır. Yine önemli ilkelerden biri de biçim işlevi izler şeklindedir. Bu tasarımda kullanılacak birimlerin estetik kaygılardan öte işlevselliğinin ön plana
alınması demektir. Şu sözcük gerçekten manidardır: “Eğer bir şey amacına uygun tasarlanırsa, güzellik kendinden gelir”.
Bauhaus sadece mimarlık ya da tasarım alanında değil, aynı zamanda resim ve heykel sanatında da önemli eserlerin üretim yeri olmuştur. Genel olarak bakıldığında kadınların eğitim kurumlarına çok rahatlıkla alınmadığı, reddedildiği bir dönemde bu özelliği ile de tarihe geçmiştir. Evet, dünyanın en ünlü çağdaş sanat okulu kadınları kabul ediyordu. Bu makalede Bauhaus Tasarım Okulunda her ne kadar kadınların okuma şansı olsa da okula gelen kadınların dokuma atölyesine yönlendirildiklerinden bahsedilmektedir. Bauhuas okulunda Grafik Tasarım eğitimi alan ve bu alanda eserler üreten sadece iki kadın sanatçı olmuştur ve onlar Irmgard Sörensen-Popitz ve Ivana Tomljenović-Meller’dir.
Bauhaus Tasarım Okulu Kuruluş yeri Weimar, ardından taşındığı Dessau ve en son Berlin’de olmak üzere üç farklı yerde eğitim vermeye devam etmiştir. Tevfik Balcıoğlu “İçimizdeki Bauhaus: İzmir Ekonomi Üniversitesi Güzel Sanatlar ve Tasarım Fakültesi Eğitim Programları” adlı yazısında Bauhaus Okulunu 4 dönem olarak ayırmıştır:
1. Kuruluş yılları, 1919-1923 (Walter Gropius dönemi, Weimar), 2. Gelişim Yılları, 1923-1928 (Walter Gropius dönemi, Weimar ve Dessau), 3. Sosyalist yıllar, 1928-1930, (Hannes Meyer dönemi, Dessau), 4. Apolitik Yıllar, 1930-1933 (Mies van der Rohe dönemi, Dessau- Berlin)
Weimar Dönemi
Weimar şehri Bauhaus okulunun ilk kurulduğu yerdir. İlk dönemler mimarlık çerçevesinde çalışmalar yapılır ve hareket atölye içinde zanaata odaklı kalır. Grafik tasarımla ilgilenilmez, ama yıllar geçtikçe kazandığı önem daha yeni yeni doğmakta olan bu alanda Almanya’ya özgü bir dehanın ortaya çıkmasını sağlar”. Başlangıç kursunda malzeme ve alet bilgisi, doğa çalışması, madde bilgisi, renk bilgisi- mekân bilgisi, kompozisyon bilgisi, yapı ve temsilcilik bilgisi anlatılmıştır. Renk estetiğine üç yoldan ulaşılabileceğini belirtir. Eğitmenliğini yaptığı yıllarda Bauhaus’a ders vermeleri için ses, renk ve armoni üzerine çalışmalar yapan Gertrud Grunow’u, ünlü ressam Paul Klee ve ressam ve baskı sanatçısı Georg Muche’yi davet etmiştir. Bu sanatçılar da Bauhaus eğitimine katkı sağlamışlardır.
Bauhaus’un kadın sanatçı ve tasarımcılarından bir tanesi Anni Albers (1899-1994)’ dır. Bu da kendisinin farklı disiplinlerdeki başarısını göstermektedir. Barbaros Gürsel “Bauhaus’un Fotoğraf Sanatına Etkisi” isimli yazısında Laszlo Moholy-Nagy’nın fotografik görüşlerini şu şekilde sıralamıştır:
1- Soyut Görme, 2- Tam Görme, 3- Çabuk Görme, 4- Yavaş Görme,
5- Artırılmış Görme (makro fotoğrafçılık ya da kızılötesi fotoğraflar), 6- Delici Görme (röntgen filmi gibi), 7- Farklı Şeyleri Aynı Anda Görme ve 8- Bozulmuş Görme.
1923 yılında açılan ilk Bauhaus sergisinin afişi ile tanınan Joost Schmidt de Bauhaus’ta Laszlo Moholy-Nagy öğrencisi olmuştur. Bu renk tercihi Konstrüktivist dönemin görsel tasarımlarında sıklıkla kullanıldığı ve konstrüktivizm akımının etkileri bu posterde görülebilmektedir.
Desseu Dönemi
1925-32 yılları arasındaki döneme verilen addır. Thuringen yönetimiyle yaşanan sıkıntıların, yeni gelen yönetim ile daha da artmasından dolayı okul çalışanları 1924 yılında istifa etmişlerdir. Sonrasında Walter Gropius’un Bauhaus manifestosundan etkilenmiştir ve Herbert Bayer Bauhaus’da dört sene eğitim almıştır. Dönemin önemli gelişmelerinden bir tanesi açık hava reklamları ve stant tasarımlarıdır. Bayer, tasarladığı yazı tipine basit, net, anlaşılır olmasına dikkat etmiş, aynı zamanda büyük harf küçük harf kullanımını yanlış bulmuş ve büyük harf kullanımından vazgeçmiştir (majiskül-miniskül). 1925-30 yıllarında Bauhaus Standard Möbel gibi mobilya üreten özel firmalarla anlaşmalar imzalayarak çok sayıda önemli tasarım projeleri yürütmüştür. Bauhaus ilkelerinin işlevselliği ön planda tutması estetiğin sonraki plana atılması tipografide de sadeliği, okunurluğu ve asıl amacı olan iletişim kabiliyetini artırılmasında gelişmeler meydana gelmiştir.
Jan Tschichold ve Yeni Tipografi
Alman sanatçı Jan Tschichold (1902-1974) yeni tipografi akımının önde gelen tasarımcılarından biridir. Yüzyıl grafik tasarımın gelişmesine katkıda bulunmuştur. Bu yeni yaklaşımda sadelik ve işlevsellik önemlidir. Emre Becer’in “İletişim ve Grafik Tasarım” isimli kitabında bahsettiği üzere konstrüktivizm ve Bauhaus ilkelerinden etkilenen Jan Tschichold tipografide asimetrik düzenlemeler konusunda öncü çalışmalar yapmıştır. Yeni tipografi anlayışında tasarımlar yapan bir başka kişi de İsviçreli Adrian Frutiger’dir.
Bauhaus’un Son Yılları
Hannes Meyer’in ayrılmasından sonra okul mimar Ludwig Mies van der Rohe (1886-1969) önderliğinde eğitimine devam etmiştir. Taşınma sonrasında devam eden baskılara dayanamayan Bauhaus Okulu 1933 yılında kapatılmıştır. Bauhaus güzel sanatlarla uygulamalı sanatlar arasındaki sınırları ortadan kaldırarak, sanatı, tasarım yoluyla, yaşamla yakın bir ilişki içine sokmayı planlamıştır.
Türkiye’de Bauhaus Okulunun eğitim anlayışının ülkemizdeki Güzel Sanatlar Fakültelerindeki eğitim anlayışına olan etkilerine genel olarak bakıldığında bazı benzerlikler olduğu gözlemlenebilir. Örneğin 1957 yılında mimar ve mühendis olan Adolf Schneck tarafından kurulan Devlet Tatbiki Güzel Sanatlar Okulu, Bauhaus
prensiplerini esas alan bir okul olarak eğitimine başlamıştır. 2020 yılında yayınlanan Yöntem Olarak Avangard: 1982 yılında Devlet Tatbiki Güzel Sanatlar Yüksek Okulu Vkhutemas ve Mekânın Pedagojisi isimli kitabın yazarı Güzel Sanatlar Fakültesi adı ile Marmara Üniversitesine Anna Bokov kitabında Vktutemas’ın eğitim sistemini ve bağlanmıştır. tarihini detaylı bir şekilde incelemiştir. Her iki okulda yenilikçi düşünce yapısına ve disiplinler arası üretim Bauhaus ’ta eğitim veren sanatçılar ve tasarımcıların mantığına sahiptir. Her iki okulda kendinden önce eğitim geliştirdikleri eğitim metotları hâlen daha sanat ve tasarım veren resmi okulların dönüştürülmesi ile açılmıştır. eğitiminde kullanılmaktadır. Orada bazı üniversiteler ve teknoloji enstitüleri bu sistemle harekete geçerek mevcut deneyimlerle yeni bir öğretim-eğitim metodu ortaya koydular.
Günümüzde Bauhaus müzeleri dönemin önemli tasarı ve eserlerini sergilemektedir. Weimar şehrinde Bauhaus Müzesi bulunmaktadır.
Bir başka Müze ise Bauhaus’un son durağı olan Berlin’de Bauhaus Archiv Museum für Gestaltung isimli Bauhaus Arşivi ve Müzesi bulunmaktadır.
Vkhutemas Okulu ve Özellikleri
Rusya’da 1917 yılında iki devrim yaşanmıştır. Bu devrimlerin sonucu olarak Çarlık yıkılmıştır ve yerine Sovyetler Birliği kurulmuştur. Svomas Ekim Devriminden sonra Rusya’da kurulan bir dizi sanat okuluna verilen genel isimdir.
Avangard dönemin önemli mimarlık ve sanat okulu olan “Vkhutemas” Devlet Yüksek Sanat ve Teknik Atölyeleri 1920 yılında Atölyeler Vladimir Lenin’in bir kararnamesi ile kurulmuştur. Büyük ölçüde Özgür Sanat Stüdyoları’nın eseridir.
Okulun eğitimi “Temel Ders” ile başlamaktadır. Bu temel derste rengin maksimum etkisi, renk yoluyla şekil, boşlukta renk, düzlemde renk, yapı, form ve renk eşzamanlılığı, boşlukta hacim, koruma dersleri verilmekteydi. Vkhutemas başlangıç dersi kapsamında Rus Avangart’ının sanatçı ve tasarımcıları; Lyubov Popova, Alexander Osmerkin, Aleksandra Ekster, Ivan Kliun, Alexander Rodchenko, Aleksandr Drevin, Nadezhda Udaltsova, Amshey Nurenberg, Wladimir Baranoff-Rossine ders vermiştir.
Bu tutum atölyelerdeki çeşitlikle de kendini belli etmektedir. Eğitim kadrosundaki sanatçı ve tasarımcılar da farklı atölyelerde ders vermiştir. Örneğin Alexander Rodchenko hem resim hem de metal işleme dersine eğitmenlik yapmıştır. Konstrüktivizm akımında da bahsi geçen El Lissitky 1925-1930 yılları arasında Vkhutemas’da eğitmenlik yapmış, mimarlık, iç mekân tasarımı ve metal işleri gibi alanlarda dersler vermiştir. Avangard mimarlık hareketinin önemli isimlerinden Valdimir Krisnki ve Nikolay Ladovski Moskova Sanatsal Kültür Enstitüsü (InKhuK) ve bu enstitüden çıkacak olan Devlet Yüksek Sanat ve Teknik Atölyeleri’nde (Vkhutemas) ders vermişlerdir. Sadece masalar, sandalyeler değil aynı zamanda sanayi de kullanılabilecek kıyafetler de bu bölümde hazırlanmıştır. Kendisi devletin düzenlediği ve okuma- yazmayı teşvik etmek kampanyası için düzenlenen kitap okuma gecesine bir afiş tasarlamıştır.