FOT203U-SAYISAL FOTOĞRAF BASKI TEKNİKLERİ
Ünite 7: Matbaa Basım Teknolojileri
Giriş
500’lü yıllarda Çin’de başlayan matbaacılık, 1450’de Johannes Gutenberg’in metal harfleri bulması ve onu izleyen farklı süreçlerle günümüzdeki durumuna gelmiştir. Matbaacılık ve baskı teknolojileri tarihine bakıldığında, değişik baskı gereksinimlerine yönelik olarak geliştirilmiş olan ve her biri farklı özellikleri ile öne çıkan birçok farklı baskı sistemi ile karşılaşılmaktadır. Basım sektöründe kullanılan altı temel baskı sistemi bulunmaktadır. Bu sistemler; tipo, ofset, flekso, tifdruk (gravür), serigrafi baskı ve dijital baskı sistemleridir. Burada sözünü ettiğimiz baskı sistemlerini, baskı süreç ve yöntemlerini dikkate alarak belirli bir sınıflandırmaya tabi tutmak mümkündür. Tipo ve flekso baskıyı yüksek baskı türleri olarak; tifdruk ya da diğer adıyla gravür baskıyı, çukur baskı, serigrafi ve ofset baskı sistemini ise düz baskı olarak sınıflandırabiliriz.
Yüksek Baskı
“Yüksek baskı” adı verilen baskı tekniği, oyma ya da kazıma gibi fiziksel müdahalelere açık bir malzemeyi kalıp olarak kullanma süreciyle gelişen bir tekniktir. Bu yöntemde basılması istenen yazı ya da şekil yükseklik oluşturacak şekilde kazıma yapılarak kalıp üzerinde şekil elde edilir. Ağaç baskı, “linolyum” olarak adlandırılan muşamba kalıp uygulaması en basit hâliyle, yüksek baskı türüne örnek olarak verilebilir. Baskı için üretilen kalıp üzerine rulo ya da benzeri bir malzeme ile sürülen boya ya da mürekkep, baskı sırasında kâğıt ya da başka bir baskı altı malzemesi üzerine aktarılarak baskı işlemi gerçekleştirilir. Yüksek baskı tekniğinin seri üretim için kullanılan yöntemleri ise tipo baskı ile flekso baskı sistemleridir.
Tipo Baskı Sistemi
Direkt baskı olarak ifade edilir. Tipo baskı sisteminde görüntünün düz olması için baskı kalıbında görün terstir. Diğer adı yüksek baskıdır. Kalıp hazırlamak için tek tek yapılmış metal harfler (hurufatlar); elle veya makine yardımıyla yan yana dizilir, resim, çizim ya da fotoğraf ve benzeri işlerin kalıpları ise metal levhalar üzerine, elle veya fotokimyasal yöntemlerle oyulmak suretiyle hazırlanır. Hazırlanan bu metal levhalara “klişe” adı verilir. Monotype, Linotype, Intertype dizgi makineleri kullanılarak mekanik yollarla dizgi yapılabilir; fotokimyasal yöntemle de filmden klişe elde edilerek tipo baskı kalıbı hazırlanabilir. Böylelikle tipo baskıda tramlı işlerin baskısı da yapılabilir. Tipo baskı mürekkepleri yağ bazlı mürekkeplerdir; genel olarak “Pigment + Vernik + Yağ + Katkı Maddeleri” bileşiminden oluşur. Heidelberg kazanlı tipo baskı makinesi Tipo baskı sisteminin kullanıldığı matbaa ve basımevlerinde genellikle kartvizit, broşür, fatura gibi basit basım uygulamaları yapılır; yanı sıra numaratör, kutu kesimi gibi baskı yan işlemleri uygulanabilir. Varak olarak da tanımlanan yaldız baskısı (ısı ile), pilyaj ve perforaj gibi işlemler de yüksek baskı makinelerinin kullanıldığı ortamlarda yapılan işler
arasında sayılabilir. Bütün bu işlemler kâğıt, karton, mukavva, özel kâğıtlar ve uygun plastik malzemeler üzerine gerçekleştirilebilir. Yüksek baskı, bir başka perspektiften bakıldığında; en eski ve günümüzde çok kullanılmayan bir baskı yöntemidir. Bununla beraber günümüzde varak yaldız baskısı ile özellikle sanatsal baskılar ve özel üretimler için hâlâ kullanılmaktadır
Flekso Baskı Sistemi
Flekso baskı, ilk zamanlarından bu yana özellikle ambalaj baskısı yapılan üretim süreçlerinde tercih edilen bir yüksek baskı uygulamasıdır; bunun ana nedenlerinden biri, mürekkebin hızlı kuruması ve esnek yapıda baskı kalıbına sahip olmasıdır. Baskı teknolojisinin iyiden iyiye dönüştüğü son yıllarda, bilgisayar kullanımı ile hazırlanıp işlenen baskı görüntüsü, kalıp üzerine aktarılmaya başlanmıştır. Bu aktarım, fotokimyasal veya dijital işlemlerle uygulanarak son derece hassas ve yüksek kalitede esnek flekso kalıp malzemeleri üzerine yapılmaktadır. Klişe olarak da adlandırılan baskı kalıpları ham hâldeyken polyester malzeme üzerine sabitlenmiş monomer bir yapıya sahiptirler. Flekso baskı sisteminde kâğıt, karton, oluklu mukavva, PE, PP, PET ve PVC gibi plastik ve metalize film malzemeler, baskı altı malzemesi olarak kullanılmaktadır. Bu sistemde mürekkep direkt olarak aniloks merdanelerine transfer olduğundan fazla olan mürekkebin sıyrılması gerekir. Bu amaçla doctor blade sistemi kullanılır.
Genellikle ambalaj sektörüne hizmet eden bu sistemi kullanımda olan diğer yüksek baskı sistemlerinden ayıran en önemli özellikler; mürekkeplerinin düşük viskoziteli olması; aniloks merdane adı verilen, küçük hücrelere sahip mürekkebi aktarmayı sağlayan merdaneleri; kalıplarının esnek olması; ambalaj sektöründe yaygın olarak kullanılması; ekonomik ve kolay uygulanabilir olması olarak sıralanabilir. Ayrıca; değişik yüzey yapılarına uyumu ile kaliteli ve hızlı baskı olanağı, flekso baskının pazar payını daha da arttırmıştır. Flekso baskı mürekkebinin farklı malzemelerle uyumu, hızlı kuruma özelliğine sahip olması, birçok malzeme üzerine aynı kalitede baskı yapılabilmesine olanak sağlamaktadır. Flekso baskı, ambalaj sektörü dışında, duvar kâğıdı, gazete, etiket ve polietilen plastik torba ve çantalar üzerine yapılan baskılarda da kullanılmaktadır. Son zamanlarda flekso kalıplarındaki teknolojik gelişmeler ile gıda ambalaj baskısı da yapılabilmektedir. Etiketleme ve ambalajlama makinelerinin çalışma prensibi nedeniyle bobin flekso baskı makineleri en yaygın kullanıma sahip sistemlerdir. Flekso baskı, esnek ambalaj baskısının yanı sıra etiket baskıları içinde kullanılmaktadır. Baskı hızları dar ebat makinelerde ortalama 150 m/d iken büyük ebat makinelerde 400/d’dır. Son yıllarda 16 renk ünite ile üretilen baskı makineleri de sektörün kullanımına sunulmuştur. Etiket baskıda kullanılan makineler genel olarak UV bazlı mürekkep kullanarak baskı işlemini gerçekleştirirler. Ambalaj baskısında ise OPP, PET, PVC gibi film türü malzemelere solvent mürekkepler ile baskı uygulaması yapılmaktadır. Süt ve meyve suları gibi
ürünlerin ambalajlarının baskısında ise hijyen kuralları ve sağlık sınırlamaları gereğince su bazlı mürekkepler kullanılmaktadır.
Çukur Baskı
Bu yöntemde, basılması istenen yazı ya da şekil yüksek baskının tam tersi olarak üretilir; kalıp, çukur oluşturacak biçimde elde edilir. Boya ya da mürekkep de bu çukur içinde bulunur ve baskı sırasında baskı altı malzemesine aktarımı sağlanır. Çok önemli bir ambalaj üretim ve baskı yöntemidir. Özellikle sanatsal uygulamalarda yer bulan ve gravür baskı ile öne çıkan tekniğin matbaa sektöründe uygulama alanı, tifdruk baskı tekniğidir. Tifdruk, mürekkebin baskı altı malzemeye aktarım biçimi dikkate alındığında direkt baskı türlerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır.
Tifdruk Baskı Sistemi
Tifdruk Baskı Sistemi; baskı altı malzemesine görüntüyü aktarmayı sağlayan yüzeyi (bir başka deyişle baskı yapan yüzeyi), görüntü vermeyen yani baskı yapmayan yüzeyinden daha alt seviyede olduğu için “çukur baskı” olarak adlandırılmaktadır. Uluslararası matbaacılık literatüründe gravür adı altında tanımlanmaktadır. Tifdruk Baskı Sistemi; baskı altı malzemesi görüntüyü direkt olarak baskı kalıbından aldığı için aynı zamanda bir “Direkt Baskı” uygulamasıdır. Bu baskı sisteminde uzun bir merdane dizisine gereksinim yoktur. Bundan dolayı su ve solvent buharlaşmasıyla, hızlı kuruyan viskozitesi düşük mürekkepler tercih edilmektedir. Tifdruk silindirinde (kalıp silindirinde) görüntü terstir. Bilgisayardan direkt olarak bilgileri alan gravür makineleri, kullandıkları elmas uçlu kalemler aracılığıyla kalıp silindirinin yüzeyindeki bakırı kazıyarak basılacak görüntüyü işlerler. Tifdruk baskı kalıplarının en önemli özelliği 1-3 milyon adet üzerinde kaliteli baskı yapabilmesidir. Kalıp silindirlerinin baskıya hazır hâle getirilmesi 8-12 saat sürmektedir. Baskı makineleri yaklaşık olarak dakikada 400 metre baskı yapabilmektedir. Tifdruk baskı eskiden beri yüksek baskı sayılı magazin dergileri, sigara ambalajları, margarin ambalajları, pul ve benzeri işler için tercih edilmiştir. Günümüzde ise en yaygın kullanımı esnek ambalaj baskısıdır. Farklı tür malzemelere baskı yapabilmesinin yanı sıra yüksek baskı tirajı bu baskı sisteminin seçiminde önemli rol oynamaktadır. Baskı sistemleri içinde en yüksek baskı kalitesi ve renk şiddeti tifdruk baskı sistemi ile yapılmaktadır. Bu sistemin dezavantajı düşük tirajlı işlerde kalıp hazırlama maliyetinin yüksek olmasıdır.
Düz Baskı Sistemi
Yüksek ya da çukur baskı sistemi dışında kalan, görüntünün aktarımında bir tür transfer yöntemini uygulayan teknikler düz baskı olarak tanımlanmaktadır. Düz baskı tekniklerinden en çok uygulanan yöntemler ise serigrafi ve ofset baskı sistemleridir. Serigrafi tekniğinde, bir kalıp üzerinde kimyasal süreç ile fotoğrafik bir görüntü elde edilir. Bu kalıptan boya geçirerek yapılan serigrafi
baskısı, daha çok küçük baskı atölyelerinde düşük tirajlı baskı işlemleri ile grafik ve sanatsal çalışmalarda kullanılmaktadır. Serigrafi uygulamasının yüksek tirajlı ve sektörel düzeyde kullanıldığı alanların başında ise seramik üretimi gelmektedir. Ofset baskı ise kayda değer olarak tanım yapamayacağımız bir görüntü yüksekliği oluşturulan kalıptaki görüntünün bir kauçuk silindire, oradan da baskı altı malzemeye transfer edildiği bir baskı sistemidir. Genellikle de tirajlı ve yüksek kaliteli baskı gereksinimi olan işlerde kullanılmaktadır. Ofset baskının sanatsal amaçlı baskı uygulamalarındaki karşılığı ise litografi (taş baskı) yöntemidir. Bu nedenle ofset baskı “litografik baskı” olarak da tanımlanabilmektedir.
Serigrafi Baskı Sistemi
Serigrafi baskı sistemi genel anlamda; bir çerçeveye gerilmiş dokumanın (genellikle ipek malzeme) üzerine dökülmüş serigrafi mürekkebinin, emici veya emici olmayan yüzeyler üzerine uygun bir “rakle” lastiğinin basıncı altında transfer edilmesidir. Diğer baskı sistemlerinden farklı olan bu baskı sisteminin bir diğer adı da “elek baskı” yöntemidir. “Direkt baskı” çeşididir. Serigrafi baskı tekniğinin en önemli tercih nedeni; tipo, ofset, tifdruk ve flekso baskı teknikleriyle yapılamayan tahta, cam, metal, porselen, taş ve kumaş gibi baskı malzemelerine baskı yapabilme özelliğidir. Serigrafi baskının diğer baskı yöntemlerine göre en büyük dezavantajı ise düşük baskı süratidir. Bir başka dezavantajı ise standardizasyondur. Serigrafi baskı sistemini diğer baskı sistemlerinden ayıran ve tercih edilmesindeki en önemli sebep ise şekil ve boyut söz konusu olmaksızın istenilen her türlü malzeme üzerine baskı yapılabilmesidir. Serigrafi baskı sistemi, grafik sanatlarda yaygın olarak kullanım alanı olan bir baskı sistemidir. Aynı zamanda, çok az sayıdaki baskılarda, yüksek mürekkep film kalınlığında, orjinale yakın çok renkli baskı yapabilmesi de sağladığı avantajlardandır. Serigrafi baskıda su bazlı, solvent bazlı ve UV mürekkepler kullanılır. Serigrafi baskı tekstil alanı ile endüstriyel reklamcılık alanında yaygın olarak kullanılmaktadır. Bununla beraber dijital baskının gelişimi, ofset baskıyı olduğu gibi serigrafi baskı sistemini de tehdit etmektedir.
Ofset Baskı Sistemi
Ofset baskı sisteminin asıl adı “Litografik ofset” baskıdır. Baskıda kullandığı temel yöntem ise su ile yağın karışmaması prensibine dayanır. Basılmaması istenen yüzeyler hazne suyu adı verilen solüsyonla nemlendirilir. Basılacak bölgeler ise yağ bazlı mürekkebi alır, basmayan nemlenmiş bölgeler yağı kabul etmediğinden, kalıp üzerinde istenilen görüntü elde edilmiş olur. “Ofset” olarak adlandırılmasının nedeni de endirekt baskı sistemi olmasıdır. Yani kalıp, baskı altı malzemesi ile temas etmez. Baskı kalıbında görüntülü olan yerler ile görüntü olmayan yerler arasında yükseklik farkı olmamasından dolayı “Düz Baskı Sistemi” olarak da adlandırılır. Ofset baskı kalıbı üzerinde farklı yöntemlerle oluşturulan gren
çukurcukları bulunur. Bu çukurcukların görevi; pozlandırılmamış bir kalıpta, komple kalıp yüzeyine uygulanan emülsiyonun kendi üzerinde tutunmasını sağlamaktır. Ofset baskı sisteminde bir işin (görüntü) basılabilmesi için; fabrikasyon olarak emülsiyonla ışığa karşı hassas duruma getirilmiş ofset baskı kalıbının üzerine, CTP (Computer to Plate) adı verilen cihazlarla pozlama yapılarak görüntü oluşturulur. Makinede 3 kazan (silindir) bulunur. Bunlar; kalıp kazanı, blanket kazanı ve baskı kazanıdır. Günümüzde ofset baskı sistemi ile kâğıt, karton, özel kâğıtlar, mukavva, oluklu mukavva, uygun plastik malzemeler ve metal malzemeler üzerine baskılar gerçekleştirilebilmektedir. Üzerine baskı yapılacak malzemenin fiziksel ve kimyasal özellikleri çok iyi belirlenmeli ve kullanılacak ham madde ile donanım ona göre tespit edilip kullanılmalıdır. Ofset baskı sistemi, yaygın olarak kitap, gazete, dergi gibi yayıncılık sektöründe katalog, broşür gibi reklam ürünleri basılmaktadır. Dergi, gazete, süpermarket broşürleri gibi yüksek tirajdaki ürünler, rotatif (web ofset) yani bobin baskı altı malzemelerine baskı yapan makinelerde üretilmektedir. Poster, broşür, kitap, yüksek tirajda olmayan dergi gibi birçok ürün ise tabaka ofset sistemi ile basılmaktadır. Dünyadaki en yaygın baskı üretim sistemi olmalarına karşın özellikle küçük boyutlu baskı işlerinde, dijital baskı karşısında gerilemektedirler.
Fotoğrafçılık Türleri ve Baskı Yöntemleri
Sanatsal Fotoğrafçılığı
Sanatsal amaçla yapılan fotoğrafçılık da görsellerin izleyici ya da hedef kitle olarak tanımlayabileceğimiz kişi ve topluluklarla buluşma mecraları çeşitlilik gösterir.
Sergi ve sunumlarda önceleri özellikle kimyasal süreç ile gerçekleştirilen baskı uygulamaları ön plana çıkmakta idi; yani fotoğraf kartlarına baskı yapılarak sunumlar hazırlanırdı. Bugün ise teknolojik değişim ve dönüşümlerin etkisiyle kimyasal işlem büyük oranda yerini dijital baskıya bırakmıştır. Fotoğrafın ve sanatçının tercihine bağlı olarak A4 gibi küçük boyutlardan, örneğin 1.5×2 m gibi çok büyük boyutlara kadar uzanan bir yelpaze içinde fotoğraf baskısı yapılabilmektedir. Baskı boyutu 35×50 cm’yi geçmeyen boyutlarda çıktı isteniyorsa ve özellikle de maliyet düşünülüyorsa kuru tonerli elektrofotografik sistemler ön plana çıkmaktadır. Eğer boyut 50×70 cm tercih edilir ve maliyet düşük olsun istenirse sıvı tonerli elektrofotografik sistemler uygun tercih olarak öne çıkmaktadır. 50×70 cm’den daha büyük boyutların tercih edilmesi durumunda ise büyük boyutlu inkjet baskı cihazları kullanılmaktadır.
Amatör Fotoğrafçılık
Hobi amaçlı ve kişisel kullanım olarak nitelendirebileceğimiz fotoğraf üretim alanıdır. Genelde akıllı telefonlar ile çekilen ve dijital ortamlarda saklanan fotoğraflardan oluşmaktadır. Anı, hediye, özel gün kutlamaları gibi durumlarda çerçeveleme amacıyla ya da “fotobook” adı verilen fotoğraf albümleri için baskı
alınması tercih edilebilmektedir. Bu amaçla da dijital baskı sistemleri kullanılmaktadır. Tek kopya basımlarda genellikle inkjet baskı makineleri kullanılmakla beraber, albümler için elektrofotografik baskı makineleri tercih edilmektedir.
Haber ve Belgesel Fotoğrafçılığı
Haber fotoğrafçılığı dendiği zaman akla ilk gelen basılı mecralar gazete ve dergiler olmaktadır. Yüksek sayıdaki baskı adetlerine sahip olan bu yayıncılık ürünleri yüksek hızlı ve büyük boyutlu makinelere sahip olan web ofset baskı sistemi ile basılmaktadır. Başta Amerika olmak üzere bazı Avrupa ülkelerinde, gazete baskısı için aslında eskiden yaygın olarak kullanılmakta olan gravür ve flekso baskı sistemleri, düşük oranda da olsa hâlâ kullanılmaktadır.
Belgesel fotoğrafçılık, haber fotoğrafçılığı ile benzer mecralarda yayımlanan çalışmalar olsa da bu alan için özel albümler ve derleme kitapları da yayımlanmaktadır. Belgesel amaçlı üretilen yayınlarda da yüksek kalite düzeyi arandığı için elektrofotografik dijital baskı ve tabaka ofset baskı sistemleri kullanılmaktadır.
Reklam Fotoğrafçılığı
Reklam fotoğrafçılığı muhtemelen en geniş yelpazeye sahip fotoğraf kullanım alanlarından biridir. Alt dalları incelendiğinde, moda fotoğrafçılığını, özellikle market katalogları için ihtiyaç duyulan ürün fotoğrafçılığını, ambalaj ve etiketlerde kullanılan görsel fotoğrafçılığını, hatta stok fotoğrafçılığı, yemek fotoğrafçılığı ve benzer birçok alanı kapsayabilir.
Moda fotoğrafçılığı çekimlerinde genel olarak kalabalık ekiplerle çok özenli ve detaylı çalışmalar yapılır. Firmalar çalışmalarını gazete, dergi gibi yayıncılık mecralarının yanı sıra özel kataloglar ile de yayımlamaktadırlar. Gazete ve dergi yayıncılığında kullanılan görseller web ofset sistemi ile basılmaktadır. Katalog baskılarında ise yüksek gramajlı kuşe kâğıt gibi çok daha kaliteli baskı altı malzemelerine, tabaka ofset baskı sistemi ile basılmaktadır. Eğer ülke genelinde birçok yerdeki panolarda sergilenecekse, hızları sebebi ile ofset sistemi tercih edilmektedir. İstenen baskı sayısı daha düşük ise geniş format inkjet baskı makineleri tercihi öne çıkmaktadır.
Süpermarketlerin dönemsel ürün kataloglarının üretimi ise oldukça önemli bir üretim alanıdır. Kimi zaman aylık, kimi zaman haftalık olarak yayımlanan bu ürünler için ciddi bir emek ve zaman harcanmaktadır. Türkiye’de de şubeleri bulunan uluslararası bir mobilya markasının 2010’lu yıllarda, her yıl yayımladığı katalog tirajı dünya çapında toplam 285 milyon kopyayı bulmuştur. Süpermarketler, aylık ya da haftalık bültenlerinin dağıtımını mağazalar, kurye ile elden dağıtım uygulamaları ve gazeteler aracılığı ile (insert uygulaması) yapabilmektedir.
Ambalaj ve etiketler ürünü gösteren, diğerlerinden ayrıştıran önemli görsel malzemelerdir; onlar olmaksızın bir ürünün saygınlığı, satışı, reklam ve tanıtımı düşünülemez. Araştırmalar, bir markete girdiğinde, tüketicinin raflara bakarken ürünü satın alma kararını iki saniye içinde verdiğini ortaya koymaktadır. İşte bu kısa sürede bir ürünün, tüketicinin ilgisini diğer ürünlerden daha fazla çekebilmesi oldukça önemlidir.
Ambalaj dendiğinde temel olarak iki çeşit ambalaj karşımıza çıkmaktadır. Birincisi karton ambalajlar, ikincisi ise esnek ambalaj denilen sentetik film malzemelerin olduğu ambalajlardır. Karton ambalajlar tabaka ofset baskı sistemi ile basılmaktadırlar. Makarna, cips, kuruyemiş, ıslak mendil gibi birçok gıda ve sıhhi malzeme paketleri sentetik film ve folyo baskı altı malzemeleri ile ambalajlanmaktadır. Bunların baskısı ise flekso ve tifdruk baskı sistemleri ile yapılmaktadır.