FOT203U-SAYISAL FOTOĞRAF BASKI TEKNİKLERİ
Ünite 5: Baskı Süreci ve Aygıtları I
Işığa Duyarlı Yüzeyde Geleneksel Baskı
Fotoğraf baskı ortamları, basit ya da karmaşık biçimde kurgulanabilir; en basit donanımla bile ev ortamında siyah-beyaz baskı yapılabilecek bir karanlık oda kurulabilir.
Karanlık Oda Donanımları
Karanlık oda, çekilen fotoğrafların banyo edilmesi ve karta basılması için düzenlenmiş bir alandır. Karanlık oda iki ana bölümden oluşur; bölümlerden biri baskıların yapıldığı kuru alan diğeri ise banyo işlemlerinin gerçekleştirildiği ıslak alandır. Karanlık odada farklı ışık donanımlarına ihtiyaç duyulur; ilki karanlık odada genel aydınlatmayı sağlayacak beyaz ışık, diğeri ise fotoğraf baskısı yapılırken kontrollü görüş sağlayan emniyet ışığıdır. Işığa duyarlı yüzeylere baskı yapabilmek için agrandizör adı verilen baskı aleti kullanılır. Bunun yanı sıra banyo kimyasalları, küvetler, maşalar, poz saatleri, ısı ölçer, marjör, kontak şasesi, fotoğraf kâğıtları ve kâğıt kesici gibi yardımcı araçlara da ihtiyaç duyulur. Yapılan baskı işlemine, agrandisman adı verilir. Bu işlem negatifin boyutundan daha büyük baskılar elde etmeyi sağlar.
Agrandizör
Agrandizörler, fotoğraf makinesi ile pozlanmış ve banyosu yapılmış negatif ya da pozitif filmleri kullanarak baskı yapmayı sağlayan aletlerdir. Renkli ya da siyah beyaz fotoğraf baskısı için kullanılır. Agrandizör temelde şu parçalardan oluşur: ışık kaynağı, ışık kutusu, ışığın toplanmasına yarayan kondansör, negatif film taşıyıcı şasesi, netlik ayar sistemi, körük, tabla ve agrandizörü taşıyan kolon. Renkli baskı yapan agrandizörlerde buna ek olarak renkli filmden karta baskı yaparken kullanılan renk filtre sistemi de bulunur.
Objektif
Baskının boyutu, pozlama süresi ve netlik kalitesi objektif ile ilgilidir. Kartın pozlanma süresi objektifin geçirdiği ışık miktarına bağlı olarak değişiklik gösterir. Agrandizör objektifinin önünde, agrandizör ışığı açıkken kartın pozlanmasına engel olarak, filmle çalışma olanağı sağlayan hareketli kırmızı- turuncu filtre bulunur. Netlik kontrolü tablanın üstüne konulan beyaz bir kâğıdın üzerine düşen görüntünün netleştirilmesi ile yapılır. Renkli baskılarda bu işlemi gerçekleştirmek için telemetre aleti kullanılabilir. Ancak renkli fotoğraf baskısı sırasında tüm işlemler emniyet ışığı olmadan, el yordamı ile karanlıkta yapılmalıdır. Bazı gelişmiş agrandizörlerde “fix net” adı verilen bir sistem bulunmaktadır. Bu sistem sayesinde bir kez yapılan netleme, agrandizörün büyütme küçültme (yukarı-aşağı) hareketleri ile sürekli değişerek bir tür otomatik netleme olanağı sunmaktadır.
Marjör (Çerçeveleyici)
Bazı baskıların kenarında beyaz şerit hâlinde çerçeve bulunur. Bu, baskı sırasında fotoğraf kâğıdının marjörün içine yerleştirilmesi ile gerçekleşir. Marjörün bir başka görevi de kâğıt üzerine kenarlarından bası uygulamaktır;
bu bası ile tabla yüzeyine yapışan kâğıdın kabarması ve netliğin kaybolması engellenmiş olur.
Siyah Beyaz Fotoğrafta Baskı Teknikleri
Kontak Baskı İşlemi
Film yüzeyindeki görüntünün boyutlarını değiştirmeden karta aktarılması işlemine “Kontak baskı” adı verilmektedir. Bu işlem özellikle negatif filmler için kullanılmaktadır.
Agrandisman Baskı İşlemi
Kelime anlamı “büyütme” demek olan agrandisman baskı, negatif ya da pozitif film kullanarak, filmdeki görüntü boyutundan daha büyük baskılar elde etmek için yapılır. Bazı agrandizörlerde opak lambalar, bazılarında ise halojen lambalar kullanılmaktadır.
Siyah Beyaz Kâğıt Seçimi
Siyah beyaz fotoğraf kâğıtları negatif filmlerin agrandizör ile basılarak pozitife dönüştürülmesi için kullanılır. Yüzeyi ışığa duyarlı kartlar, gümüş tuzlarından oluşmuş bir tabaka ile kaplanmıştır. Jelatin gümüş tuzlarından oluşan bu tabakaya emülsiyon adı verilir. Emülsiyonun en ufak taneciğine ise gren adı verilir. Fotoğraf kâğıtları farklı yapılara göre çeşitlilik gösterir; tabanının yapısı, yüzeyinin cinsi, rengi, hızı, boyutları, kontrastlığı ya da ton yumuşaklığı baskı için kâğıtların seçimini belirleyen özelliklerdir.
Siyah Beyaz Banyo Aşamaları
Siyah beyaz fotoğrafta banyo işlemi üç farklı aşamayı ve son yıkamayı içerir:
• Geliştirme banyosu (developer): Amacı metol ve hidrokinon gibi kimyasallar sayesinde, ışık alan gümüş tuzlarını metalik gümüşe döndürerek kararmasını ve gizli görüntünün ortaya çıkmasını sağlamaktır. • Durdurma banyosu (stop): Zayıf bir asetik asit çözeltisi olan durdurma banyosu, geliştirici çözeltisinin alkaliliğini nötralize ederek geliştiricinin işlemini durdurur. • Saptama banyosu (fixer): Saptama banyosunun görevi ise ışık almayan gümüş tuzlarını kâğıt üzerinden temizlemek ve kâğıdı ışığa karşı duyarsız hâle getirmektir. • Son yıkama (Final rinse): Bu aşamada kâğıt üzerindeki kimyasal ve diğer istenmeyen kalıntılar temizlenene kadar yıkama yapılır. Son yıkamanın akar su altında yapılması önemlidir. Son yıkamadan sonra kurutmaya geçilir.
Renkli Fotoğrafta Baskı Teknikleri
Renkli fotoğraf baskısı iki farklı sistemle gerçekleştirilmektedir: Bunlardan ilki renkli agrandisman yöntemi, diğeri mini lab ve dijital baskı teknikleri içeren süreçleri kapsar.
Temel Renk Bilgisi
Renk kavramı üç ana olgu ile açıklanır; ilki ışığın ölçülebilen ve matematiksel olarak tanımlanan fiziksel yapısı (frekans, dalga boyu, şiddeti) diğeri farklı dalga boylarının insan gözünde oluşturduğu ve renk farklılığını oluşturan fizyolojik yapısıdır. Diğeri ise kişiden kişiye farklılık gösteren psikolojik durumudur.
Rengin Fiziksel Yapısı
Işığın fiziksel yapısı, rengi belirleyen en önemli etkendir. Elektromanyetik spektrumun insan gözü tarafından görülen kısmına “ışık” adı verilir. Bir radyasyon kaynağından yayılan ışık ışınlarının 380 nm (nanometre) ile 760 nm dalga boyları arasında kalan kısmı görülebilir ışık olarak adlandırılır. Görülebilir ışık; kırmızıdan mor renge uzanan spektrumlardan oluşur. Tüm bu renklerin karışımı ise beyaz ışıktır. Objelerin renkleri ise onların ışığı soğurmaları (yutma) ya da yansıtmaları ile ilişkilidir.
Rengin Fizyolojik Yapısı
İnsan gözünün retinasında bulunan ışığı algılayıcı çubuk ve koni hücrelerinden oluşan sistem renklerin algılanmasına yardım eder. Bu koni hücreler, mavi, yeşil ve kırmızı renklere duyarlıdır. Beyindeki optik sinirlerin etkileşimi ile renkleri algılama işlemi gerçekleşir; buna göre, iki değişik renk hücresi etkisindeki nesne, iki rengin karışımı olarak algılanmaktadır.
Renkleri Tanımak ve Renk Evrenleri
1930 yılında Uluslararası Aydınlatma Komisyonu (CIE) kurulmuş ve ardından kurum ilk standart renk evrenini geliştirmiştir. CIE’ye göre rengin temel yapısı; doygunluk (saturation), rengin özü ya da dalga boyu (ton) (hue) ve parlaklık (Brightness) olmak üzere üç temel kavram ile açıklanır:
• Rengin özü: Işık spektrumunda baskın dalga boyunun gözlemcide oluşturduğu renktir. • Rengin doygunluğu: Rengin saflık derecesini temsil eder. Renk, doygunluğu azaldıkça grileşerek saflığını yitirir. • Rengin parlaklığı: Rengin koyuluk ve açıklığını belirler.
Toplamsal Renk Sentezi (RGB)
Kırmızı, yeşil ve mavinin farklı oranlardaki karışımından oluşan senteze toplamsal renk sentezi adı verilir. Kırmızı, yeşil ve mavi ışığın eklenmesi ile tüm renklerin elde edildiği sistemdir. Toplamsal renk sentezi, bir ışık kaynağından doğrudan çıkan yani, bir nesneden yansımamış olan ışıktır.
Çıkarımsal Renk Sentezi (CMYK)
Çıkarımsal renk sentezi; beyaz bir fon üzerine düşürülen beyaz ışıktan, belirli dalga boyundaki ışınların çıkarılması ile gerçekleşen, renkleri elde etme yöntemidir.
Renkli Baskı Süreci ve Aşamaları (Çıkarımsal ve Toplamsal Renk Yöntemleri)
Renkli fotoğraf baskısı iki farklı yöntemle yapılmaktadır. İlki, kırmızı- yeşil- mavi (RGB)’den oluşan toplamsal (additive) renk yöntemi; ikincisi ise cyan- magenta- sarı (CMY)’dan oluşan çıkarımsal (subtractive) renk yöntemi olarak tanımlanır. Renkli negatif filmden doğru baskı yapabilmek için iki önemli etken bulunur: birincisi hangi filtre birleşimlerinin hangi oranlarda kullanılacağının belirlenmesi, ikincisi, seçilen filtrelere bağlı olarak poz sürelerinin uygun şekilde azaltılıp çoğaltılmasıdır.
Işığa Duyarlı Yüzeyde Sayısal Baskı
Dijital pozlama yapan baskı aletleri, ampul temelli baskı yerine, üç renkten oluşan lazer sistemi ile ışığın (kırmızı, yeşil ve mavi) fotoğraf kâğıdı üzerine pozlanması ile çalışmaktadır. Dijital pozlama yöntemi ile baskı yapan makineler, görüntünün rengini, kontrastını ve pozlamayı gerektiği şekilde ayarlayan bir yazılımla dijital bir dosyadan arayüzle çalışma yeteneğine sahiptir. Bilgisayarda üretilmiş olan TIFF, JPEG vb. görüntü dosyaları, UNİX terminali üzerine kurulmuş bir RİP programı yardımı ile makineye piksel demetleri hâlinde bir ışın bilgisi olarak dönüştürülür. Bu işleme Rasterizing adı verilir. Piyasada bu teknik ile çalışan bazı markalar bulunmaktadır. Durst Lambda, OCE LightJet ve ZBE Chromira bunlardan en önemlileridir.
Renkli Fotoğraf Kâğıdının Yapısı ve Kâğıt Seçimi
Renkli negatif kâğıtların yapısı temel olarak üç bölümden oluşur: En üst tabakada kırmızı renge duyarlı bir katman bulunur. İkinci bölüm yeşil renge duyarlı yüzeyle kaplıdır. Son katman ise mavi renge duyarlı yüzeyden meydana gelmiştir. Banyo sırasında ışığa duyarlı gümüş bileşikleri ilgili renk yüzeyi ile etkileşime girerek içerisindeki boyar maddelerin açığa çıkmasına yardım eder. Boyar maddeler, duyarlı yüzey üzerinde bulunan renk kuplörleri (dye couplers) yardımı ile renkleri oluştururlar. Baskı kâğıtları, yapıları temel alındığında; siyah beyaz fotoğraf kâğıtları, renkli fotoğraf kâğıtları ve pozitif filmden (dia) direkt baskı için kullanılan fotoğraf kâğıtları olmak üzere üçe ayrılabilirler. Renkli fotoğrafta kullanılan kâğıtlar, taban yapıları itibari ile iki tiptir; ilki kâğıt tabanlı kâğıtlar, diğeri ise plastik tabanlı kâğıtlardır. Ayrıca Cibachrome adı verilen ve renkli pozitif filmden (saydam) direkt baskı yapılan kâğıtlar da bulunmaktadır. Kâğıtlar arasındaki bir diğer ayrım ise yüzey yapıları ile ilgilidir; parlak, mat ya da yarı mat olması ve yüzey dokusu, kâğıt seçimini belirleyen önemli etkenlerdir. Renkli fotoğraf kâğıtlarının birçoğu, hızlı işlemeyi ve kurutmayı kolaylaştıran, suya dayanıklı plastik bir kaplama ile kaplanmıştır. Renkli kâğıtların, sınırlı bir kontrast aralığı bulunur. Kâğıtlar hem optik hem de dijital baskı cihazlarıyla uyumludur. “Duratrans” adı verilen yarı saydam, asetat tabanlı fotoğraf kartları da ışıklı panolar için tercih edilen bir tür olarak gösterilebilir. Günümüz lazer pozlandırma tekniği ile çalışan Chromogenic kâğıtlar, özel bir renk geliştirici ile reaksiyona girdikten sonra renkli görüntü oluşturan,
boyalar ve bağlayıcılar içeren gümüş halojenür emülsiyon katmanlarına sahiptir. Fotoğraf baskıları, kimyasal şekilde çalışan Fuji Crystal Archive veya Kodak Endura fotoğraf kâğıtları gibi kâğıtlara basılabilir.
Baskı kâğıtları belli özellikler ile sınıflandırılır. Bu özellikler arasında; kâğıdı üretmek için kullanılan ham madde, kâğıdın emiciliğini etkileyen kaplaması, kâğıdın rengi, ağırlığı, kalınlığı, yüzeyinin dokusu ve boyutu gibi etkenler sıralanabilir. Kâğıdın uzun ömürlülüğü ve nasıl saklandığı kâğıttaki bileşenlere bağlı olarak değişkenlik gösterir. İnkjet sistemlerde kullanılan kâğıtlar söz konusu olduğunda “Hahnemühle” kâğıtlar öne çıkmaktadır. “Fine Art Baskı yöntemi ile üretilen kâğıt tabanlı baskılar arasında, “Hahnemühle Photo Paper” kâğıtları (HPP), “Epson Textured Fine Art” kâğıdı, “Hahnemühle Torchon”, “Epson Canvas” ve “Lyson Rough Fine Art” kâğıdı ve standart plastik tabanlı (HFA) müze sınıfı arşivsel kâğıtları olarak kabul edilmektedir.”
Renkli Baskıda Banyo Aşamaları
Renkli baskının banyo aşamalarında sürede ve ısıdaki en ufak değişiklik görüntünün renk değerlerini etkiler. Renkli baskıdaki zorluk, tüm işlemlerin tamamen karanlık ortamda yapılması zorunluluğundan kaynaklanmaktadır.
• Geliştirici: Renkli fotoğraf kâğıdı banyo işlemi üç işlemle gerçekleşir. İlk işlem görüntünün açığa çıkmasına yardım eden geliştirme banyosudur. Birinci banyo, ışık görmüş gümüş tuzu grenlerinin gümüşe indirgenme aşamasıdır. • Ağartma ve Tespit: Görüntünün gelişmesini durdurma sonrasında ağartma amaçlayan bu aşamada ağartma ve tespit banyosu kullanılır. Bu işlemle kâğıdın yüzeyindeki pozlanmamış taneciklerin temizlenmesi ve görüntünün sabitlenmesi ve ışığa karşı duyarsız hâle getirilmesi sağlanmaktadır.
Baskı Kalitesini Etkileyen Faktörler
Işığa duyarlı yüzeyde sayısal baskı kalitesi etkileyen etkenleri iki temel grupta toplayabiliriz. İlki sayısal teknoloji ile ilgili faktörleri içerir; diğeri kimyasal banyo işlemleri ile ilgilidir.
Sayısal süreçte doğru baskı elde etmek için baskı renkleri ve çözünürlük büyük önem taşır. Sayısal baskıda doğru renklere ulaşmak ancak sağlıklı bir “Renk Yönetimi” sürdürmekle mümkündür. Bu süreçte CMS olarak da adlandırılan, Renk Yönetim Sistemi (Color Management System) tarafından her cihaz için birbirine uyumlu renk alanını belirleyen özgün ICC profili hazırlanır. Renk Yönetimi Sistemi’nin amacı, bu profilleri karşılaştırarak orjinal renk eşlemesini dönüştürmek için gerekli olan hesaplamayı yapmaktır. Monitörler ve baskı makineleri farklı renk evrenleri ile çalışırlar; kameralar, tarayıcılar ve monitörler RGB yöntemiyle görüntü oluştururken yazıcılar ve baskı makineleri CMYK yöntemi ile çalışırlar. Renk yönetim sistemi, RGB dosyalarını Photoshop gibi bir yazılıma gerek duymadan kendi içinde dönüştürebilir.
Sayısal süreçte baskı kalitesine etki edebilen bir diğer unsur, baskıdaki çözünürlük düzeyidir. Baskı çözünürlüğünü ifade etmek için dpi (dot per inch) her inç üzerindeki nokta sayısı terimi kullanılır. Monitör ve ekran görüntüleri için ise piksel yoğunluğunu gösteren ppi (pixel per inch) her inç üzerindeki piksel sayısı kullanılır. Bir fotoğrafın ppi değerinin yüksek olması onun büyüklüğü ve detay kalitesi ile ilgilidir. Görüntü tarayıcı sistemlerde ise lpi (line per inch) her inç üzerindeki çizgi sayısı kavramı kullanılır. Lpi değeri yükseldikçe görüntülerin tram sıklığı (screen frequency) artacak ve fotoğraflarda daha fazla detay elde edilerek görüntü daha net algılanacaktır.
Doğru bir baskı elde etmek için gözden kaçırılmaması gereken bir diğer faktör; cihazlar arasındaki kalibrasyonun uygun şekilde ayarlanmasıdır. Baskısı yapılacak görüntülerin RGB kanalında çalışılması, baskının kalitesi açısından önemlidir.
Işığa duyarlı yüzeyde sayısal baskı kalitesini etkileyen bir diğer unsur banyo kimyasalları ile ilgilidir. Kimyasallar, banyonun kullanım sıklığına bağlı olarak eskir, bozulur ve etkisini yitirir. Bu nedenle, yapılan baskının adedine bağlı olarak banyolar belirli aralıklarla değiştirilir.
İster geleneksel ister sayısal olsun tüm baskı süreçlerinde, baskının kalitesini etkileyen en önemli faktörlerden biri kimyasalların ısı dereceleridir. Siyah beyaz baskıda sıcaklık derecesindeki değişim daha kolay tolere edilebilir bir unsur iken renkli baskıdaki en küçük bir sıcaklık değişimi görüntünün renklerini bozabilir. Sayısal pozlama ile yapılan baskılarda bu cihazların ısıyı kontrol altında tutan düzenekleri bulunur. Normal şartlarda bu ısı 35 derece olmalı ve baskı 45 saniye gibi kısa bir sürede silindirler yardımı ile banyodan geçirilmelidir. Isıdaki herhangi bir değişim (geliştirme banyosunda +/- 0,5 derecelik, ağarma ve tespit banyosunda +/- 2 derecelik değişiklik) baskı kalitesini etkiler.
Baskı yapılacak kâğıt seçiminin de baskı kalitesi ve netliği üzerinde etkisi olduğu unutulmamalıdır.