FİN205U-SPOR FİNANSMANI
Ünite 8: Spor İşletmelerinde Büyüme ve Halka Arz
Giriş
Küreselleşme ile birlikte işletmelerin üretimi dar bölgelere yönelik küçük miktarlardan küresel pazarlara dönük büyük miktarlara ulaşmıştır. Bu ölçek büyümesi için mal ve hizmet üretimine dönük yatırımlarının büyütülmesi birim maliyetlerde önemli tasarruflar sağlayan ölçek ekonomisinin keşfedilmesini sağlamıştır. Bu tür büyümenin avantajları birim maliyetlerden öteye de geçmeye başlayınca daha çok arzulanır olmuştur. Bu yeni üretim biçiminin finansmanı da yerel piyasalardan uluslararası piyasalara taşınmıştır. Böylece büyüme, birbirini tetikleyen bir süreç hâlinde kendini gös- termektedir.
Küreselleşmenin bir sonucu olarak ticari anlaşmaların spor endüstrisine doğrudan etkisi olacağı öngörülmektedir. Çoğu spor dalında ve her rekabet düzeyinde uluslararası spor federasyonlarının profesyonel ligler ve ekipler, ticari marka lisansları ile ticaret konusunda rekabet hâlinde oldukları gözlenmektedir.
Spor İşletmelerinde Büyüme
Ekonomik koşullar işletmeleri büyümeye zorlamaktadır. Bu durumun temel nedeni, küçük işletmelerin, devamlı olarak büyüyen ve hızlı teknolojik değişimlerin yaşandığı bir ekonomik ortamda olduğu gibi varlıklarını sürdü- rebilmelerinin mümkün olmamasıdır.
Piyasa değeri yüksek, başarılı işletmelerle büyük işletmeler eşdeğer kabul edilmektedir. İşletmelerin büyüklükleri, büyüme hızları, öz sermaye miktarı, satış hacmi, üretim değeri, çalıştırılan işçi sayısı, aktiflerinin tutarı ve sağladıkları kâr gibi çeşitli göstergelerle ölçülmektedir.
Küreselleşen dünyanın bütün ekonomik ve sosyal değişmeleri spor örgütlenmesi ve organizasyonlarında da yansımasını bulmaktadır. Spor işletmeleri bu anlamda bir yansıma için en uygun örnek olarak değerlendirilmektedir.
Spor kulüpleri ve federasyonları mevcut yapılarını zamanla ekonominin kurallarına göre planlamak zorunluluğu duymaktadır. Spor kulüpleri ve federasyonların ekonomik kuralları kabullenmeleri ve bu alanda yapısal değişikliklere gitmeleri ile beraber spor ekonomisinin odaklandığı konulardan biri de büyüme olmuştur.
Bilet satışlarından, yayın haklarına, reklam gelirlerinden, spor malzemelerine kadar uzanan ve çeşitliliği artmakta olan ürünlerin odak noktasında spor işletmeleri yer almaktadır. Spor işletmelerinin oluşturduğu spor endüstrisi parasal büyüklük bakımından geleneksel (demir-çelik vb.) endüstriler ile boy ölçüşür hâle gelmiştir. Mevcut büyüklükleri ve taşıdığı potansiyel dikkate alındığında spor işletmelerinin hızla büyümesi de kaçınılmazdır.
Büyüme iç ve dış büyüme olarak ikiye ayrılmaktadır. İç büyüme, işletmenin sermaye ve teknoloji yolu ile yaptığı işi genişletmesi şeklinde gerçekleşmektedir. İç büyüme,
işletmelerin normal faaliyetleri sonucu oluşturdukları ya da dışarıdan sağladıkları kaynakları yeni yatırımlara yönelterek gerçekleştirdikleri büyümelerdir. Dış büyüme ise bir işletmenin başka bir işletmeyi satın alması veya işletmenin başka bir işletme ile birleşmesi şeklinde olan büyümedir.
Spor endüstrisinin birincil görevi spor etkinlikleri üretmektir. Bunun için takımlar oluşturulur ve ligler düzenlenir. Bu düzenlemeler okul takımlarından, amatör kümelere ve liglere, bireysel performanslara, yerel, ulusal ve uluslararası turnuvalara kadar çeşitlilik göstermektedir. Günümüzde spor endüstrisinin değeri milyar dolarlar ile ifade edilmekte olup 2023 yılında yaklaşık 4 milyar dolara çıkması beklenmektedir.
Dış Büyüme ile İç Büyümenin Karşılaştırılması
Temelde ölçek ekonomilerinden yararlanmaya dayalı büyüme, dış büyüme yoluyla olabileceği gibi işletmenin iç büyümesi sonucu da gerçekleştirilebilir. Ancak dış büyümenin iç büyümeye kıyasla bazı üstünlükler bulunmaktadır. Bu üstünlükler büyümenin hızla gerçekleştirilmesi, maliyetin daha düşük olması, finansman kolaylığı, düşük risk ve rekabetin azaltılması olarak özetlenebilir.
Büyümenin Hızla Gerçekleştirilmesi
Birleşme ve satın alma yoluyla, yeni üretim araçlarını, yeni üretim teknolojisini, yeni ürünleri, üretim organizasyonunu çalışır durumda kısa sürede ve dengeli bir şekilde elde etmek olanağı vardır.
Maliyetin Daha Düşük Olması
Üretim kapasitesinin genişletilmesi, yeni üretim araçlarının eklenmesi, iç büyümeye kıyasla mevcut bir işletmenin satın alınması hâlinde daha ucuza sağlanabilir.
Finansman Kolaylığı
Bir işletme aktif ve pasifi ile satın alınırken bedelin nakden değil, satın alan işletmeye ait pay senetleri verilerek ödenmesi hâlinde satın alma ek bir finansman gerektirmemektedir.
Düşük Risk
Bir işletmenin tek başına yeni bir ürün geliştirdiği, yeni üretim teknolojisi uyguladığı, yeni Örgütlenme şekilleri denediği durumlarda belirsizlik daha fazla ve dolayısıyla bu amaçla yapılan yatırımlarda zarar etme olasılığı daha yüksektir.
Rekabetin Azalması
Aynı sektörde faaliyette bulunan işletmelerin birleşmeleri durumunda aralarındaki rekabet ortadan kalkacağı, koordineli fiyat ve üretim politikası izlenme olanağı elde edilebileceği gibi, bu işletmelerin piyasa üzerindeki denetimleri de iç büyümeye kıyasla daha hızlı fakat daha az riskli bir şekilde artabilir.
Spor İşletmelerini Büyümeye Yönelten Etkenler
İşletmeleri büyümeye yönelten etkenler daha belirgin bir biçimde çeşitlendirme, sinerji, vergi yasalarından yararlanma, büyük ölçekte faaliyette bulunmak, rekabetin azaltılması, finanslama kolaylığı, iyi bir yönetime sahip olma, psikolojik etmenler, kontrol, değerli sınai haklara sahip olma ve ikame maliyetlerinin altında aktifleri satın alma biçiminde ifade edilebilir.
Spor İşletmelerinde Büyüme Yönleri ve Yöntemleri
İşletmelerde büyüme yönleri yatay büyüme, dikey büyüme, çapraz büyüme ve benzer alanlarda büyüme olarak sıralanmaktadır. Büyüme yöntemleri ise verimlilik artışı, füzyon, tröst, kartel ve holding şeklindedir.
Spor İşletmelerinde Büyüme Yönleri
Yatay Büyüme
Bir işletmenin kendi faaliyet alanındaki bir veya birkaç rakip işletme ile birleşmesidir. Bu tür büyümede amaç, yönetim üstünlüğü, büyük miktarlardaki alım ve satımlardan sağlanacak tasarruflar yanında, işletmenin rekabet gücünü arttırmaktır.
Dikey Büyüme
Herhangi bir malın veya hizmetin üretiminden satışına kadar birbirini izleyen aşamaların, bir işletme bünyesinde toplanmasıdır. Dikey büyümede, işletme ya ileriye doğru bağlantı kurarak ürettiği malları satın alan işletmelerle ya da geriye doğru bağlantı kurarak kendisine ham madde arz edenlerle birleşmektedir.
Çapraz Büyüme
Çapraz büyüme bir işletmenin kendi esas faaliyeti dışındaki sektörlere de yatırım yapması veya başka iş kollarında faaliyette bulunan işletmeleri satın alması, yönetimleri ele geçirmesi ya da onlarla birleşmesidir.
Benzer Alanlarda Büyüme
Birbirleriyle ilişkili olmakla beraber aynı ürünü üretmeyen ya da aralarında dikey üretim ilişkisi olmayan işletmelerin birleşmesi yoluyla sağlanan büyüme benzer alanda büyüme olarak tanımlanabilir.
Spor İşletmelerinde Büyüme Yöntemleri
İşletmelerde çalışanlara daha iyi yaşama ve daha iyi iş şartları hazırlayarak birim girdi başına üretim miktarını artırmak verimlilik olarak ifade edilmektedir. Verimlilik artışı hedefleyen bir spor işletmesi yöneticisi için en uygun araç büyüme olmaktadır. Uygulamada en çok görülen büyüme yöntemleri olarak füzyon, tröst, kartel ve holding şeklinde sıralanabilir.
Füzyon
Füzyon, işletmelerin dış büyüme yöntemlerinden biridir. Füzyon, faaliyette bulunan bir işletmenin devralınması veya birleşme ile sağlanabilir. Devralma, bir işletmenin, diğer işletme veya işletmeleri bütün aktif ve pasifleriyle devralması veya satın almasıdır. Birleşme ise iki veya
daha fazla işletmenin hukuksal ve ekonomik yönden tek bir işletme altında bir araya gelmesi olarak tanımlanabilir.
Tröst
Günümüzde nadiren kullanılan işletmeler arası büyüme veya birleşme şeklidir. Tröstün amacı iki ya da daha çok işletmenin yönetimini belli bir grup altında toplayarak rekabeti ortadan kaldırmaktır.
Kartel
Aynı sektörde faaliyet gösteren işletmelerin rekabeti ortadan kaldırmak ya da azaltmak yoluyla ve piyasayı etki altına almak amacıyla hukuksal bağımsızlıklarını koruyarak yaptıkları anlaşmalar kartel anlaşmaları olarak isimlendirilir.
Holding
Ticari veya sınai bir faaliyette bulunmayan, başka işletmelerin pay senetlerini elde ederek o işletmelerin yönetimini ele geçirmek amacıyla faaliyet gösteren işletmedir.
Spor İşletmelerinde Halka Arz
Genelde sportif faaliyetlerin özelde ise futbolun endüstriyel bir süreç içine girmesiyle birlikte, futbol kulüplerinin hızla şirketleşmeye başladıkları görülmektedir. Aslında bu gelişme, sporun getirdiği yapısal değişimin de bir göstergesidir. Çünkü spora ilişkin tüm ögelerin nitelik ve niceliksel değişim ve gelişimi, spor kulüplerini de şirketleşmeye zorlamaktadır. Futbol kulüplerinin gelişen endüstriyel futbol piyasasında daha etkin aktörler olabilmeleri, onların bu piyasadan daha fazla pay alabilmelerine bağlıdır. Rekabetçi piyasa içinde kulüplerin pastadan maksimum payı alabilme mücadelesi, kulüpleri yeni gelir kaynakları yaratma yoluna itmektedir. Bu amaçla kulüpler daha değişik, daha uzun vadeli ve daha düşük maliyetli fonları sağlayabilmek için sermaye piyasalarına açılmaktadır.
Halka arz, halka açılma, pay ihracı, Borsaya kote olmak şeklinde ifade edilen kavramlar aslında aynı anlama gelen kavramlar olup, bu kavramlar ortak bir ifadeyle tanımlanacak olursa; bir anonim şirketin finansman sağlamak, itibarını artırmak, kurumsallaşmak, tanınırlığını artırmak, sektörde büyümek gibi amaçlarla paylarının bir bölümünü borsalara veya örgütlenmiş piyasalara arz edilmesi, halka arz olarak tanımlanmaktadır.
Halka arz ve halka açılma iki farklı kavram olarak göze çarpmaktadır. Halka arz, halka açılmaya göre daha geniş bir çerçeveye sahiptir. “Halka arz”, daha önce payları halka arz edilmiş, halka açık anonim şirketlerin paylarını yeniden halka arz edilmesi, “İkincil Halka Arz” (Secondary Public Offering-SPO) olarak geçmektedir. Eğer halka arz, halka kapalı bir anonim ortaklık tarafından ilk defa yapılırsa, bu durum “Halka Açılma”, “Birincil Halka Arz” ya da “İlk Halka Açılma” (Initial Public Offering-IPO) olarak ifade edilmektedir.
Spor kulüplerinin dernek statüsünden çıkıp şirketleşmesi ve kurumsallaşması ile birlikte sermaye piyasalarına da yönelmişlerdir. Spor kulüpleri açısından ilk halka arz 1983 yılında İngiliz futbol kulübü olan Tottenham Hotspur’un halka açılması ve borsaya kote olmasıyla gerçekleşmiştir. Bu tarihten günümüze kadar Avrupa’da ve Türkiye’de toplam 24 futbol kulübü şirketleşmiş ve halka arz edilmiştir.
Halka Arz Tarafları
Halka arz sürecinde rol alan taraflar, en genel ayırımla payları halka arz edecek ihraççı kuruluş, aracı kuruluş ve yatırımcılar olarak sınıflandırılabilirler. Bununla birlikte daha geniş bir tanımlama ile yukarıdaki sınıflandırmaya ek olarak; bağımsız denetim firmaları, değerleme şirketleri, finansal ve halka ilişkiler için danışmanlık veren firmalar da halka arz sürecinde yer alan kişi ve kuruluşlar olarak sayılabilir.
Halka arz yapabilecek şirketler ve kurumlar şu şekilde sıralanabilir:
• Anonim Şirketler • Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirketler • Özel Kanunlarla Kurulmuş Bulunan Kurumlar
Halka açık olmayan şirketlerin halka açılmadan önce kanun kapsamında yapması gereken işlemler ve yerine getirmesi gereken yükümlülükler vardır. Bunlar:
• Sermaye Şartı • Kanun Kapsamından Çıkarılma Şartlarının Sağlanmaması • Tür Değiştiren Ortaklıklar • İlişkili Taraf İşlemleri • Yetkili Kuruluşun Yüklenim Zorunluluğu ve Satış Yasağı
Halka Arz Yöntemleri
Şirket paylarının halka arzı, kuruluşta halka arz ve kuruluştan sonra halka arz şeklinde ikiye ayrılır. Sermaye Piyasası Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu’nda yer alan bazı maddeler kapsamında, kuruluşta halka arz gerçekleştirildiğinde bazı prosedürler uygulanır. Genellikle, şirketler aniden kurulup tüzel kişilik kazanmayı ve sonrasında sermaye artırımı yoluyla halka açılmayı tercih etmektedir. Kuruluştan sonra halka arz, mevcut payların satışı yoluyla (Ortaklardan Satış), sermaye artırımı yoluyla ya da her iki yöntemin birlikte kullanılması şeklinde gerçekleşmektedir.
Mevcut Payların Satışı ile Halka Arz
Bu yöntemde, daha önceden ihraç edilmiş paylar, söz konusu paylara sahip gerçek ve tüzel kişiler tarafından doğrudan Borsa’da ya da Borsa dışında halka arz edilmektedir.
Sermaye Artırımı ile Halka Arz
Sermaye artırımı, işletmelerin yeni pay senedi ihraç ederek mevcut ödenmiş/çıkarılmış sermayelerinin
arttırılmasıdır. Mevcut payların halka arzı uygulamada seyrek görülür. Daha sık rastlanan durum sermaye artırımı yoluyla halka arzdır. Bu da dış kaynaklardan sermaye artırımı ve iç kaynaklardan sermaye artırımı olmak üzere iki farklı şekilde gerçekleştirilmiştir.
Mevcut Payların Satışı ve Sermaye Artırımı Yöntemleri ile Birlikte Halka Arz
Yukarıda belirtilen her iki yöntemin birlikte kullanılması imkânı mevcuttur. Bu sayede hem ortak hem de şirket halka arz yoluyla kaynak elde edebilecektir. Bir anonim ortaklık sermaye artırımına giderek çıkarmış olduğu yeni pay senetlerini halka arz ederken, aynı zamanda ortakların elinde bulunan mevcut pay senetlerini de halka arz etme yoluna gidebilir. Bu durumda karma yöntem söz konusu olmaktadır.
Halka Arz Türleri
Gerçekleştirildiği piyasaya göre halka arz işleminin 3 ayrı türü bulunmaktadır. Bunlar; yeni ihraç edilen sermaye piyasası araçlarının halka arzı (birinci el piyasasında halka arz), sermaye piyasası araçlarının bu araçları elinde bulunduran kimseler tarafından halka arz edilmeleri (ikinci el piyasasında halka arz) ve bu iki türün birleşmesinden oluşan karma halka arzlardır.
Birincil Piyasada Halka Arz
Birincil piyasada halka arz (Initial Public Offering- IPO), yeni ihraç olunan sermaye piyasası araçlarının halka satışını ifade eder. Bu piyasada fon talep edenler tarafından ihraç edilen pay senedi, tahvil gibi sermaye piyasası araçları, tasarruflarını sermaye piyasasında değerlendirmek isteyenlerle ilk kez buluşmaktadır.
İkincil Piyasada Halka Arz
İkincil piyasada halka arz, daha önce ihraç olunan sermaye piyasası araçlarının, bu araçları ellerinde bulunduran kimseler tarafından halka satılmasını ifade eder. Bu tür halka arz işlemleri için “portföyden satış” terimi de kullanılmaktadır.
Karma Halka Arz
Yukarıda belirtilen iki halka arz türü, yani birincil ve ikincil piyasada gerçekleştirilen halka arz işlemleri, tek bir halka arz işleminin bünyesinde birleştirebilir. Diğer bir ifadeyle, tek bir halka arz işlemi çerçevesinde hem ortaklığın sermaye artırımı yoluyla yeni ihraç ettiği pay senetlerinin, hem de pay sahiplerinin portföylerinde bulunan payların halka satılabilmesi mümkündür.
Halka Arz Süreci
BIST’in yayınladığı halka arz rehberinde, Türkiye’de halka arz sürecinde SPK’ya başvuru öncesinde yapılması gereken hazırlıklar aşağıdaki şekilde belirtilmiştir:
• Şirket içi çalışma grubunun oluşturulması • Halka arza aracılık edecek yatırım kuruluşunun belirlenmesi • Finansal Tabloların Hazırlanması ve Bağımsız Denetim Şirketinin Seçimi
• Genel Kurul Kararı ve Esas Sözleşme Değişikliği • Fiyat Belirlenmesi • Başvuru için Gerekli Belgelerin Hazırlanması
Spor İşletmelerinin Halka Açılmasının Avantajları ve Dezavantajları
Şirketlerin halka açılmak ve pay senetlerinin organize bir piyasada işlem görmesini sağlamak suretiyle elde ettikleri faydalar spor işletmeleri içinde de aşağıdaki gibi sıralanabilir;
• Yeni Finansman Kaynağı • Likidite Sağlamak • Kurumsallaşma • Küreselleşme • Kredibilite • Spor Kulübünün Tanımı • İkincil Halka Arz ve Sermaye Arttırma İmkânı • Taraftarların Spor Kulübüne Ortak Olması
Spor işletmelerinin halka açılmasının dezavantajlarından bazıları şu şekilde sıralanabilir:
• Yapılan transferlerin kamuoyuna açıklanmak zorunda kalması, • Halka açılmanın maliyetli olmasıyla beraber sürecin uzun sürmesi, • Spor kulüplerinin gelirlerini kurulan anonim şirkete devretmek zorunda kalması, • Kurul denetimi altına girmek kaydıyla gözetimde tutulmak,
Spor İşletmelerinde Halka Arz Edilmesinde Uygulanan Modeller
Birleşme ve devralmaların yatırımcılar ve tüketiciler için ne ölçüde yararlı olduğu tartışmalıdır. Kesin olarak bilinen tek şey, hedef işletme hissedarlarının kısa dönemde kârlı çıktığıdır. Ancak asıl önemli olan birleşmelerin uzun dönemli etkileridir.
Bugün futbolun gelişen ticari yönüne bakıldığında, İngiliz futbol kulüplerinin diğer Avrupa ülkelerine göre daha ön planda yer aldığı görülmektedir. İtalya, Almanya İspanya veya Avrupa’nın herhangi bir ülkesinde yer alan büyük futbol kulüpleri ciddi bir biçimde yeniden yapılanmayı sağlarken, halka açılarak, yeni yatırımcılar yönetime davet edilmekte ve lig düzenlemelerini bu yapıya uygun olarak yeniden oluşturmaktadır.
Futbol kulüpleri gelirlerini artırmaları için birçok metot kullanmaktadır. Son yıllarda Avrupa’da ve ülkemizde birçok spor kulübü, şirketleşme ve piyasada işlem görmek amacıyla çalışmalar yapmaktadır. Futbol kulüpleri için halka açılma, şirketleşmenin bir sonucu değil sadece şirketleştikten sonra genel kurulca onay verilmesi durumunda uygulanabilecek bir alternatif finansman tekniğidir.
Türkiye’de spor kulüplerinin doğrudan borsaya açılabilmesi için şirketleşmeleri ve belirli bir sermaye
yapısında olması gerekmektedir. Bu modelin özellikle sağladığı vergisel ve yönetsel avantajlar, kulüpleri yeni şirketler kurarak yeni gelirler elde etmeye yöneltmektedir.
Fenerbahçe, Galatasaray ve Trabzonspor Sportif AŞ’lerde gelirlerin Sportif AŞ’lerde, giderlerin ise kulüplerde kaldığı “gelir ağırlıklı” bir şirket yapılanmasına karşın Beşiktaş Sportif AŞ’nin yapılanmasında ise bu üç şirketten farklı olarak Profesyonel Futbol Şubesinin tüm aktif ve pasifiyle devrolunduğu İngiliz modeli gözlenmektedir. Galatasaray, Fenerbahçe ve Trabzonspor Sportif AŞ’de, giderler kulüpte kalırken; gelirler ise yatırımcı ile paylaşılmaktadır.
Beşiktaş Modeli
Beşiktaş Jimnastik Kulübü (BJK) 1995 yılında Beşiktaş Jimnastik Kulübü Spor Malzemeleri Spor Yatırımları Sanayi ve Ticaret AŞ adı altında şirketleşmeye gitmiş, tüm gelir ve giderlerini bu şirkete devretmiştir. Tüm gelir ve giderlerin devredilmesi, Manchester United futbol kulübünün şirketleşme modeli olarak görülmektedir.
Galatasaray Modeli
Galatasaray futbol kulübü (GS) 1997 yılında Galatasaray Sportif Sınai ve Ticari Yatırımlar AŞ adındaki pazarlama şirketi ile şirketleşmeye gitmiştir. Şirket, futbol kulübünün tüm reklam, sponsorluk, yayın ve futbolcu transferi gelir ve giderleri ile gişe gelirleri gibi faaliyetleri kapsamaktadır.
Fenerbahçe Modeli
Fenerbahçe futbol kulübü 1998 yılında şirketleşmiş ve futbol kulübünün sponsorluk gelirleri, maç, gişe ve yayın gelirleri ile Fenerbahçe logosunun kullanım gelirlerini kapsamaktadır. İlk olarak Fenerbahçe Sportif Hizmetler San. Tic. AŞ adını alan şirket daha sonra Fenerbahçe Sportif Hizmetler San. Tic. AŞ adıyla değişmiş olup günümüzde Fenerbahçe Sportif AŞ olarak faaliyet göstermektedir.
Trabzonspor Modeli
1994 yılında Trabzonspor futbol kulübüne %100 iştirak ile Trabzonspor Futbol İşletmeciliği Ticaret AŞ kurulmuştur. Daha sonra Trabzonspor Sportif AŞ adı ile anılan şirket ile futbol kulübü arasında 2005 yılında otuz yıllık “Lisans Kiralama Sözleşmesi” imzalanmış ve kulübün tüm sponsorluk, reklam, medya ve stadyum gelirleri şirkete devredilmiştir. Aynı yıl paylarının %25’i halka arz edilen şirket dağıtılabilir kârının tamamını dağıtmayı taahhüt etmiştir ve bu kararla tek örnektir.
Göztepe Modeli
Son dönemde Göztepe futbol kulübünün finansman sağlamak amacıyla planladığı model, diğer futbol kulüplerine göre daha farklıdır. 2007 yılında Göztepe spor derneği, şirketleşerek üç şirketten oluşan bir şirketler grubuna dönüşmüştür. 2021 yılında ise “Two Zreo” fonu altında kurulan “Sporttz” adındaki girişim sermayesi fonu, Göztepe futbol kulübüne yatırım yapmayı planlamaktadır.