FİN205U-SPOR FİNANSMANI
Ünite 5: Sermaye Bütçelemesi ve Yatırım Kararları
Giriş
Sermaye bütçelemesi, uygun ve verimli yatırım alanlarının araştırılmasını ve yatırım projelerinin değerlendirilmesini içeren faaliyetler bütünüdür.
Yatırım Kavramı
Yatırım basit olarak sermayenin mal ve hizmet üretimine tahsis edilmesi şeklinde tanımlanmaktadır. Yatırım kavramını, kaynakların getirisi uzun sürede gerçekleşecek alanlara tahsis edilmesi olarak da tanımlayabiliriz. İşletmelerde bu anlamda yapılan tahsisatlar sabit varlıklara ilişkindir. Dolayısıyla işletmelerde yatırım kavramından bahsedilirken, sabit varlıklara ilişkin kararlar kastedilmektedir. Sabit varlıklara ilişkin bu kararlara Sermaye Bütçelemesi de denilmektedir. İşletmelerde sabit varlıklara ilişkin kaynak tahsisatını içeren yatırım kararları önemli kararlardır. Yatırım kararlarını önemli kılan nedenler şu şekilde sıralanabilir;
• Yatırım kararlarının çoğu kez yüksek tutarlı kaynak tahsisatını gerektirmesi, • Yüksek tutarlı bu kaynakların temininin güçlüğü, • Kaynakların belirli bir alana nispeten uzun bir süre ile tahsis edilmesi, • Yatırım kararlarının bir bütün olarak işletme faaliyetlerini ve faaliyet sonuçlarını etkilemesi, • Hatalı yatırım kararlarından geri dönüşün çok zor ya da mümkün olmaması
İşletmeleri yatırım yapmaya iten nedenler temelde üç grupta toplanır;
1. Yürürlükteki yasal düzenlemeler, 2. Verimliliği artırma amacı, 3. Kârlılığı artırma amacı.
Spor işletmelerinin kârlılığını artırma amacıyla yapılan yatırımlar şu şekillerde olabilir;
• Komple yeni yatırımlar • Yenileme yatırımları • Modernizasyon yatırımı • Genişleme yatırımları • Stratejik yatırım
Yatırımları birbirleriyle ilişkisi bakımından iki gruba ayırabiliriz; Bağımsız yatırımlar ve Bağımlı Yatırımlar.
Bağımsız Yatırımlar; Yatırıma ilişkin para giriş ve para çıkışlarının bir başka yatırımın kabulünden veya reddinden etkilenmediği durumda bağımsız yatırımlar söz konusudur.
Bağımlı Yatırımlar; Yatırıma ilişkin para giriş ve para çıkışlarının bir başka yatırımın kabulünden veya reddinden etkilendiği durumda bağımlı yatırımlar söz konusudur.
Yatırım Projelerinin Değerlendirilmesi
Bir yatırım kararını vermek ya da bir yatırım önerisini kabul veya reddetmek için, o yatırıma ilişkin birtakım bilgilere sahip olmamız gereklidir. Yatırım projelerinin değerlendirilmesinde gerekli temel parametreler şunlardır;
• Yatırım harcamaları tutarı • Yatırımın ekonomik ömrü • Hurda değer • Yatırımın işletmeye sağlayacağı net nakit akışları ve bunların yıllar itibarıyla dağılımı • Yatırımdan beklenen verim (iskonto) oranıdır.
Yatırım Projelerini Değerlendirme Yöntemleri
Yatırım projesiyle ilgili gerekli bilgilerin toplanmasından sonra, söz konusu yatırım önerilerinin (alternatiflerin) kabul edilebilir olup olmadıklarının değerlemesi yapılır. Yatırım alternatiflerinin değerlendirilmesinde riskin dikkate alınmadığı durumda uygulanabilecek yöntemler şunlardır;
1. Yatırımın ortalama verimliliği (kârlılığı) yöntemi 2. Geri ödeme süresi yöntemi 3. Net bugünkü değer yöntemi 4. İç verim (kârlılık) oranı yöntemi 5. Kârlılık endeksi (fayda maliyet oranı) yöntemi.
Yatırımın Ortalama Verimliliği Yöntemi
Yatırımın ortalama verimliliği, vergi sonrası yıllık ortalama net kârın ortalama yatırım tutarına bölünmesiyle hesaplanır.
Yatırımın Ortalama Verimliliği (Kârlılığı) = Yıllık ortalama net kâr / Yatırım tutarı
Bulunan kârlılık oranı, işletmenin beklentisini karşılıyorsa yatırım projesi kabul edilir. Birden çok yatırım alternatifinin olduğu durumda, ortalama kârlılığı daha yüksek olan yatırım projelerine öncelik verilir.
Geri Ödeme Süresi Yöntemi
Bir yatırım projesinin geri ödeme süresi, projeye yatırılacak paranın (yatırım harcaması tutarı), projeden sağlanacak para girişi (net nakit girişleri) ile kaç yıl içerisinde ödeneceğini ifade eder. Yatırım projesinin yıllar itibarıyla sağlayacağı net nakit girişlerinin sabit olduğunu varsaydığımızda geri ödeme süresini şu şekilde hesaplarız;
Geri ödeme Süresi= Yatırım tutarı/Yıllık net nakit girişi
Bulunan geri ödeme süresi, yatırımcının beklentisini karşılıyorsa proje kabul edilir. Bulunan sonuç, yatırımcının kabul edebileceği sürenin üstündeyse proje reddedilir. Geri ödeme süresi yöntemi temelinde projeler arasında seçim yapılırken, hangi projenin geri ödeme süresi daha kısaysa o seçilir. Geri ödeme süresi yöntemi, uygulanması kolay bir yöntemdir. Ancak bu temel üstünlüğüne karşılık, yanıltıcı sonuçlara ulaştıracak önemli sakıncaları vardır. Geri ödeme süresi yönteminin sakıncalarını şu şekilde sıralayabiliriz:
• Geri ödeme süresi yöntemi paranın zaman değerini dikkate almamaktadır. • Geri ödeme süresi yöntemi, geri ödeme süresi sonrasındaki nakit girişlerini dikkate almamaktadır. • Geri ödeme süresi yöntemi, geri ödeme süresi daha kısa olan yatırımlara öncelik verdiği için, yeni bir mamul geliştirmek yeni bir üretim tekniği geliştirmek gibi, rekabet koşullarında üstünlük sağlayacak stratejik yatırımlardan uzak kalınmasına yol açar.
Geri ödeme süresi yöntemi, bu önemli sakıncalarına rağmen, özellikle geleceğe ilişkin belirsizliklerin arttığı dönemlerde ve teknolojik gelişmelerin hızlı olduğu sektörlerde kullanımı yaygın bir yöntemdir.
Net Bugünkü Değer Yöntemi
Bir yatırım projesinin net bugünkü değeri, yatırımın sağlayacağı net nakit girişlerinin bugünkü değerleri toplamı ile yatırım harcamalarının bugünkü değerleri toplamı arasındaki farktır. Bu yönteme göre, bulunan net bugünkü değer (NBD) sıfırdan büyükse (NBD>0), proje kabul edilebilir bir projedir. Bir yatırım projesini net bugünkü değeri aşağıdaki formülle gösterilebilir:
𝑁𝑁𝐺! 𝑁𝑁𝐺! 𝑁𝑁𝐺! 𝐻 𝑁𝐵𝐷 = ! + ! + ⋯ + ! + ! 1 + 𝑘 1 + 𝑘 1 + 𝑘 1 + 𝑘 − 𝐶
! !!"! ! 𝑁𝐵𝐷 = !!! !+ !!! − 𝐶 (!!!) !!!
Formülde;
NNG1, NNG2, ... , NNGn; Yıllar itibariyle sağlanacak net nakit girişleri
C; Yatırım harcamaları tutarı
H; Hurda değer
k; İskonto oranı veya kaynak maliyeti
n; Yatırımın ekonomik ömrüdür.
Yatırıma ilişkin nakit akışların zaman değerinin dikkate alındığı net bugünkü değer yönteminde, para akımları bugüne indirgenmektedir. Bu nedenle, para akımlarının bugünkü değerini bulmakta kullandığımız iskonto oranının belirlenmesi son derece önemlidir. İskonto oranının hatalı belirlenmesi, kabul edilebilecek bir yatırımın reddedilmesi ya da reddedilmesi gereken bir yatırımın kabul edilmesi gibi istenmeyen sonuçlara yol açabilir. Kullanılacak iskonto oranının işletmenin kaynak maliyetinin altında olmaması gerekir.
Sermaye bütçelemesi kararlarında hangi yöntemin kullanılacağı konusu önemlidir. İki yöntem arasındaki farkın nedeni, geri ödeme süresi yönteminde paranın zaman değerinin dikkate alınmamasıdır. NBD yönteminde ise, gelecekteki nakit akımları kaynak maliyeti ile iskonto edilerek bugüne indirgenmektedir.
İç Verim (Kârlılık) Oranı Yöntemi
İç verim (kârlılık) oranı yöntemi net bugünkü değer yöntemine benzer bir yöntemdir. Net bugünkü değer yönteminde kullandığımız parametrelerden birisi iskonto oranı idi. Bu oranın önemini ve belirlenmesindeki güçlüğü daha önce vurgulamıştık. İç verim oranı yöntemi net bugünkü değer yönteminin bu güçlüğünü ortadan kaldıran bir yöntemdir. Bir yatırım projesinin iç verim (kârlılık) oranı, yatırımın sağladığı nakit girişlerinin bugünkü değerleri toplamını yatırım harcamalarının bugünkü değerleri toplamına eşitleyen iskonto oranıdır. Başka bir deyişle iç verim (kârlılık) oranı, yatırımın net bugünkü değerini sıfıra eşitleyen iskonto oranıdır. Yatırımın tesis süresinin bir yıldan kısa olduğu ve hurda değerin olmadığı durumda İç verim (kârlılık) oranını aşağıdaki gibi ifade edebiliriz:
𝑁𝑁𝐺! 𝑁𝑁𝐺! 𝑁𝑁𝐺! 𝐶 = ! + ! + ⋯ + ! (1 + 𝑟) (1 + 𝑟) (1 + 𝑟)
Formülde;
NNG; Yıllar itibariyla net nakit girişleri
C; Yatırım tutarı
r; İç verim (kârlılık) oranı
n; Ekonomik ömür.
Yukarıdaki eşitlikleri sağlayan iskonto oranı olarak iç verim (kârlılık) oranı, sınama yanılma yoluyla bulunur. Bu sınama yanılma işlemi şu şekilde yapılır; önce rastgele bir oran kullanılır ve kullanılan iskonto oranına göre net bugünkü değer hesaplanır. Bulduğumuz net bugünkü değer pozitif ise kullandığımız iskonto oranını yükseltiriz, bulduğumuz net bugünkü değer negatif ise, kullandığımız iskonto oranını düşürürüz. Bu işlem, elimizde bir pozitif bir de negatif net bugünkü değer oluncaya kadar devam eder. Bizim aradığımız, net bugünkü değeri sıfır yapan iskonto oranıydı. Bu oran, sınamış olduğumuz, net bugünkü değeri pozitif yapan oranla net bugünkü değeri negatif yapan oran arasında bir orandır.
İç verim oranı = Küçük iskonto oranı + ((küçük iskonto oranına göre NBD × iskonto oranları farkı) / Bugünkü değer toplamları farkı)
Bulunan iç verim oranı, yatırımcının istediği getiri oranından veya kaynak maliyetinden büyükse, yatırım kabul edilir.
Kârlılık Endeksi (Fayda Maliyet Oranı) Yöntemi
Bir yatırıma ilişkin kârlılık endeksi, gelecekteki net nakit girişlerinin bugünkü değerleri toplamının yatırım harcamaları tutarına bölünmesiyle hesaplanır,
Kârlılık Endeksi= Net nakit girişlerinin bugünkü değerleri toplamı/ Yatırım tutarı
Net nakit girişleri toplamı ve yatırım tutarı net bugünkü değer yönteminde gördüğümüz gibi hesaplanır. Bulunan kârlılık endeksi değeri, birden büyükse yatırım kabul
edilebilir bir yatırımdır. Kârlılık endeksi yöntemi büyük ölçüde net bugünkü değer yöntemine benzer. Gerektirdikleri yatırım harcaması tutarı farklı yatırım projeleri arasındaki seçimde genellikle kârlılık endeksi yöntemi kullanılır.
Nakit Akımlarının Belirlenmesi ve Risk
Sermaye bütçelemesi kararlarında iki önemli konu vardır; kaynak maliyetinin belirlenmesi ve nakit akımlarının belirlenmesi. Sermaye bütçelemesi kararlarında kullandığımız nakit akımları geleceğe ilişkin olup beklenen nakit akımlarıdır. Bu nedenle nakit akımlarının belirlenmesi, tahmin yöntemlerinin bilinmesini gerektirir. Geleceğe ilişkin bir nakit akışı kestirimi olmaksızın finans yöneticilerinin sağlıklı bir sermaye bütçelemesi kararı vermesi söz konusu değildir. Nakit akışlarının kestiriminde çoğunlukla, işletmenin geçmiş performansı ve bugününe ilişkin değerlendirme yapmamıza olanak veren finansal tablo analizleri kullanılır.
Sermaye bütçelemesi yöntemlerinin hepsi de sağlıklı nakit akışı kestirimlerinin yapıldığı durumda anlamlı olacaktır. Nakit akışı tahminlerindeki sapma seviyesine bağlı olarak, yöntemlerden hangisi kullanılırsa kullanılsın alınacak karar sağlıklı bir karar olmayacaktır. Hemen tüm işletmeler sınırlı bir bütçeye sahiptirler ve genellikle birden çok yatırım alternatifleri vardır. Her bir alternatif kendi parametreleri üzerinden değerlendirilmeli ve diğerleri ile karşılaştırılmalıdır. Hangisinin net bugünkü değeri yüksekse o alternatif tercih edilmelidir. Ancak şu da unutulmamalıdır ki gerçek dünyada, NBD’ler temelinde alternatifler arasında seçim yapmak bu kadar kolay değildir. Burada ele almadığımız başka pek çok faktörün etkisi olmakla birlikte yöneticilerin deneyimi ve bilgileri kararları almada en önemli faktördür.
Sermaye Bütçelemesinde Riskin Dikkate Alınması
Sermaye bütçelemesi kararlarında yapılacak yatırıma ilişkin getiriler dikkate alınırken, riskinde göz ardı edilmemesi gerekir. Herhangi bir yatırıma ilişkin risk yüksekse, getiri beklentimizde yüksek olur. Başka bir deyişle risk ve getiri arasında doğrusal bir ilişki vardır. Daha az riskli yatırımların getiri sağlama potansiyelinin de daha düşük olması beklenir. Spor işletmesi yöneticileri, getirisi eşit iki yatırım önerisi arasında seçim yaparken, riski daha düşük olanı seçmelidirler. Yatırım projelerinin değerlendirilmesinde riskin dikkate alındığı bazı yöntemler hakkında aşağıda verilecek bilgiler yararlı olacaktır.
Riske Göre Düzeltilmiş İskonto Oranı Yöntemi: Riske göre düzeltilmiş iskonto oranı yöntemi, yatırım projelerini değerlemede kullanılan iskonto oranının yatırımın risk seviyesine bağlı olarak yükseltilmesi temeline dayanan bir yöntemdir.
Nakit Akışlarının Riske Göre Düzeltilmesi Yöntemi (Belirlilik Eşiti Katsayısı): Önceki yöntemde normal koşullarda uyguladığımız iskonto oranını riski göz önünde bulundurarak ilave bir risk primi ile yükselterek yatırım
projelerini değerlendirmiştik. Nakit akışlarının riske göre düzeltilmesi yönteminde ise, yatırım projelerinin değerlendirilmesi, yatırımın normal koşullarda sağlayacağı net nakit girişleri üzerinden değil, istenmeyen gelişmelerin ortaya çıkması durumunda bile kesin olarak gerçekleşeceği beklenen net nakit girişleri üzerinden yapılır. Bu yaklaşıma göre yatırım projesinin net bugünkü değeri şu şekilde hesaplanır;
𝑎𝑡𝑁𝑁𝐺 𝑁𝐵𝐷 = ! − 𝐶 (1 + 𝑅𝐹)
! 𝛼!𝑡𝑁𝑁𝐺! 𝑁𝐷𝐵 = ! − 𝐶 (1 + 𝑅𝐹) !!!
σ; Belirlilik eşiti katsayısı
RF; Risksiz faiz oranı
NNG; Yıllar itibarıyla beklenen net nakit girişidir.
Verilen denklemdeki belirlilik eşiti katsayısı (σ) 0 ile +1 arasında bir değer olup, kesin olarak sağlanacak net nakit girişlerinin beklenen net nakit girişlerine bölünmesiyle hesaplanır. Bu yöntemde kullanılan iskonto oranı risksiz faiz oranıdır. Risksiz faiz oranı olarak hazine bonosu faiz oranı ya da devlet tahvili faiz oranı kullanılır. Yatırım projelerinin değerlendirilmesinde riski dikkate alan başka yöntemlerde vardır. Burada ele almayacağımız ama finansal yönetime ilişkin temel kitaplarda ayrıntılı olarak yer verilen bu yöntemlerden bazıları şunlardır;
• Olasılık dağılımı yöntemi, • Karar ağacı yöntemi, • Simülasyon yöntemi.