FİN202U-FİNANSAL YÖNETİM II
Ünite 1: Orta ve Uzun Vadeli Finansman
Orta Vadeli Finansman Kavramı ve Türleri
Kısa vadeli finansman kaynakları bir yıldan kısa vadeli finansman kaynaklarını ifade ederken, orta vadeli finansman kaynakları 1-5 yıl vadeli; daha uzun vadeli olan finansman kaynakları ise uzun vadeli finansman kaynaklarını ifade eder. Ama bazı kaynaklarda vadesi 10 yıla kadar olan fon kaynakları da orta vadeli fon kaynağı sayılmaktadır. Aslında ülkelerin ekonomik gelişmişlik düzeyine göre orta vadenin süresi değişebilmektedir. Vadelerin ayrımı konusunda genel bir tanım birliği yoktur. Orta vadeli finansman kaynakları genellikle firmaların tevsi, yenileme ve modernizasyon yatırımları için kullanılmaktadır. Orta vadeli finansman kaynakları genellikle belirli itfa planına göre ödenir. Bu ödemeler yıllık taksitler şeklinde olmakla birlikte, kredi geri öde- meleri değişik şekillerde de olabilir.
Orta Vadeli Banka Kredileri
Orta vadeli banka kredileri ticari bankalar (mevduat bankaları) tarafından verilen kredilerdir ve aslında kısa vadeli banka kredileri ile benzerlik taşır. Fakat orta vadeli banka kredilerinden bahsedilebilmesi için banka kredisinin vadesi 1 yıldan daha uzun olmalıdır. Ayrıca genellikle bu tür kredilerin sözleşmeleri bazı şekil şartlarına tabidir. Orta vadeli banka kredilerinin ödemeleri de genellikle eşit süreli, eşit tutarlı, eşit taksitler halinde yapılır. Eşit süreli, eşit tutarlı, eşit taksitlerle yapılan ödemeler serisine anüite adı verilir. Bu nedenle orta vadeli finansman ile ilgili ödemeler, anüitenin bugünkü değeri formülü ile hesaplanabilir. Orta vadeli banka kredileri, küçük firmaların tercih ettiği kredi türleridir. Vadesi kısa vadeli banka kredilerine göre uzun, maliyeti uzun vadeli banka kredilerine göre düşüktür.
Orta Vadeli Yatırım Malları Kredileri
Firmalar; bina, makine, arazi gibi yatırımları için ihtiyaç duydukları sabit kıymetleri peşin satın almak yerine kredili satın alabilirler. Uygulamada orta vadeli yatırım malları kredilerinden küçük ve orta ölçekli işletmeler yaygın olarak faydalanmakta ve bu şekilde daha büyük yatırımlar gerçekleştirilmektedir.
Rotatif Krediler
Rotatif Krediler, firmaların nakit ihtiyacının karşılanması amacıyla belli bir limit dâhilinde istenildiği zaman kullandırılan ve istenildiği zaman geri ödeme yapılabilen, ticaret bankaları tarafından verilen kredi türüdür. Bu kredilerde limit, firma tarafından verilen teminata göre belirlenir. Bir vade yoktur ve faiz günlük olarak hesaplanır.
Forfaiting
Forfaiting, mal ve hizmet dış satımından (ihracat) doğan ve belli bir ödeme planına bağlı olarak tahsil edilecek olan alacakların bir banka veya bu alanda uzmanlaşmış bir finansman kuruluşu tarafından satın alınması yani likide edilmesi işlemine verilen addır. Forfaiting işleminde alacağın satıcısı olan dışsatımcı firmaya “forfaitist”, devralan finansal kuruluşa ise “forfaiter” denir. Forfaiting
işleminde genellikle dış alımcının (ithalatçı), dış satımcıya borcu karşılığında verdiği emre yazılı senet veya poliçe kullanılmaktadır. Forfaiting konusu alacağın bir belgeye dayalı olması zorunlu olmamasına rağmen uygulamada emre yazılı senet veya poliçe kullanıldığı görülmektedir.
Faktoring ve forfaiting birbirine benzer iki işlemdir. Çünkü her iki yöntemde de alacakların devredilerek bir finansman sağlanması yöntemi vardır. Bununla birlikte, iki işlem arasında vade, üstlenilen riskler, dış satımda finansman sağlanan ürünlerin nitelikleri vb. bakımdan farklılıklar vardır.
Leasing (Kiralama)
Leasing, bir yatırım malının mülkiyetinin finansal kiralama şirketinde kalarak, belirlenen kiralar karşılığında kullanım hakkının kiracıya verilmesi ve mülkiyetinin sözleşmede belirlenen değer üzerinden dönem sonunda kiracıya geçmesini sağlayan bir finansman yöntemidir. Başka bir deyişle leasing, bir varlığın mülkiyetine sahip olmaktan kaynaklanan tüm risklerin finansal kiralamayı yapan kuruluşa, tüm faydaların kiracıya devredilmesidir.
Finansal Kiralama
Finansal kiralama uzun dönemli olan bir leasing türüdür ve iptal edilemez. Finansal kiralama sözleşmesi, yasal olarak kiralamaya konu olan varlığın mülkiyet hakkı leasing şirketinde kalmasına rağmen, ekonomik açıdan kiralanan varlık üzerindeki kontrolü kiracıya devreden bir sözleşme türüdür. Finansal kiralama faaliyet kiralamasından daha uzun bir dönem için yapılır. Her tür mal ve hizmet finansal kiralama sözleşmelerinin konusuna girmemektedir.
Yurt İçi ve Yurt Dışı Kiralama
Yurt içi leasing, ülke içindeki firmalar tarafından ihtiyaç duyulan malların, yurt içindeki leasing şirketi tarafından yurt içinden veya yurt dışından satın alınarak ilgili firmalara kiralanmasıdır. Yurt dışı leasing işleminde ise, kiralayan ve kiracı firmalar ayrı ülkelerde faaliyet göstermektedir.
Satış ve Geri Kiralama
Satış ve geri kiralama, finansal kiralamanın bir türüdür. Satış ve geri kiralama, nakit sıkıntısı içerisinde olan işletmelerin başvurdukları bir kiralamadır. Bu tür kiralamada işletme, arazi, bina, makine ve teçhizat gibi duran varlıklarını bir finans kurumuna satmakta, daha sonra kiralamaktadır.
Menkul Finansal Kiralama
Bu kiralama türüne, nakil araçları ve makinalar gibi kolay taşınan mallar ile taşınması sırasında bütünlüğü bozulmayan mallar konu olmaktadır. Yatırım ve tüketim malları leasing işlemi olmak üzere iki grupta yapılır.
Gayrimenkul Finansal Kiralama
Taşınmaz mallar olarak kabul edilen arazi, kat mülkiyeti kütüğüne kayıtlı olan bağımsız bölümler vb. mallar gayrimenkul finansal kiralama sözleşmelerine konu olmaktadır.
İcâre
Katılım bankalarının sağladığı finans yöntemlerinden birisi icaredir. Belirli bir menfaatin belirli bir bedel karşılığında satılmasıdır. Bu yaygın olarak kiralama olarak kullanılmaktadır. Menfaatin kaynağı taşınır veya taşınmaz mallar olabilir.
Orta Vadeli Satıcı Kredileri
Ticari Krediler, firmaların en yaygın kullandığı finansman kaynaklarıdır. Satıcı kredileri genellikle kısa vadeli olmakla birlikte bazı durumlarda orta vadeli de olabildiği görülmektedir. Satıcı kredileri de iki tarafın anlaşması doğrultusunda vade farkı, faiz gibi unsurları içerebileceği gibi, belli koşullarda bunlardan istisna da olabilir.
Uzun Vadeli Finansman Kavramı ve Türleri
Uzun Vadeli Banka Kredileri
Kısa ve orta vadeli banka kredileri ile benzer özellikleri taşıyan uzun vadeli banka kredilerinin en büyük üstünlüğü, taraflar arasında yapılan kredi sözleşmesinin ve ödeme planının karşılıklı anlaşma ile yapılmasıdır. Fakat krediyi veren banka açısından vadenin uzun olması riskleri artırdığından, bu riskleri azaltmak için banka sözleşmede oldukça katı, sınırlayıcı, bağlayıcı hükümlere yer verebilecektir.
Paylar
Paylar, ortaklığın sermayesini temsil eden ve sahibine ortaklık hakkı veren menkul kıymetlerdir. Pay yatırımları yatırımcılara, şirketler üzerinde pay sahibi olma ve böylelikle oy kullanma, şirket yönetimine katılma, kârdan pay alma gibi birtakım haklar sağlayan bir yatırım türüdür. Pay fiyatı konusundaki başlıca tanımlamalar ise nominal fiyat ve piyasa fiyatıdır. Nominal (İtibari) Fiyat, payın üzerinde yazılı olan fiyatıdır. Piyasa Fiyatı ise bir payın, o paya olan arz ve talep neticesinde sermaye piyasasında alınıp satıldığı fiyattır.
Pay Türleri
Paylar dolaşımlarına, sahiplerine sağladıkları faydalara, satış fiyatlarına ve bedelli olup olmamalarına göre sınıflandırılmaktadırlar. Dolaşımlarına göre paylar kendi içinde nama ve hamiline yazılı olarak ikiye ayrılmaktadır:
Nama Yazılı Paylar: Esas sözleşmede aksine hüküm bulunmadıkça anonim şirketlerin paylarının nama yazılı olması esastır.
Hamiline Yazılı Paylar: Hamiline yazılı paylar devir işlemi ile teslim edilir. Payın hamili kim ise, o kimsenin hak sahibi sayılacağı anlaşılan paylar hamiline yazılı paylardır.
Sahiplerine sağladıkları faydalar açısından ise paylar adi ve imtiyazlı paylar olarak ikiye ayrılır:
Adi Paylar: Paylar, ana sözleşmede aksine bir hüküm yoksa, sahiplerine eşit haklar sağlar.
İmtiyazlı Paylar: Bazı paylar adi paylara göre kâra katılmada, yönetim kuruluna üye seçiminde, oy hakkında
ve benzeri konularda esas sözleşmeye dayanarak sahiplerine imtiyazlı haklar tanıyabilir.
Nominal değere göre satış fiyatları açısından da paylar primli ve primsiz paylar olarak ayrılır.
Primli ve Primsiz Paylar: Üzerinde yazılı değer, bir başka deyişle nominal değerden ihraç edilen paylara primsiz, nominal değerlerinden yüksek bir bedelle ihraç edilen paylara primli pay denir.
Ortaklara bedelli veya bedelsiz dağıtılmasına göre de paylar bedelli ve bedelsiz olarak sınıflandırılır.
Bedelli ve Bedelsiz Paylar: Sermaye artırımının şekline göre paylar bedelli ve bedelsiz olmak üzere ikiye ayrılır. Nakit/bedelli sermaye artırımı yoluyla ihraç edilen paylara bedelli pay, iç kaynaklardan sermaye artırımı yoluyla ihraç edilen paylara ise bedelsiz pay denir.
Otofinansman
Otofinansman, bir işletmenin kendi kendine fon yaratmasına denir. Firmalar kâr elde ettiklerinde bu kârı, ortaklara kâr payı (temettü) olarak dağıtabilecekleri gibi kârın tümünü veya bir kısmını dağıtmayarak firma bünyesinde kullanabilirler. Uzun vadeli finansman olanakları kısıtlı olan, halka açılma imkânı da olmayan küçük ve orta ölçekli firmalar için uzun vadeli fon kaynağı sağlamada önemli bir araçtır. Bu işletmeler otofinansman yolu ile ihtiyaçları olan fonu sağlayacaktır. Otofinansmanın uygulamada iki şekilde yapıldığı görülmektedir;
Açık Otofinansman işletmenin elde etmiş olduğu kârların işletmede tutulması ile yapılan finansmandır.
Gizli otofinansman, gizli yedek akçe ayrılması yöntemiyle yapılır. Gizli yedekler, aktif değerlerin olduğundan düşük, amortisman oranlarının yüksek, şüpheli alacakların yüksek veya pasifteki borçların daha fazla gösterilmesiyle yaratılır.
Tahviller
Tahviller; anonim şirketler ile kamu kurum ya da kuruluşlarının, faaliyetlerinin finansmanında ihtiyaç duydukları fonları sağlamak amacı ile ihraç edilen borçlanma senetleri olarak tanımlanırlar. Başka bir ifade ile belirlenmiş bir dönem için, belirlenmiş faiz oranı üzerinden hesaplanan faiz tutarını ve borçlanılan anaparayı dönem sonunda bir defada veya başka bir ödeme şekli ile geri ödeme taahhüdünü belirten finansal varlıklardır.
Tahvillerin Özellikleri
Tahvillerin başlıca özelliklerini aşağıdaki şekilde sıralamak mümkündür:
• Tahvil sahibinin, tahvili çıkaran kuruluşa sağladığı kaynak yabancı kaynaktır. Tahviller sahiplerine herhangi bir ortaklık hakkı vermez, sadece ihraççıya karşı alacaklılık sağlar. • Tahvil sahibi tahvili çıkaran şirketin kâr-zarar riskine katılmaz, şirket zarar etse de günü gelince belli miktardaki anapara ve faizini alır.
• Vade, tahvil ihraç belgesinde açıkça belirtilir. • Tahvil, itibari değerinin altında bir bedelle (iskontolu olarak) ihraç edilir. İtibari (nominal) değer, vade sonunda yatırımcıya geri ödenecek olan anapara tutarıdır. • Kupon, tahvil ihracı sırasındaki itibari fiyatın bir yüzdesi olarak belirtilen yıllık faiz oranıdır.
Tahvillerin birçok türü vardır:
• Devlet ve Özel Sektör Tahvilleri • Primli ve Primsiz Tahviller • İkramiyeli Tahviller • Garantili ve Garantisiz Tahviller • Sabit ve Değişken Faizli Tahviller • Endeksli Tahviller • Kâra İştirakli Tahviller
Sukuk
Geleneksel tahviller borca dayalı bir enstrüman iken, İslami bir tahvil olan sukuk varlığa dayalı finansman sağlamaktadır. Sukuk ihracı, varlığa dayalı menkul kıymet (VDMK) ihracına oldukça benzemektedir. Her ikisinde de finansman ihtiyacı olan bir kaynak kuruluş, ihraç sürecini yürüten özel amaçlı finansal bir kuruluş ve getiri elde etmek isteyen yatırıcımlar vardır. Sukukların geleneksel VDMK’lerden farkı, İslam dininde yasak olan faizle ve haram kabul edilen faaliyetler yapan kuruluşlarla ilişkisinin olmamasıdır.
Hibrit Enstrümanlar
Finansal sistemin gelişmesi ve ekonomik sistemdeki değişimler neticesinde finansal piyasalarda yeni finansal enstrümanlara olan ihtiyaç artmış ve buna bağlı olarak da yeni hibrit enstrümanlar çıkarılarak finansal piyasalarda finansal derinleşme sağlanmıştır. Çok çeşitli uzun vadeli finansman olanağı sağlayan hibrit enstrümanlardan bazıları aşağıda kısaca açıklanmıştır.
Varant
Genel olarak varant, elinde bulunduran kişiye, dayanak varlığı ya da göstergeyi önceden belirlenen bir fiyattan belirli bir tarihte veya belirli bir tarihe kadar alma veya satma hakkı veren ve bu hakkın kaydi teslimat ya da nakit uzlaşı ile kullanıldığı sermaye piyasası aracıdır. Varant satın alan yatırımcı ödediği bedel karşılığında bir dayanak varlığı değil, o dayanak varlığı alma ya da satma hakkını satın alır. Yatırımcılar teminat yatırmadan, doğrudan varantı alıp satarak işlem yapmaktadırlar. Bir varantın gerçek değeri payın piyasa fiyatıdır ve bu fiyat uygulama fiyatının altındadır. Uygulanabilir olduğunda gerçek değeri sıfır veya daha az olan varantların değeri yoktur. Çünkü pay açık piyasada daha düşük fiyatla elde edilebilir.
Varantlar; risk yönetimi için ideal bir araçtır. Alım ve satım varantı yoluyla, temel alınan sermaye piyasası aracının veya endeksin her iki yöndeki hareketine ilişkin pozisyon alma imkânı sağlar. Varant, “ortaklık varantları”, “aracı kuruluş varantları” ve “yatırım kuruluşu varantları” olarak üçe ayrılmıştır.
Varantlar belirli bir vadeye sahiptirler. Varanta kısa ve orta vade beklentisiyle yatırım yapılır. Varantlar, yatırımcısına payların sağladığı “Kâr Payı Hakkı, Yeni Pay Alma Hakkı (Rüçhan Hakkı), Tasfiye Bakiyesine Katılma Hakkı, Şirket Yönetimine Katılma Hakkı, Oy Hakkı ve Bilgi Alma Hakkı” gibi hakları sağlamazlar. Varant satın alan yatırımcı payı almış olmaz, payı alma ya da satma hakkını elde etmiş olur. Varanttaki alım veya satım hakkı da türev araçlardan olan opsiyon sözleşmelerindeki opsiyon hakkı sahibinin kullanabileceği hakka benzemektedir. Aslında varanttaki hak da bir opsiyon hakkıdır.
Dönüştürülebilir Menkul Kıymetler
Payla değiştirilebilir tahviller sahibine, belirli koşullar altında, tahvili payla değiştirme hakkı sağlayan ve bu çerçevede kısmen sabit getirili menkul kıymet ve kısmen pay niteliği taşıyan menkul kıymetlerdir. Dönüştürülebilir imtiyazlı paylar sabit getirili menkul kıymetlerdir. Sabit bir getiri oranının yanı sıra sermayedeki değer artışı için de bir güvence verir.
Diğer Uzun Vadeli Finansman Araçları
Diğer uzun vadeli finansman araçları; euro tahviller (euro bond) ve yabancı tahviller, sendikasyon kredileri ve girişim sermayesi olarak ifade edilmektedir.
Eurotahviller (Eurobond) ve Yabancı Tahviller
Eurotahvil, uluslararası borçlanma senedidir ve ulusal piyasalarda kullanılan standart borçlanma senetleri ile aynı yapıdadır. Bunlar, bir tarafın diğer tarafa borç vermeyi (yatırımcı) ve kredi alan tarafın (ihraççı) kendisine verilen anaparayı ve faizini belirlenen tarihlerde geri ödemeyi kabul ettiği, bu işleme ilişkin şart ve koşulların düzenlendiği borçlanma senetleridir. Eurotahviller, belirli bir ülkenin para biriminden ihraç edilen ancak o ülke dışındaki finansal piyasalarda işlem gören uzun vadeli borçlanma araçlarıdır.
Sendikasyon Kredileri
Sendikasyon kredisi; bir lider banka öncülüğünde çok sayıda borç veren tarafından sağlanan dış kaynaktır. Sendikasyon kredisi, iki veya daha fazla kredi veren kuruluşun bir araya gelmesiyle benzer hüküm ve koşullarla, ortak dokümantasyon ve ortak bir ajan kullanılarak büyük miktarda fon ihtiyacında olan bir borçluya sağlanan kredidir.
Girişim Sermayesi
Girişim sermayesi yatırımlarını temel olarak girişim şirketlerine doğrudan ve dolaylı olarak ortak olunması ve girişim şirketlerinin borçlanma araçlarının satın alınması diğer bir ifadeyle girişim şirketlerine kreditör olunması olarak iki başlık altında toplayabiliriz. Girişim şirketlerine doğrudan ortak olunması bu şirketlerin paylarının satın alınması anlamındadır. Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklıkları dolaylı olarak da girişim şirketlerine ortak olabilirler, bu dolaylı ortaklığı yurtiçinde kurulu özel amaçlı şirketler (holdingler) ve girişim sermayesi fonları ile yurt dışında kurulu girişim sermayesi fonları üzerinden gerçekleştirebilirler.