FİN291U-FİNANSAL YÖNETİM I
Ünite 1: Finansın Temelleri
Giriş
Finans, ulusal ve uluslararası düzeyde bankacılık sistemlerini ve diğer finansal sistemleri içe ren geniş bir alandır. Finansın temelleri hakkında edinilen bilgi ve beceriler, bireysel finansal kararlar alırken de bilinçli ve verimli kararlar almanıza yardımcı olacaktır. Bu nedenle, giderek daha fazla karmaşık hâle gelen finansal sistemin temel öğelerini ve dinamiklerini ve aynı zamanda tahvil ve hisse senedi (pay senedi) gibi çeşitli menkul kıymetlerin fiyatlarını etkileyen çeşitli faktörleri kavramanız son derece gereklidir.
Finansal Yönetim
İşletmelerde finansal yönetim fonksiyonu, mal ve hizmetlerin üretimi ve satışında finansal kaynakların etkin kullanımına ilişkin kararların alınmasına odaklanır.
Finans ve Finansal Yönetim
Finans; bireylerin, kurumların, devletlerin ve işletmelerin para ve diğer finansal varlıkları nasıl edindikleri, harcadıkları ve yönettiklerinin incelenmesidir. Finansın kökenleri ekonomi ve muhasebe ye dayanmaktadır. Ekonomistler, serbest piyasa ekonomik sisteminde mal ve hizmetlerin fiyat ve miktarlarının nasıl belirlendiğini açıklamak için arz-talep çerçevesini kullanırlar. Muhasebeciler, tasarruf sahipleri ve borçlular arasındaki finansal fon akışında kullanılan finansal araçların sahipliğini göstermek için kayıt tutma mekanizmasını inşa ederler. Finansın temel alanları şunlardır:
• Finansal Kurumlar • Finansal Piyasalar • Menkul Kıymet Analizi ve Portföy Yönetimi • Finansal Yönetim
Finansal yönetim, işletmelerin değerini artırmak için finansal planlama, varlıklara yatırım yapma ve fon yaratma kararlarını içerir. Finansal yönetim, bir işletmenin bir mal veya hizmet üretmek için varlıklarını, yükümlülüklerini ve öz sermayesini nasıl yönetmesi gerektiğini inceler.
Finansal Yönetimin Amaçları
İşletmeler; başta hissedarları (yatırımcıları) olmak üzere müşterileri, çalışanları ve tedarikçileri gibi tüm paydaşları için değer yaratmayı temel bir kurumsal hedef olarak benimsemektedir.
Finansal yönetim fonksiyonu, genellikle Finans Yöneticisi gibi işletmenin üst düzey bir yetkili ile yürütülür. Finans Yöneticisi, genellikle Genel Mü düre bağlı olarak çalışır. Özellikle büyük kurumsal işletmelerde Finans Yöneticisine bağlı bir Muhasebe Yöneticisi ve bir Mali İşler veya Hazine Yöneticisi olarak adlandırılan yöneticiler, farklı fonksiyonları yerine getirmektedir. Mu hasebe Yöneticisi; maliyet muhasebesi ve finansal muhasebe, vergi ödemeleri ve yönetim bilgi sistemleri ile ilgilenir. Mali İşler veya Hazine Yöneticisi ise işletmenin nakit yönetiminden, finansal planlamasından ve sermaye harcamalarından sorumludur.
Finansal Kararlar
Finans yöneticileri, yatırım ve finansman kararları gibi kurumsal finansal kararları verirken sürekli olarak finansal piyasalardaki eğilimleri izler ve finansal kurumlarla birlikte çalışır. Finans yöneticileri, finansal piyasalardan elde ettikleri bilgilere dayanarak analizler yapar ve kararlar alırlar.
Finansal kararlar, işletmenin amaçlarına ulaşmasında, işletmenin başarılı performans göstermesinde ve hissedarlar için değer yaratılmasında kilit rol oynarlar. Duran varlıklara ilişkin yatırım kararlarına sermaye bütçelemesi adı verilir.
Gelecekteki nakit akışlarının büyüklüğünü, zamanlamasını ve riskini değerlendirmek sermaye bütçelemesinin özünü oluşturur.
İşletme için artı değer yaratan yatırım kararları, hissedarların servetinin maksimize edilmesine katkıda bulunur. Finans yöneticileri, finansman kararlarını alırken farklı finansman kaynaklarının maliyetlerini ve riskini değerlendirerek işletmenin değerini maksimize etmeye yönelik en uygun finansman karmasını belirlemeye çalışır.
Ekonomik belirsizlikle başa çıkmak ve beklenmedik gelişmelere doğru tepki vermek, finans yöneticisinin işinin temelini oluşturur. Özellikle, gelecekte beklenen nakit akışlarına ilişkin riskin değerlendirilmesi kritik önem taşır, çünkü bu akışların büyüklüğü ve zamanlaması genellikle bugünden kesin olarak bilinmemektedir.
Finansal Yönetimin Temel İlkeleri
Finansal yönetimde, yöneticilerin göz önünde bulundurmaları gereken bazı temel ilkeler bulun maktadır. Bu ilkelerin en önemlileri şunlardır:
1. Finansal kararlarda nakit akışları dikkate alınmalıdır 2. Finansal kararlarda paranın zaman değeri hesaba katılmalıdır 3. Riskle beklenen getiri arasında pozitif ilişki bulunduğu hatırlanmalıdır 4. Piyasa fiyatlarının etkin piyasalarda doğru olduğu hatırlanmalıdır 5. Çıkar çatışmalarının “Vekalet” sorunlarına neden olduğunun farkında olunmalıdır.
Marjinal nakit akışları işletmenin yapmayı düşündüğü yatırımın sonucunda yaratacağı toplam nakit akışları ile yatırımı yapmaksızın elde edeceği nakit akışları arasındaki fark olarak tanımlanabilir.
Paranın zaman değerinin en önemli gerekçesi, bugün elde edilen paraların yatırıma yönlendirilebilmesi ve yatırımlardan elde edilen faiz ve benzeri getiriler sayesinde gelecekte daha büyük miktarlara ulaşmasıdır.
Etkin bir piyasa, o piyasada işlem gören varlıkların fiyatlarının herhangi bir anda mevcut olan tüm bilgileri tam olarak yansıttığı piyasadır.
Vekalet sorunları, ortakların aynı zamanda işletme yöneticisi olduğu işletmelerde söz konusu değildir. Vekalet sorunları, işletme sahipliği ile işletme yönetiminin ayrılmasından kaynaklanır.
Finansal Piyasalar
Finansal çevre, etkin bir şekilde işleyen bir ekonomiye katkıda bulunan finansal sistemi, kurumları veya aracıları, finansal piyasaları, işletmeleri, bireyleri ve küresel etkileşimleri kapsar. Finansal piyasalar, ya tırım yapacak fon fazlası olanlarla fon ihtiyacı olanları bir araya getiren mekanizmalardır. Fon fazlasına sahip kişi ve kurumlar, söz konusu fon fazlalarını finansal piyasalarda arz ederek finansal piyasalara katılırlar. Fon ihtiyacı olan kişi ve kurumlar da fon talebi yara tarak finansal piyasalara katılırlar. Finansal piyasalarda fonlar, çeşitli (menkul kıymetlerin) finansal varlıkların alınıp satılarak el değiştirmesi ile gerçekleşir. Fon arzı ve talebi, finansal piyasalarda hisse senedi ve tahvil gibi menkul kıymetler sayesinde bir araya gelir.
Finansal Piyasaların İşlevleri
Finansal piyasaların temel işlevi, fon fazlasına sahip kişi ve kurumlarla fon ihtiyacı olan kişi ve kurumları bir araya getirerek fon aktarımını sağlamaktır. Finansal piyasa katılımcıları arasında tasarruf sahipleri ve borç verenlerin yanı sıra hisse senedi yatırımcıları da bulunmaktadır. Küresel finansal piyasalarda menkul kıymet ihraç eden ve menkul kıymetlere yatırım yapan piyasa katılımcıları temelde şunlardır:
• Hane halkları/Bireyler • İşletmeler (finansal ve finansal olmayan) • Devletler • Devlet Kuruluşları • Küresel Ekonomik Kuruluşlar (Dünya Bankası, Avrupa Yatırım Bankası vb.)
Temelde, menkul kıymetler ve döviz piyasalarını içeren finansal piyasalar, bir finansal sistemin verimli bir şekilde işlemesi için gerekli; ekonominin sağlıklı işlemesi ve toplumsal refahın artması için son dere ce önemlidir. Menkul kıymetlerin alım satımının yapıldığı finansal piyasaların çeşitli ekonomik işlevleri bulunmaktadır. Bunlar; menkul kıymet fiyatlarının belirlenmesi, likidite sağlanması, riskin dağıtılması, finansal bilginin toplanması ve dağıtılması ile işlem maliyetlerinin azaltılması olarak sıralanabilir.
Finansal Piyasaların Yapısı
Finansal piyasalar temelde şu şekilde sınıflandırılabilir:
• Borç piyasası/öz sermaye piyasası • Birincil piyasa/ikincil piyasa • Para piyasası/sermaye piyasası • Organize piyasa/organize olmayan (tezgahüstü) piyasa • Spot piyasa/vadeli piyasa
Hisse senedi; yatırımcısına işletmede ortaklık hakkı veren, işletmelere özsermaye finansmanı sağlayan menkul kıymettir. Tahvil; yatırımcılarına faiz kazancı ve tahvil çıkaran (ihraç eden) işletmelere borç finansmanı sağlayan, bir yıldan uzun vadeli borçlanma senetleridir.
İşletmeler, birincil piyasalarda halka arz gerçekleştirdiklerinde işletmelere fon girişi olur. Yatırımcılar, ikincil piyasalarda alım satım yaptıklarında işletmelere fon girişi olmaz, menkul kıymetler el değiştirmiş olur.
Teminat mektubu, yurt içinde veya yurt dışında yerleşik gerçek ya da tüzel kişiler lehine bir malın teslimi, bir işin yapılabilmesi ya da bir borcun vadesinde ödenmesi gibi konularda, söz konusu yüklenimin yerine getirilememesi halinde, belirli bir tutarın kayıtsız şartsız ödeneceğinin bir mektupla taahhüt edildiği kredi uygulamasıdır. Repo, menkul kıymetlerin geri alım vaadiyle satımıdır. Ters repo, menkul kıymetlerin geri satım vaadiyle alımıdır. Gecelik repo işlemini gerçekleştiren banka, müşterisine geri alım vaadiyle menkul kıymet satarak ilgili fonları müşteriden tahsil etmekte ve ertesi gün müşterinin fonlarını getirisi ile müşteriye ödeyerek menkul kıymetleri geri almış ol maktadır. Gecelik repo işleminde banka müşterisi, ters repo işlemi gerçekleştirmiş olmaktadır.
Futures sözleşmeler, standart koşullara sahip vadeli işlem sözleşmeleri olup organize piyasalarda işlem görür. Forward sözleşmeler ise organize olmayan piyasalarda alınıp satılan ve tarafların ihtiyaçlarına uygun olarak şartları ayarlanabilen vadeli işlem sözleşmeleridir. Özellikle 2000’li yıllardan itibaren işletmelerin giderek daha fazla oranda uluslararası finansal piyasalardan finansman sağlamaya yöneldiği gözlenmektedir. Uluslararası finansal piyasalarda işletmelerin borçla finansman sağlayabileceği finansal araçlar arasında ağırlıkla Yabancı tahviller ve Euro tahviller bulunmaktadır. Bazı işletmelerin hisse senetleri, yabancı ülkelerdeki borsalarda da halka arz edilerek özsermaye finansmanına başvurmaktadır.
Finansal Piyasaların Etkinliği
İyi yatırım fırsatlarına sahip olan işletmelerin gerekli fonlara ulaşması için piyasaların içsel ve dışsal olarak etkin olması gerekir.
Yatırımın gerçek değeri veya içsel değer, yatırımdan gelecekte elde edilmesi beklenen nakit akışlarının bugünkü değerini ifade etmektedir. Bir menkul kıymetin fiyatının yatırımın gerçek (içsel) değerini doğru şekilde yansıtabilmesi için belirli koşulların oluşması gerekmektedir. Etkin piyasada bilgiler tam olarak ve hızla piyasa fiyatlarına yansımaktadır.
Temelde 3 çeşit etkinlikten bahsedilebilir:
• Zayıf formda etkinlik • Yarı güçlü formda etkinlik • Güçlü formda etkinlik
Tam etkinliğe ulaşmış piyasalarda aşağıdaki gözlemler yapılabilir:
• Yatırımcılar yatırımlarından makul bir getiri dışında bir getiri beklememelidir. Gerek teknik analizle gerek temel analizle yanlış fiyatlanan menkul kıymetlerin bulunmaya çalışılması verimli olmayacaktır. Birkaç şanslı yatırımcı dışında, bu tip analizlerle yapılan yatırımlar normalin üzerinde getiri sağlamayacaktır. • Piyasalar, ancak yeterli sayıda yatırımcı piyasaların etkin olmadığını düşünürse etkin olacaktır.
Finansal Sistem
Finansal sistem, ülkeler arasında para ve finansal menkul kıymet akışını kolaylaştırmak için oluşturul muş mekanizmaları içeren finans ortamıdır. Finansal sistem; Merkez Bankalarını, Menkul Kıymet borsalarını, çeşitli denetleyici ve denetleyici finansal kurumları ve finansal aracıları kapsar. Finansal sistemin Türkiye’de faaliyet gösteren en önemli unsurları şunlardır:
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası • Borsa İstanbul • Sermaye Piyasası Kurulu • Finansal Aracılar
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), temel olarak ülkemizde para ve kur politikalarının yönetilmesinden sorumlu kurumdur. TCMB, uyguladığı para politikası ile fiyat istikrarını sağlamak ve Türkiye’deki finansal sistemin istikrarını korumak için para ve döviz piyasalarıyla ilgili düzenleyici önlemleri alır.
Borsa İstanbul
Borsa İstanbul ya da kısaca BİST, Türkiye’de 1985 yılından beri faaliyet gösteren İstanbul Menkul Kıy metler Borsası ve İzmir Vadeli İşlemler Borsasının 2012 yılında tek çatı altında toplanması ile kurulmuştur. BİST, Pay (Hisse senedi) Piyasası, Borçlanma Araçları Piyasası, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası şeklinde organize olmuş farklı piyasalarda faaliyet gösteren menkul kıymetler borsasıdır. BİST daha önce halka arz edilmiş ve borsada işlem gören bütün menkul kıymetlerin işlem gördüğü ikincil piyasa özelliğini taşımaktadır.
Sermaye Piyasası Kurulu
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), tasarrufların menkul kıymetlere yatırılarak halkın iktisadi kalkınmaya etkin ve yaygın bir şekilde katılmasını sağlamak amacıyla; sermaye piyasasının güven, açıklık ve kararlılık içinde çalışmasını, tasarruf sahiplerinin hak ve yararlarının korunmasını düzenlemek ve denetlemek amacıyla 1981 yılından beri faaliyet gösteren kamu kurumudur.
Finansal varlıkların, araya bir kurum girmeksizin aracısız el değiştirmesine doğrudan finansman; aracılar vasıtasıyla el değiştirmesine dolaylı finansman denir.
Finansal aracıları 3 grup şeklinde sınıflandırabiliriz:
1. Mevduat kuruluşları 2. Sigorta ve Emeklilik Şirketleri 3. Yatırım kuruluşları
Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) katılımcılara, aktif çalışma dönemindeki hayat standartlarını emeklilikte de devam ettirebilmeleri için düzenli birikim ve yatırım yapma olanağı sağlayan ve devlet katkısıyla destekle nen bir tasarruf ve yatırım sistemidir.
Aracılık yüklenimi; halka arza aracılık eden ya tırım şirketinin, halka arz edilecek menkul kıy met için belirli bir fiyatı garanti etmesini, yani halka arzın bedelini menkul kıymeti çıkaran (ihraç eden) işletmeye ödedikten sonra yatırımcılara sunmasını içeren halka arz yöntemidir.
Finansal Aracıların İşlevleri
Finansal aracıların işlevleri şunlardır:
• Dolaylı finansman sağlamak • Finansal piyasalarda asimetrik bilgi sorunlarının azaltılmasına katkıda bulunmak • Finansal piyasalarda işlem maliyetlerinin azaltılmasına yardımcı olmak • Finansal piyasalarda risklerin paylaşımını kolaylaştırmak
Finansal aracıların temel işlevi olan dolaylı finansmanın etkin bir şekilde yerine getirilmesi, finansal aracıların diğer işlevleri sayesinde (asimetrik bilgi sorunlarının azaltılması, işlem maliyetlerinin azaltılması, risk paylaşımı,) gerçekleşir. Finansal aracılar, geliştirdikleri uzmanlıklarıyla asimetrik bilgi sorunlarının azaltılmasına yardımcı olurlar.