Giriş gerektiğini, öğretilmesi gereken bu şeylerin de sürekli olarak değişen olgulardan ziyade, insanı insan yapan kalıcı Eğitim felsefesi, eğitimin ne olduğunu tartışan, onu değerler, evrensel ilkeler ve ezeli-ebedi fikirler olduğunu belirleyen faaliyetleri ve eğitim alanını meydana getiren iddia eder. kavramları sorgulayıp çözümleyen bir yandan da eğitimin amaçlarını ele alan felsefe disiplinidir. Daimiciler, eğitimi bir bilgi aktarma süreci, bir talim veya meslek eğitimi olarak görmez. Öğrencilerin hakikati Eğitim felsefesi, Yunan filozofları Sokrates ve Platon’la arayan ve hakikate göre yaşayan insanlar haline gelmesini başlar. Eğitim felsefesini belirleyen unsurların bazıları amaç edinir. Okul, idealistlere göre, söz konusu koruma ve aşağıda sıralanmıştır: aktarma faaliyetinin kitlesel ve kurumsal olarak hayata
• Öğrenci/eğitilen insan geçirildiği yer olmak durumundadır. İdealist eğitimin • Öğretmen/eğiten kişi müfredatında öncelikle felsefe, matematik, tarih, teoloji ve • Öğretim içeriği/müfredat sanat benzeri temel disiplinler yer alır. İdealizmin eğitim • Eğitim faaliyetinin kendisi ve amaçları metodolojisi, hakikatin bilgisine ulaşma noktasında, diyalektik bir sorgulama ve hakikatin aranmasında • Eğitim yoluyla kazandırılan değer ve tutumlar öğretmenin rehberliğinde diyalog yöntemine dayanır. Eğitim felsefesinin de tıpkı felsefenin kendisi gibi, Eğitim anlayışı, öğretmen merkezlidir. epistemolojik, ontolojik, etik ve politik boyutları vardır. Realist eğitim felsefesi, zihinden bağımsız bir dış Ayrıca eğitim felsefesinin yine felsefenin kendisi gibi, dünyanın varlığını kabul eden felsefe görüşüdür. Bu bütünleştirici, analitik ve eleştirel yönleri vardır. Eğitim görüşün eğitim alanındaki en önemli temsilcisi Aristoteles felsefesinin bütünleştirici boyutu, kuşatıcı bir takım eğitim olmuştur. teorileriyle ortaya çıkan klasik eğitim felsefesinde cisimleşir. Eğitim felsefesinin analitik boyutu, eğitim Realist anlayışın eğitim teorisi karşılığını özcülük eğitim alanında geçen kavramların analiziyle meşgul olan analitik kuramında bulur. Özcülük, eğitime düşen şeyin insanı eğitim felsefesinde cisimleşir. Eleştirel eğitim felsefesi ise, akademik bilgi ve karakter gelişiminin özsel unsurlarıyla statükoyu koruma, mevcut baskıcı yapıları devam ettirme donatmak, okulun en temel misyonunun da insanlık amacına hizmet eden eğitim anlayışlarını eleştirir. kültürünün temel unsurlarını aktarıp korumak olduğunu savunan kuramdır. Eğitim felsefesinde, özellikle yirminci yüzyılda çok belirgin hale gelecek şekilde üç temel yönelim/eğilim Realist eğitim felsefesinde okul, uzman öğretmenlerle bulunmaktadır. donatılmış, öncelikli amacı öğrencilere sağlam ve sistematik bilgiyi aktarmak ve araştırma kültürü temin • Klasik eğitim felsefesi etmek olan eğitim kurumudur. Okulun sosyalleştirme veya • Analitik eğitim felsefesi meslek kazandırma benzeri toplumsal amaçları da • Eleştirel eğitim felsefesi olabileceğini kabul eder. Realist eğitimin müfredatında
Klasik Eğitim Felsefesinde Temel Akımlar doğa bilimlerine ağırlık verilir. Realist eğitim anlayışı bilim türlerinin, konularının farklılığından ötürü, farklı Klasik eğitim felsefesi, Antik Yunan’dan başlayıp yöntemleri olması gerektiğini savunur. Öğretmen, realist yirminci yüzyılın ortalarına kadar filozoflar tarafından anlayışta, bir bilim adamı veya araştırmacıdan ziyade, bir hayata geçirilmiştir. Klasik eğitim filozofları, öğretici ya da eğiticidir. Realist eğitim felsefesi de konu
• İdealizm ve öğretmen merkezli bir eğitim anlayışı benimser.
• Realizm Natüralist eğitim felsefesi, eğitimi anlama, eğitimin • Natüralizm amaçlarını belirleme noktasında doğaya, doğanın ayrılmaz • Pragmatizm bir parçası olan insan doğasına bakılması gerektiğini • Egzistansiyalizm belirtir. Bu görüşün en önemli temsilcileri, on altıncı yüzyıldan itibaren İngiliz filozoflar Bacon, Locke esas benzeri genel felsefi sistem ya da akımların eğitim olarak da Fransız Aydınlanmasının düşünürü Rousseau alanındaki temsilcileridir. olmuştur.
İdealist eğitim felsefesi, birtakım ahlaki amaçlar üzerine Natüralist eğitim felsefesi, öğretmen ya da konu merkezli yükselir ve eğitimi çoğu zaman ahlakın bir aracı haline bir eğitimden ziyade, ilk kez öğrenci merkezli bir eğitim getirir. Böylece eğitim, doğallıkla etiğin, hatta siyaset anlayışı söz konusudur. En temel ve önemli amaç, modern felsefesinin bir aracı haline gelir. Bu yaklaşımın en önemli dünyayı, gelenekten veya geçmişten bağımsız olarak temsilcileri Sokrates, Platon ve Kant’dır. bütün yönleriyle kurup şekillendirecek olan bireyin
İdealizmin eğitim teorisi karşılığını daimicilik eğitim yetiştirilmesi veya kendisini gerçekleştirmesinin kuramında bulur. Daimicilik, insanoğlunun entelektüel ve sağlanmasıdır. Natüralist eğitim felsefesi standart ve manevi potansiyelinin gelişimiyle yakından ilgili olan değişmez bir eğitim programı/müfredata sahip değildir. eğitim kuramıdır. Bu kuram, insanlara hemen her yerde Bununla birlikte iki versiyonu vardır.
kalıcı bir önem ve değere sahip olan şeylerin öğretilmesi
1. Bilim ağırlıklı versiyonu. kimlik bilinci kazanarak kaderinin belirleyicisi olmasını 2. Ahlak, felsefe ve edebiyat ağırlıklı versiyonu. temin etmektir. Egzistansiyalist eğitimde genel amaç, gerçek anlamda eğitimli bir kişi idealine bağlı olarak beş Eğitimin formel bir eğitimden ziyade, çocuğun doğal alt başlık altında ifade edilir. Bu genel amaçlar aşağıda biyolojik süreçlerine uygun olarak hayata geçirilmesi sıralanmıştır: gereken bir süreç olduğunu dile getiren natüralizm, onun okullara ve kitaplara bağlı olmadığını ileri sürer. 1. Kişinin daha sahici olması amaçlanmaktadır. Natüralizm, öğrenme bağlamında, çocuğun kendi etkinliği 2. Kişinin daha manevi bir şekilde yaşaması yoluyla öğrenmesine önem verdiği için, öğretim amaçlanmaktadır. yöntemleri bakımından da geçmişten radikal bir kopuşu 3. Kişinin eleştirel bir bakış açısına sahip olması ifade eder. Natüralist eğitim felsefesi, öğretmenin esas amaçlanmaktadır. itibarıyla gözlemci ve öğrenmeyi kolaylaştırıcı olması 4. Kişinin bir kişisel kimlik duygusu oluşturması gerektiğini savunur. amaçlanmaktadır. 5. Kişinin başkalarına karşı empatik bir bilinç Pragmatist eğitim felsefesi, eğitimin bireysel yönüne geliştirmesi amaçlanmaktadır. olduğu kadar, sosyal boyutuna da önem verir. Bireyin sağlıklı gelişimine olduğu kadar, toplumun demokratik Analitik eğitim felsefesi ilkeler doğrultusunda inşasına da katkı yapar. Yirminci yüzyılın başlarında ABD’li filozoflar Charles Sanders Analitik eğitim felsefesi, kavram analizi yöntemi Pierce, William James ve John Dewey tarafından aracılığıyla ve bu arada felsefenin diğer yerleşik geliştirilmiştir. disiplinlerinde elde edilen bulgulardan da yararlanarak eğitime ilişkin sistematik bir soruşturma işiyle uğraşır. Pragmatist anlayışın eğitim kuramı, ilerlemecilik ve Yirminci yüzyılın ikinci yarısının hemen başında ortaya yapılandırmacılıktır. Pragmatist eğitim felsefesi, insanların çıkmıştır. özellikle bilimsel yöntemi kullanarak, kültürü yeniden yaratma, değişmenin doğrultusunu belirleme ve bu süreç Analitik eğitim felsefesi açısından eğitimin iki temel yönü üzerinden de kendilerini ve geleceklerini olmak durumundadır:
şekillendireceğini düşünür. Pragmatist anlayışta eğitimin 1. Hem ahlaki ve teknik değerleri aktarmakla, hem muhafazakâr hem de liberal bir boyutu vardır. uygun bilgi ve becerileri bir yandan kazandırıp Toplumun değerlerini ve bilgisini koruyup kuşaktan bir yandan da dönüştürmekle ilgili normatif bir kuşağa aktarırken bir yandan da bireyi ve toplumu sistemdir. dönüştürür. 2. İdari bir sistem olarak söz konusu değerleri ifade
Pragmatist eğitim anlayışı, eğitim ve okulun, okul sonrası etmek yanında, tarihsel koşullar tarafından gerçek hayata bir hazırlık olarak görülmesine karşı çıkar. yaratılmış büyük ölçekli sosyal ve kültürel Pragmatist eğitim felsefesinde okul eylemle bilgiyi, üstyapıları yansıtan okullardan oluşur.
teoriyle pratiği bir araya getiren bir mekândır. Analitik felsefecilere göre eğitim terimi, üç farklı Rousseau’yla başlayan çocuk/öğrenci merkezli eğitim şekilde kullanılır. felsefesi geleneğinin doruk noktasını oluşturur. • Sosyolojik kullanımı: Sadece çocuğu Egzistansiyalist eğitim felsefesi, nesnel hakikat çağında sosyalleştirici, onun kültürlenmesini temin eden unutulan öznel hakikate dönüşün önemine vurgu yaparken pratik ya da uygulamalara vurgu yapılır. bireyden hareket eder. Klasik eğitim felsefesinde yirminci • Kurumsal kullanımı: Bir kimsenin okullardan ya yüzyılda etkili olan yaklaşımlardandır. Ahlaklılığın da formel eğitim kurumlarından aldığı etkilerin kişiliğin en temel karakteristiği ya da en önemli bir sonucu olan gelişimine gönderme yapar. potansiyeli olduğu inancıyla, esas olarak ahlak üzerinde • Entelektüel aydınlanmayı temel alan kullanımı: yoğunlaşır; sahiciliğe ve kendiliğindenliğe verdiği büyük Bilgisel gelişimi, moral gelişim ve uygun bir önemle moral eğitimi öne çıkartır. karakter formasyonuyla tamamlamaya çalışır.
Egzistansiyalist eğitim: Analitik eğitim felsefesinin ilgilendiği diğer önemli bir • Hümanist bir karaktere sahip olmakla birlikte, konu da eğitimin amaçları yani eğitimsel faaliyetler aşırı bireyci bir eğitim anlayışı ortaya koymaz. sonunda varılması istenen hedeflerdir. Eğitimin amaçları • İnsanı, doğruları ve normları kavramsal olarak genel olarak iki grup altında incelenmektedir. Bu amaçlar bilen salt bir bilgi varlığı olarak görmez. aşağıda sıralanmıştır: • Eğitimi, sadece belli türden bilgilerin aktarılması olarak değerlendirmez. 1. Özsel (asli) amaçlar/Bireysel amaçlar 2. Araçsal (arızi) amaçlar/Kamusal amaçlar Egzistansiyalist eğitim anlayışında en yüksek amaç, öğrenciyi kendisine döndürmek, varoluşunun farkına Eğitimin özsel amaçlarından eğitim özünden bireyin kendi vardırmak, bireyin varoluşunun tüm yükü ve gelişimi için istenir. Eğitimin özsel amaçları modern sorumluluğunu üzerine almasını sağlamak ve bir kişisel eğitim anlayışını da temsil etmektedir. Özsel amaçlar
arasında özgürleşme, özerklik, eleştirel düşünme, ahlak doğaya hükmetmek için kullanılması gerekmesine karşın eğitimi başta gelmektedir. akıl insanlara hükmetmek için kullanılmaktadır.
Eleştirel eğitim felsefesine göre eğitim özünde politik bir Eğitimin araçsal amaçlarından eğitimin bireyden ziyade etkinliktir. Güç sahipleri ve çıkar grupları eğitimi toplumu gözeten amaçları anlatılmak istenir. Eğitimin pratiklerini kendi çıkarları doğrultusunda özsel amaçları eğitim dışındaki başka bir amaca katkıda yönlendirmektedir. Eleştirel eğitim felsefesine göre bulunmaktadır. Eğitimin araçsal amaçları arasında iyi toplum tabakalara ayrılmış sınıflardan oluşmaktadır. yurttaş yetiştirme, kalifiye eleman yetiştirme gibi amaçlar Günümüz dünyası bu sınıflar arasındaki ilişkilerden anlaşılmaktadır. oluşmaktadır. Günümüz eğitim sistemi ise söz konusu hâkimiyet ilişkilerini koruyup yeniden üretmek üzere Eğitimin işlevleri, eğitim teriminin farklı kullanım tasarlanmıştır. Eleştirel pedagoji, önce mevcut yapıyı ve biçimleri ve eğitimin amaçları, aydınlanma anlamında adaletsiz hâkimiyet ilişkilerini bütün çıplaklığıyla gözler eğitimin belirleyici unsurlarına veya temel ölçütlerine önüne sermeyi amaçlar, sonra da onun gerçek götürür. Analitik eğitim felsefesinin incelediği diğer demokrasiye ve adalete hizmet edecek şekilde önemli bir konu da eğitimli kişinin özellikleri ya da dönüştürülmesi için uğraşır. tanımlanmasıdır. Eğitimi belirleyen en temel ölçütler aşağıda sıralanmıştır: Freire’ye göre klasik eğitim anlayışı baskıcı ve otoriterdir. Bu otoriter eğitim anlayışına “bankacı eğitim anlayışı” 1. Değer ölçütü. Eğitimli insanın değer sahibi insan adını veren Freire, onun mevcut düzenin daha adil ve olduğudur. demokratik bir düzen doğrultusunda değişmesine katkıda 2. Değer ölçütü. Eğitimli insan bilgi sahibi insan bulunmak, insanları özgürleştirmek gibi bir amacının anlamına gelmektedir. olmadığını dile getirir. 3. Usul ölçütü. Eğitimli insanın belli bir kavrayışa ve bilişsel bir perspektife sahip olması, doğru ve Klasik eğitim anlayışı, toplumdaki egemen güçlerin uygun yöntemleri kullanmasını ifade etmektedir. tahakkümünü devam ettirmeyi amaçlar. Tahakkümü devam ettirmenin en etkili yolu bilinç kontrolüdür. Bilinç Eleştirel Eğitim Felsefesi kontrolü ise eğitim yolu ile gerçekleşir. Eğitim anlayışını Eleştirel eğitim felsefesi, yirminci yüzyılda, klasik ve “ezilenlerin pedagojisi” olarak nitelendiren Freire, gerçek analitik eğitim felsefesine bir tepki olarak doğmuştur. eğitimin bireylere hayatta işe yarayacak bilgiler sunması Aslında eleştirel eğitim felsefesi, klasik ve analitik eğitim gerektiğini, sosyal güçleri tanıtması gerektiğini, eleştirel felsefelerinin bir sentezi gibidir. Eleştirel eğitim felsefesi bir bilinç oluşturması gerektiğini savunur. bir yanıyla negatif/yıkıcı, diğer yanıyla ise pozitif/kurucudur. Freire, eğitimi öğretmen ve öğrenci arasında iki yönlü bir süreç olarak görür. Ona göre bilgi öğretmen ve öğrencinin Eğitim felsefesi bir yanıyla analitiktir. Yani bulanıklıkları ortak ürünü olmalıdır. Öğrenciler bir diyalog süreci içinde ve belirsizlikleri gidermeye çalışır. Ancak eleştirel eğitim eleştirel bakabilmeyi öğrenmeli, eylemleri yolu ile felsefesi eleştiri ve analizle yetinmez. Mevcut eğitimin dünyayı etkileyebileceklerinin fakına varmalı ve yerine konulması gereken eğitimin nasıl olması gerektiğini yaşadıkları toplumu dönüştürebilmelidir. söyler. Bu ikinci boyutuyla normatiftir. Eleştirel eğitim felsefesinin temel amacı gerçek bir demokratik toplum için eğitimin çerçevesini belirlemek ve oturtmaktır. Bu amaçla hem eleştirel bir dil kullanır hem de bir imkân dili kullanır.
Eleştirel eğitim felsefesi anlayışının özgün karşılığı eleştirel pedagojidir. Eleştirel pedagojinin en önemli ismi Paolo Freire’dir. Freire’ye göre eğitimin, asli veya özsel bir değeri olmayıp insanı/ kişileri özgürleştiren, özgür ve adil bir toplum için araçsal bir değeri vardır.
Eleştirel pedagoji insan eğitiminin zor ve karmaşık bir iş olduğunu kabul eder. Ancak eleştirel eğitim felsefesine göre günümüz eğitim sistemi bir kriz içindedir.
Eleştirel eğitim felsefesi günümüz eğitim anlayışı meslek edindirme ile eş anlamlı hale gelmesini ve eğitimde tekniğe ve akılcılığa çok fazla vurgu yapılmasını eleştirir. Eleştirel eğitim felsefesi eğitimden meslek edindirmenin anlaşılmasından sebebi olarak kapitalist sömürü düzenini sorumlu görür. Eleştirel eğitim felsefesine göre aklın